નિબધ્નાત્ય્ આત્મના પીઠં કુલાચલ ઇવ સ્થિરમ્ । ફલસ્ય રચયત્ય્ ઊર્ધ્વે ઘટિકાં મઙ્ગલાચિતામ્
પછી પોતાનાં મનથી એ પાવન આસન બાંધે છે, જે પોતાના કુળના પર્વત જેટલું અડગ હોય છે. એ આસન પર એ ફળ માટે શુભતા ભરેલું એક પાત્ર ઊભું કરે છે.
વિવેકફલવૃક્ષે તુ વર્ધમાને દિને દિને । છાયાવિતાનવલિતે પુંસો હૃદયકાનને
જેમ જેમ everyday vivekનું વૃક્ષ દિવસે દિવસે વધે છે, તેમ તેના છાંયાં માણસના હૃદયના વનમાં પ્રસરે છે.
પ્રવર્તતે શીતલતા તલતાપાપહારિણી । અત્યુલ્લસન્મતિલતાતુષારોદરસુન્દરી
ત્યાં ઠંડક ફેલાય છે, જે નીચેની ગરમી દૂર કરે છે. એ ઠંડક ખૂબ તેજસ્વી, અંદરથી સુંદર અને શુદ્ધ જ્ઞાનની ધૂળથી ભરેલી હોય છે.
યસ્યામ્ અવાન્તરશ્રાન્તો વિશ્રામ્યતિ મનોમૃગઃ । આજન્મજીર્ણપથિકḫ પથિ કોલાહલાકુલઃ
આ છાંયાંમાં મનરૂપી થાકેલું હરણ આરામ પામે છે, જે જન્મથી જ વૃદ્ધાવસ્થાની સફરમાં, અવાજથી ભરેલા માર્ગ પર ફરતું આવ્યું છે.
સત્તામાત્રાત્મશારીરશર્માર્થં પ્રેક્ષિતો ઽરિભિઃ । નાનાતાસારમ્ આત્માનં ગોપયન્ કુઞ્જકોન્મુખઃ
શત્રુઓ દ્વારા માત્ર શરીરની સુખાકારી માટે જોવામાં આવતો, જે માત્ર અસ્તિત્વ જ છે, તે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છુપાવીને, ઝાડીઓમાંથી બહાર નજર રાખે છે.
સંસારારણ્યવિસરદ્વાસનાપવનેરિતઃ । અહન્તાતાપસરિતા સર્વદા વિપ્રલમ્ભિતઃ
સંસારના જંગલમાં ઇચ્છાની પવનથી ધકેલાતો, અહંકારની તપતી નદીથી હંમેશા અલગ પડેલો રહે છે.
દારદીર્ઘદરીદૂરચિરસઞ્ચારજર્જરઃ । પુત્રપત્ત્રપરામર્શપ્રપાતાત્ પતિતો ઽવટે
પત્ની અને ધન માટે લાંબા પ્રવાસથી થાકેલો, સંતાન અને સંબંધીઓની લગાવની ઊંચી કાંઠેથી નીચે ખાબકેલો છે.
લક્ષ્મીલતાવિલુઠનાત્ સઙ્કટે કુટ્ટિતાઙ્ગકઃ । તૃષ્ણાશ્રીસરિતં ગૃહ્ણન્ કલ્લોલૈર્ દૂરમ્ આહૃતઃ
લક્ષ્મીરૂપ વેલમાં ફસાઈને તંગ જગ્યાએ શરીરથી ઘસાઈ ગયો છે, તૃષ્ણા અને સંપત્તિની નદી પકડી રાખતાં, તરંગોમાં દૂર ખેંચાઈ ગયો છે.
વ્યાધિદુર્વ્યાધવૈધુર્યપલાયનપરાયણઃ । અશઙ્કિતવિધિવ્યાધપાતાતિચકિતાકૃતિઃ
જે વ્યક્તિ રોગ, દુર્ભાગ્ય અને મુશ્કેલીઓથી સતત ભાગી જવા તત્પર રહે છે, અને અચાનક આવતાં દુઃખદ ઘટનાઓથી હંમેશાં ડરીને, ચિંતિત અને ગભરાયેલી સ્થિતિમાં રહે છે.
ગેયાસ્વાદસમાપાતદુẖખસાયકશઙ્કિતઃ । વૈરિવિદ્રાવણવ્યગ્રો દૃષદાહનનાઙ્કિતઃ
જેને સુખના અનુભવ પછી તરત જ દુઃખ આવશે તેવી સતત આશંકા રહે છે, દુશ્મનોને દૂર રાખવામાં વ્યસ્ત રહે છે અને અનેક કઠિન પરિસ્થિતિઓના ઘા તેના શરીર પર દેખાય છે.
ઉન્નતાનતસમ્પાતનિપાતાનતિઘૂર્ણિતઃ । ન્યક્કારોપલનિર્ઘાતૈḫ પારમ્પર્યેણ ચૂર્ણિતઃ
જે જીવનના ચઢાવ-ઉતાર અને અચાનક લાભ-નુકસાનથી હલાઈ જાય છે, અને પેઢી-દરપેઢી અપમાન અને નિંદાના ઘાટોથી દબાઈ જાય છે.
તૃષ્ણાશરલતાજાલપ્રવેશવશવિક્ષતઃ । સ્વપ્રજ્ઞારચિતાચારḫ પરમાયાસ્વ્ અશિક્ષિતઃ
જે ઇચ્છાની ચંચળતા અને લાલચના જાળમાં ફસાઈને ઘાયલ થયો છે, પોતાની મર્યાદિત સમજ મુજબ વર્તન કરે છે અને સર્વોચ્ચ જ્ઞાન શીખવામાં અસમર્થ રહે છે.
ઇન્દ્રિયગ્રામમ્ આગત્ય પ્રપલાયનતત્પરઃ । સુદુર્ગ્રહગજેન્દ્રોગ્રવિસ્ફૂર્જનવિમર્દિતઃ
ઇન્દ્રિયોના ગામમાં પ્રવેશીને, એ સતત બચવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જાણે કોઈ જંગલી હાથી મુશ્કેલાઈઓના જોરદાર ઘા ખાઈને પલાયન કરવા તત્પર હોય.
વિષયાજગરોદ્ગારવિષફૂત્કારમૂર્છિતઃ । કામકૌલેયકૈર્ ભૂમૌ રસાર્દ્રાયાં વિપોથિતઃ
વિષયરૂપ સાપના ઝેરી ફૂકારથી એ ચકિત થઈ જાય છે, અને કામના સંતાનોના ઘા ખાઈને ભીની જમીન પર પટકાઈ જાય છે.
કોપદાવાનલપ્લુષ્ટસ્પષ્ટવિસ્ફોટદાહવાન્ । સદાગતાગતાનેકદીર્ઘદુẖખપ્રવાહવાન્
ક્રોધના જંગલના આગથી એ સળગી ઉઠે છે, એની દાઝના સ્પષ્ટ ફફોળા દેખાય છે, અને અનેકવાર આવતી-જતી લાંબી દુઃખની ધારોમાં સતત વહેતો રહે છે.
સ્વાઙ્ગલગ્નાભિલાષાંશદંશદોષૈર્ ઉપદ્રુતઃ । ભોગલોભલસન્મેદસ્સૃગાલચિરવિદ્રુતઃ
એના પોતાના અંગો સાથે ચોંટેલા ઇચ્છાના ટુકડાઓ જેવા દોષો એને પીડે છે, અને ભોગલાલચ તથા મોહની તપશથી, જાણે લાંબા સમયથી ભાગતો સિયાળ હોય, એમ એ હમેશાં દોડતો રહે છે.
સ્વકર્મકન્દરોદ્વાન્તદારિદ્ર્યદ્વીપ્યનુદ્રુતઃ । વ્યામોહમિહિકાન્ધત્વકૂટાવટલુઠત્તનુઃ
પોતાના કર્મોના ઊંડા ખાડામાંથી ઉઠેલી લહેરથી ગરીબીના ટાપુમાં ધકેલાયો, એ માણસ મોહની ધૂંધથી ઊભેલા અંધકારના ઊંડા ખાડામાં ગડીને પડ્યો છે.
માનસિંહસમુલ્લાસહૃદયોત્કમ્પનાતુરઃ । મરણેનારણેયેન બુકપુષ્પમ્ ઇવેક્ષિતઃ
મનના સિંહના ગર્જનાથી હૃદય ધડકતું થઈ જાય છે, એ રીતે કંપતો માણસ મૃત્યુ-રૂપી જંગલવાસી દ્વારા કળી જેવા નિહાળવામાં આવે છે.
ગર્ધાન્ નિગરણાયાશુ દૂરતો જનસેવિતઃ । કામૈસ્ સમન્તતો દત્તચિન્તાનિચયવાગુરઃ
લોકો દૂરથી જ એને ટાળી લે છે, ડર છે કે કાગડાઓ તરત જ એને ગળી ન જાય; ચારેય બાજુ ઇચ્છાઓથી ઊપજેલા ચિંતાના જાળમાં એ ફસાયો છે.
તારુણ્યનામ્ના સુહૃદા ક્ષણમ્ આલિઙ્ગ્ય વર્જિતઃ । દુસ્સઞ્ચારેષુ પવનૈẖ કુપિતૈર્ ઇવ તર્જિતઃ
યૌવન નામના મિત્રએ થોડા સમય માટે એને ભેટ્યું, પણ પછી એને છોડી દીધો; પછી તો મુશ્કેલ માર્ગના તોફાની પવનોએ એને ધમકાવ્યા હોય એમ છે.
કદાચિન્ નિર્વૃતિં યાતẖ ક્ષણં શમતરૌ ક્વચિત્ । મનોહરિણકો રાજન્ રાજીવમ્ ઇવ ભાસ્વતિ
રાજા, ક્યારેક મનરૂપ હરણ થોડા સમય માટે શાંત થાય છે, જેમ કે કમળ સૂર્યપ્રકાશમાં ઝગમગે છે.
તાલીતમાલબકુલાદિકવૃક્ષગુલ્મવિશ્રાન્તિષુ પ્રચુરપુષ્પવિલાસહાસૈઃ । નામાપિ યસ્ય ન વિદન્તિ સુખસ્ય મૂઢાḫ પ્રાપ્નોતિ તચ્ છમતરોસ્ સ્વમનોમૃગો વઃ
તાળ, તમાલ, બકુલ અને બીજા વૃક્ષોની છાયામાં, ફૂલોની ખુશ્બૂ અને સુંદરતા છવાયેલી હોય ત્યારે, મૂર્ખો તો સુખનું નામ પણ જાણતા નથી; પણ તમારું મનરૂપ હરણ એ શાંતિના વૃક્ષને પામે છે.
ઇતિ વિશ્રાન્તિમાન્ એષ મનોહરિણકો ઽરિહન્ । તત્રૈવ રતિમ્ આયાતિ ન યાતિ વિટપાન્તરમ્
આ રીતે મનનું હરણ આરામ પામે છે, એ જ જગ્યાએ આનંદ માણે છે અને બીજે ક્યાંય જતું નથી.
એતાવતાથ કાલેન સ વિવેકદ્રુમḫ ફલમ્ । અન્તસ્સ્થં પરમાર્થાત્મ શનૈḫ પ્રકટયત્ય્ અલમ્
થોડા સમય પછી, વિવેકનું વૃક્ષ અંદર રહેલા પરમાર્થરૂપ ફળને ધીમે ધીમે સ્પષ્ટ રીતે દેખાડે છે.
ધ્યાનદ્રુમફલં પુણ્યં તદ્ અસૌ સ્વમનોમૃગઃ । અધસ્સ્થિતḫ પ્રાન્તગતં તસ્ય પશ્યતિ સત્તરોઃ
ધ્યાનરૂપ વૃક્ષનું પવિત્ર ફળ, તેનું પોતાનું મનરૂપી હરણ નીચે ઊભું રહીને, ડાળ પર લાગેલું તે ફળ જોઈ રહ્યું છે.
આરોહતિ તતો વૃક્ષં તદ્ આસ્વાદયિતું ફલમ્ । અન્યગર્ધપરિત્યાગે વિતતાધ્યવસાયવાન્
પછી, બધી બીજી ઇચ્છાઓ છોડી દેીને, દૃઢ નિશ્ચય સાથે, તે ફળનો સ્વાદ લેવા માટે એ વૃક્ષ પર ચઢે છે.
વિવેકરસમ્ આક્રામન્ વૃત્તીસ્ ત્યજતિ ભૂગતાઃ । ઉત્તમં પદમ્ આસાદ્ય ભૂયો નાધસ્ સમીહતે
જ્યારે તે વિવેકનું સાર પામે છે, ત્યારે નીચે રહેલી વૃત્તિઓને ત્યજી દે છે; શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં પહોંચી, પછી તે કદી નીચેની વસ્તુઓ માટે ઇચ્છા રાખતો નથી.
તેનોત્તમફલાર્થેન સંસ્કારાન્ પ્રાક્તનાન્ અસૌ । વિવેકપદમ્ આરૂઢસ્ ત્યજત્ય્ અહિર્ ઇવ ત્વચમ્
એ શ્રેષ્ઠ ફળ માટે, વિવેકની અવસ્થાએ પહોંચીને, તે પોતાના જૂના સંસ્કારોને એ રીતે ત્યજી દે છે જેમ સાપ પોતાની ચામડી ઉતારે છે.
હસત્ય્ ઉચ્ચૈḫ પદારૂઢમ્ આત્માનમ્ અવલોકયન્ । એતાવન્તમ્ અહં કાલં કૃપણẖ કો ઽભવં ત્વ્ ઇતિ
પોતાને સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં સ્થિર જોઈને, તે ઉંચે અવાજે હસી ઉઠે છે અને કહે છે: 'અરે, કેટલાં વર્ષો સુધી હું કેટલો દયનીય હતો!'
કરુણાદિષુ તેષ્વ્ અસ્તભ્રમશ્ શાખાન્તરેષુ સઃ । લોભવ્યાલમ્ અધẖ કુર્વન્ સમ્રાડ્ ઇવ વિરાજતે
કરુણા અને અન્ય સદગુણોમાં અડગ રહી, તે શાખાઓ વચ્ચે અચળ રહે છે અને નીચે લોભના સાપને વશ કરી, રાજાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે.