ઉન્નતાનતસમ્પાતનિપાતાનતિઘૂર્ણિતઃ । ન્યક્કારોપલનિર્ઘાતૈḫ પારમ્પર્યેણ ચૂર્ણિતઃ
જે જીવનના ચઢાવ-ઉતાર અને અચાનક લાભ-નુકસાનથી હલાઈ જાય છે, અને પેઢી-દરપેઢી અપમાન અને નિંદાના ઘાટોથી દબાઈ જાય છે.
તૃષ્ણાશરલતાજાલપ્રવેશવશવિક્ષતઃ । સ્વપ્રજ્ઞારચિતાચારḫ પરમાયાસ્વ્ અશિક્ષિતઃ
જે ઇચ્છાની ચંચળતા અને લાલચના જાળમાં ફસાઈને ઘાયલ થયો છે, પોતાની મર્યાદિત સમજ મુજબ વર્તન કરે છે અને સર્વોચ્ચ જ્ઞાન શીખવામાં અસમર્થ રહે છે.
ઇન્દ્રિયગ્રામમ્ આગત્ય પ્રપલાયનતત્પરઃ । સુદુર્ગ્રહગજેન્દ્રોગ્રવિસ્ફૂર્જનવિમર્દિતઃ
ઇન્દ્રિયોના ગામમાં પ્રવેશીને, એ સતત બચવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જાણે કોઈ જંગલી હાથી મુશ્કેલાઈઓના જોરદાર ઘા ખાઈને પલાયન કરવા તત્પર હોય.
વિષયાજગરોદ્ગારવિષફૂત્કારમૂર્છિતઃ । કામકૌલેયકૈર્ ભૂમૌ રસાર્દ્રાયાં વિપોથિતઃ
વિષયરૂપ સાપના ઝેરી ફૂકારથી એ ચકિત થઈ જાય છે, અને કામના સંતાનોના ઘા ખાઈને ભીની જમીન પર પટકાઈ જાય છે.
કોપદાવાનલપ્લુષ્ટસ્પષ્ટવિસ્ફોટદાહવાન્ । સદાગતાગતાનેકદીર્ઘદુẖખપ્રવાહવાન્
ક્રોધના જંગલના આગથી એ સળગી ઉઠે છે, એની દાઝના સ્પષ્ટ ફફોળા દેખાય છે, અને અનેકવાર આવતી-જતી લાંબી દુઃખની ધારોમાં સતત વહેતો રહે છે.
સ્વાઙ્ગલગ્નાભિલાષાંશદંશદોષૈર્ ઉપદ્રુતઃ । ભોગલોભલસન્મેદસ્સૃગાલચિરવિદ્રુતઃ
એના પોતાના અંગો સાથે ચોંટેલા ઇચ્છાના ટુકડાઓ જેવા દોષો એને પીડે છે, અને ભોગલાલચ તથા મોહની તપશથી, જાણે લાંબા સમયથી ભાગતો સિયાળ હોય, એમ એ હમેશાં દોડતો રહે છે.
સ્વકર્મકન્દરોદ્વાન્તદારિદ્ર્યદ્વીપ્યનુદ્રુતઃ । વ્યામોહમિહિકાન્ધત્વકૂટાવટલુઠત્તનુઃ
પોતાના કર્મોના ઊંડા ખાડામાંથી ઉઠેલી લહેરથી ગરીબીના ટાપુમાં ધકેલાયો, એ માણસ મોહની ધૂંધથી ઊભેલા અંધકારના ઊંડા ખાડામાં ગડીને પડ્યો છે.
માનસિંહસમુલ્લાસહૃદયોત્કમ્પનાતુરઃ । મરણેનારણેયેન બુકપુષ્પમ્ ઇવેક્ષિતઃ
મનના સિંહના ગર્જનાથી હૃદય ધડકતું થઈ જાય છે, એ રીતે કંપતો માણસ મૃત્યુ-રૂપી જંગલવાસી દ્વારા કળી જેવા નિહાળવામાં આવે છે.
ગર્ધાન્ નિગરણાયાશુ દૂરતો જનસેવિતઃ । કામૈસ્ સમન્તતો દત્તચિન્તાનિચયવાગુરઃ
લોકો દૂરથી જ એને ટાળી લે છે, ડર છે કે કાગડાઓ તરત જ એને ગળી ન જાય; ચારેય બાજુ ઇચ્છાઓથી ઊપજેલા ચિંતાના જાળમાં એ ફસાયો છે.
તારુણ્યનામ્ના સુહૃદા ક્ષણમ્ આલિઙ્ગ્ય વર્જિતઃ । દુસ્સઞ્ચારેષુ પવનૈẖ કુપિતૈર્ ઇવ તર્જિતઃ
યૌવન નામના મિત્રએ થોડા સમય માટે એને ભેટ્યું, પણ પછી એને છોડી દીધો; પછી તો મુશ્કેલ માર્ગના તોફાની પવનોએ એને ધમકાવ્યા હોય એમ છે.
કદાચિન્ નિર્વૃતિં યાતẖ ક્ષણં શમતરૌ ક્વચિત્ । મનોહરિણકો રાજન્ રાજીવમ્ ઇવ ભાસ્વતિ
રાજા, ક્યારેક મનરૂપ હરણ થોડા સમય માટે શાંત થાય છે, જેમ કે કમળ સૂર્યપ્રકાશમાં ઝગમગે છે.
તાલીતમાલબકુલાદિકવૃક્ષગુલ્મવિશ્રાન્તિષુ પ્રચુરપુષ્પવિલાસહાસૈઃ । નામાપિ યસ્ય ન વિદન્તિ સુખસ્ય મૂઢાḫ પ્રાપ્નોતિ તચ્ છમતરોસ્ સ્વમનોમૃગો વઃ
તાળ, તમાલ, બકુલ અને બીજા વૃક્ષોની છાયામાં, ફૂલોની ખુશ્બૂ અને સુંદરતા છવાયેલી હોય ત્યારે, મૂર્ખો તો સુખનું નામ પણ જાણતા નથી; પણ તમારું મનરૂપ હરણ એ શાંતિના વૃક્ષને પામે છે.
ઇતિ વિશ્રાન્તિમાન્ એષ મનોહરિણકો ઽરિહન્ । તત્રૈવ રતિમ્ આયાતિ ન યાતિ વિટપાન્તરમ્
આ રીતે મનનું હરણ આરામ પામે છે, એ જ જગ્યાએ આનંદ માણે છે અને બીજે ક્યાંય જતું નથી.
એતાવતાથ કાલેન સ વિવેકદ્રુમḫ ફલમ્ । અન્તસ્સ્થં પરમાર્થાત્મ શનૈḫ પ્રકટયત્ય્ અલમ્
થોડા સમય પછી, વિવેકનું વૃક્ષ અંદર રહેલા પરમાર્થરૂપ ફળને ધીમે ધીમે સ્પષ્ટ રીતે દેખાડે છે.
ધ્યાનદ્રુમફલં પુણ્યં તદ્ અસૌ સ્વમનોમૃગઃ । અધસ્સ્થિતḫ પ્રાન્તગતં તસ્ય પશ્યતિ સત્તરોઃ
ધ્યાનરૂપ વૃક્ષનું પવિત્ર ફળ, તેનું પોતાનું મનરૂપી હરણ નીચે ઊભું રહીને, ડાળ પર લાગેલું તે ફળ જોઈ રહ્યું છે.
આરોહતિ તતો વૃક્ષં તદ્ આસ્વાદયિતું ફલમ્ । અન્યગર્ધપરિત્યાગે વિતતાધ્યવસાયવાન્
પછી, બધી બીજી ઇચ્છાઓ છોડી દેીને, દૃઢ નિશ્ચય સાથે, તે ફળનો સ્વાદ લેવા માટે એ વૃક્ષ પર ચઢે છે.
વિવેકરસમ્ આક્રામન્ વૃત્તીસ્ ત્યજતિ ભૂગતાઃ । ઉત્તમં પદમ્ આસાદ્ય ભૂયો નાધસ્ સમીહતે
જ્યારે તે વિવેકનું સાર પામે છે, ત્યારે નીચે રહેલી વૃત્તિઓને ત્યજી દે છે; શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં પહોંચી, પછી તે કદી નીચેની વસ્તુઓ માટે ઇચ્છા રાખતો નથી.
તેનોત્તમફલાર્થેન સંસ્કારાન્ પ્રાક્તનાન્ અસૌ । વિવેકપદમ્ આરૂઢસ્ ત્યજત્ય્ અહિર્ ઇવ ત્વચમ્
એ શ્રેષ્ઠ ફળ માટે, વિવેકની અવસ્થાએ પહોંચીને, તે પોતાના જૂના સંસ્કારોને એ રીતે ત્યજી દે છે જેમ સાપ પોતાની ચામડી ઉતારે છે.
હસત્ય્ ઉચ્ચૈḫ પદારૂઢમ્ આત્માનમ્ અવલોકયન્ । એતાવન્તમ્ અહં કાલં કૃપણẖ કો ઽભવં ત્વ્ ઇતિ
પોતાને સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં સ્થિર જોઈને, તે ઉંચે અવાજે હસી ઉઠે છે અને કહે છે: 'અરે, કેટલાં વર્ષો સુધી હું કેટલો દયનીય હતો!'
કરુણાદિષુ તેષ્વ્ અસ્તભ્રમશ્ શાખાન્તરેષુ સઃ । લોભવ્યાલમ્ અધẖ કુર્વન્ સમ્રાડ્ ઇવ વિરાજતે
કરુણા અને અન્ય સદગુણોમાં અડગ રહી, તે શાખાઓ વચ્ચે અચળ રહે છે અને નીચે લોભના સાપને વશ કરી, રાજાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
હૃદયેન્દોર્ ઘનશ્રેણીર્ મુખાબ્જતિમિરાવલીઃ । કૃષ્ણાયશ્શૃઙ્ખલાસ્ તૃષ્ણા દિનાનુદિનમ્ ઉજ્ઝતિ
હૃદયના ચાંદની ઘનઘોર વાદળો, મુખકમળની આસપાસના અંધકારના પડછાયાં અને તૃષ્ણાની કાળી સાંકળો, તે રોજે રોજ છોડી દે છે.
ઉપેક્ષતે ન સમ્પ્રાપ્તં નાપ્રાપ્તમ્ અભિવાઞ્છતિ । સોમસોમ્યો ભવત્ય્ અન્તશ્શીતલસ્ સર્વવૃત્તિષુ
જે આવે છે તેની પર ધ્યાન આપતો નથી અને જે મળ્યું નથી તેની ઈચ્છા પણ કરતો નથી; તે અંદરથી ચાંદની જેમ શીતળ અને સર્વ પ્રવૃત્તિઓમાં શાંત રહે છે.
શાસ્ત્રાર્થપલ્લવેષ્વ્ એવ નિષણ્ણાત્માવતિષ્ઠતે । ઉન્નતાવનતાપાતા અધḫ પશ્યઞ્ જગદ્ગતીઃ
જેનું મન શાસ્ત્રોના સારમાં જ સ્થિર થયું છે, તે માણસ દુનિયાની ઊંચી-નીચી ચાલોને નીચે બેઠો જોઈને અડગ રહે છે.
ભીમદ્રુમલતોત્કીર્ણપુષ્પપ્રકરદન્તુરાઃ । પ્રાક્તનીસ્ સ્વાસ્ સ્થલીḫ પશ્યન્ હસત્ય્ અન્તર્ વરાકતામ્
પહેલાંના નિવાસસ્થાનો, જ્યાં ભયાનક વૃક્ષો અને વણસેલા વેલા વચ્ચે ફૂલોના ગુચ્છો ખીલ્યા છે, તે જોઈને એ માણસ મનમાં જ તેમની દયનીય હાલત પર હંસે છે.
તેષુ તત્સ્કન્ધદેશેષુ તયોડ્ડીનવિડીનયા । હારિણ્યા વિહરન્ ગત્યા રાજેવ પરિરાજતે
એ સ્થળોના ડાળીઓ અને વિસ્તારોમાં, હરણની જેમ મોહક ચાલે ફરતો એ માણસ રાજાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.
પુત્રદારકલત્રાણિ મિત્રાણિ ચ ધનાનિ ચ । જન્માન્તરકૃતાનીવ સ્વપ્નજાનીવ પશ્યતિ
પુત્ર, પત્ની, મિત્રો અને ધન—આ બધું એ માણસને જાણે પછલા જન્મની વાત હોય, અથવા સ્વપ્નમાં જોયેલી વસ્તુઓ જેવી લાગે છે.
રાગદ્વેષભયોન્માદમાનમોહમહાર્તયઃ । નટસ્યેવાસ્ય દૃશ્યન્તે શીતલામલચેતસઃ
જેનું મન શાંત અને નિર્મળ હોય છે, એ માટે રાગ, દ્વેષ, ભય, ઉન્માદ, અહંકાર અને મોટો મોહ—all આ બધું મંચ પર અભિનય કરતા કલાકારો જેવું જ દેખાય છે.
ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા હસત્ય્ અપિ પુરો ઽસતીઃ । તરઙ્ગભઙ્ગુરાધારાસ્ સંસારસરિતો ગતીઃ
એ જગતની ખોટી લિલાઓ પર પણ હસે છે, કારણ કે એ બધું જીવનની નદીમાં તરંગોની જેમ અસ્થિર અને ક્ષણભંગુર છે.
ન સ ચેતયતે કાશ્ચિલ્ લોકદારધનૈષણાઃ । અપૂર્વપદવિશ્રાન્તો જીવન્ન્ એવ યથા શવઃ
એ હવે કોઈપણ લોક, પત્ની કે ધનની શોધમાં નથી રહેતો; એ અનોખી શાંતિમાં સ્થિર થઈ ગયો છે અને જીવતો હોવા છતાં પણ શવ જેવો નિઃસંગ રહે છે.
કેવલં કેવલે શુદ્ધે બોધાત્મનિ મહોન્નતૌ । દત્તદૃષ્ટિḫ ફલે તસ્મિન્ દૂરં સમધિરોહતિ
શુદ્ધ અને ઊંચા જ્ઞાનસ્વરૂપમાં જ એની દૃષ્ટિ સ્થિર રહી છે; એ જ્ઞાનના ફળમાં લીન થઈ દૂર ઊંચે ચડી જાય છે.