સ્તમ્ભમ્ એવાથ બધ્નાતિ સ્થૈર્યં નામ સમુન્નતમ્ । સન્તોષત્વગ્વિવલિતં વૈરાગ્યરસરઞ્જિતમ્
પછી એમાં દંડ ઊભો થાય છે, જેને સ્થિરતા કહે છે, જે ઊંચો છે અને સંતોષની છાલથી ઢંકાયેલો છે, અને વૈરાગ્યના રસથી રંગાયેલો છે.
વૈરાગ્યરસપુષ્ટાત્મા શાસ્ત્રાર્થપ્રાવૃષાન્વિતઃ । સ્વલ્પેનૈવ સ કાલેન પરામ્ એતિ સમુન્નતિમ્
વૈરાગ્યના રસથી પોષાયેલી અને શાસ્ત્રના અર્થની વરસાદથી ભીની એ આત્મા થોડા જ સમયમાં સર્વોચ્ચ ઊંચાઈએ પહોંચી જાય છે.
શાસ્ત્રાર્થસાધુસમ્પર્કવૈરાગ્યરસપીવરઃ । રાગદ્વેષકપિક્ષોભૈર્ ન મનાગ્ અપિ કમ્પતે
જે મનુષ્યે શાસ્ત્રના અર્થ અને સજ્જનોના સંગથી ઉપજેલા વૈરાગ્યના રસથી પોતાને પોષ્યો છે, એના મનને રાગ અને દ્વેષ રૂપ વાંદરોની ઉથલપાથલ જરા પણ હલાવી શકતી નથી.
અથ તસ્માત્ પ્રજાયન્તે વિજ્ઞાનાલઙ્કૃતાકૃતેઃ । લતા રસવિલાસિન્ય ઇમા વિતતદેશગાઃ
જેનુ સ્વરૂપ જ્ઞાનથી શોભાયમાન છે, તેમાંથી આ ગુણોની લતાઓ જન્મે છે, જે સદગુણોના રસમાં રમતી અને ચારે બાજુ ફેલાયેલી છે.
સ્ફુટતા સત્યતા સત્તા ધીરતા નિર્વિકલ્પતા । સમતા શાન્તતા મૈત્રી કરુણા કીર્તિતાર્યતા
પારદર્શિતા, સચ્ચાઈ, સત્વ, ધૈર્ય, દ્વૈતભાવનો અભાવ, સમતા, શાંતિ, મૈત્રી, દયા અને ઉત્તમ વર્તન—આ બધા ગુણો અહીં વર્ણવાયા છે.
લતાભિર્ ગુણપત્ત્રાભિસ્ સ ધ્યાનતરુર્ ઊર્જિતઃ । યશḫપુષ્પાભિર્ એતાભિḫ પારિજાતાયતે યતેઃ
આ ગુણલતાઓના પાંદડા વડે ધ્યાનરૂપી વૃક્ષ બલવાન બને છે; અને યતિ માટે, યશના ફૂલો વડે તે પરિજાત વૃક્ષ જેવું દિવ્ય બની જાય છે.
ઇત્ય્ અસૌ જ્ઞાનવિટપી લતાપલ્લવપુષ્પવાન્ । ભવિષ્યદ્ધ્યાનફલદો દિનાનુદિનમ્ ઉન્નમન્
આ જ્ઞાનરૂપી વૃક્ષ, જેમાં લતાઓ, કૂંપળો અને ફૂલો છે, એ દરરોજ ઊંચું વધે છે અને ભવિષ્યમાં ધ્યાનના ફળ આપે છે.
યશẖકુસુમગુચ્છાઢ્યો ગુણપલ્લવલાસ્યવાન્ । વૈરાગ્યરસવિસ્તારી પ્રજ્ઞામઞ્જરિતાકૃતિઃ
એમાં પ્રસિદ્ધિના ફૂલોની ગૂંચો ભરપૂર છે, ગુણોની કૂંપળોથી શોભાયમાન છે, વૈરાગ્યના રસથી વ્યાપક છે અને પ્રજ્ઞાના મંજરીઓથી રચાયેલું છે.
સર્વાશ્ શીતલયત્ય્ આશાḫ પ્રાવૃષીવ પયોધરઃ । ભવાતપં શમયતિ સૂર્યતાપમ્ ઇવોડુપઃ
એ બધા આશાઓને ઠંડક આપે છે, જેમ ચોમાસામાં મેઘો ઠંડક આપે છે; એ ભવના દુઃખની તાપને શાંત કરે છે, જેમ ચાંદ્રમા સૂર્યની તાપને શમાવે છે.
પ્રતનોતિ શમચ્છાયાં છાયામ્ ઇવ ઘનાગમઃ । નિરોધમ્ આસ્ફાલયતિ સમો ઽનિલ ઇવામ્બુદમ્
એ શાંતિની છાંયાં ફેલાવે છે, જેમ મેઘો આવવાથી છાંયાં થાય છે; એ સંયમ પેદા કરે છે, જેમ પવન પાણીથી ભરેલા વાદળને હલાવે છે.
નિબધ્નાત્ય્ આત્મના પીઠં કુલાચલ ઇવ સ્થિરમ્ । ફલસ્ય રચયત્ય્ ઊર્ધ્વે ઘટિકાં મઙ્ગલાચિતામ્
પછી પોતાનાં મનથી એ પાવન આસન બાંધે છે, જે પોતાના કુળના પર્વત જેટલું અડગ હોય છે. એ આસન પર એ ફળ માટે શુભતા ભરેલું એક પાત્ર ઊભું કરે છે.
વિવેકફલવૃક્ષે તુ વર્ધમાને દિને દિને । છાયાવિતાનવલિતે પુંસો હૃદયકાનને
જેમ જેમ everyday vivekનું વૃક્ષ દિવસે દિવસે વધે છે, તેમ તેના છાંયાં માણસના હૃદયના વનમાં પ્રસરે છે.
પ્રવર્તતે શીતલતા તલતાપાપહારિણી । અત્યુલ્લસન્મતિલતાતુષારોદરસુન્દરી
ત્યાં ઠંડક ફેલાય છે, જે નીચેની ગરમી દૂર કરે છે. એ ઠંડક ખૂબ તેજસ્વી, અંદરથી સુંદર અને શુદ્ધ જ્ઞાનની ધૂળથી ભરેલી હોય છે.
યસ્યામ્ અવાન્તરશ્રાન્તો વિશ્રામ્યતિ મનોમૃગઃ । આજન્મજીર્ણપથિકḫ પથિ કોલાહલાકુલઃ
આ છાંયાંમાં મનરૂપી થાકેલું હરણ આરામ પામે છે, જે જન્મથી જ વૃદ્ધાવસ્થાની સફરમાં, અવાજથી ભરેલા માર્ગ પર ફરતું આવ્યું છે.
સત્તામાત્રાત્મશારીરશર્માર્થં પ્રેક્ષિતો ઽરિભિઃ । નાનાતાસારમ્ આત્માનં ગોપયન્ કુઞ્જકોન્મુખઃ
શત્રુઓ દ્વારા માત્ર શરીરની સુખાકારી માટે જોવામાં આવતો, જે માત્ર અસ્તિત્વ જ છે, તે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છુપાવીને, ઝાડીઓમાંથી બહાર નજર રાખે છે.
સંસારારણ્યવિસરદ્વાસનાપવનેરિતઃ । અહન્તાતાપસરિતા સર્વદા વિપ્રલમ્ભિતઃ
સંસારના જંગલમાં ઇચ્છાની પવનથી ધકેલાતો, અહંકારની તપતી નદીથી હંમેશા અલગ પડેલો રહે છે.
દારદીર્ઘદરીદૂરચિરસઞ્ચારજર્જરઃ । પુત્રપત્ત્રપરામર્શપ્રપાતાત્ પતિતો ઽવટે
પત્ની અને ધન માટે લાંબા પ્રવાસથી થાકેલો, સંતાન અને સંબંધીઓની લગાવની ઊંચી કાંઠેથી નીચે ખાબકેલો છે.
લક્ષ્મીલતાવિલુઠનાત્ સઙ્કટે કુટ્ટિતાઙ્ગકઃ । તૃષ્ણાશ્રીસરિતં ગૃહ્ણન્ કલ્લોલૈર્ દૂરમ્ આહૃતઃ
લક્ષ્મીરૂપ વેલમાં ફસાઈને તંગ જગ્યાએ શરીરથી ઘસાઈ ગયો છે, તૃષ્ણા અને સંપત્તિની નદી પકડી રાખતાં, તરંગોમાં દૂર ખેંચાઈ ગયો છે.
વ્યાધિદુર્વ્યાધવૈધુર્યપલાયનપરાયણઃ । અશઙ્કિતવિધિવ્યાધપાતાતિચકિતાકૃતિઃ
જે વ્યક્તિ રોગ, દુર્ભાગ્ય અને મુશ્કેલીઓથી સતત ભાગી જવા તત્પર રહે છે, અને અચાનક આવતાં દુઃખદ ઘટનાઓથી હંમેશાં ડરીને, ચિંતિત અને ગભરાયેલી સ્થિતિમાં રહે છે.
ગેયાસ્વાદસમાપાતદુẖખસાયકશઙ્કિતઃ । વૈરિવિદ્રાવણવ્યગ્રો દૃષદાહનનાઙ્કિતઃ
જેને સુખના અનુભવ પછી તરત જ દુઃખ આવશે તેવી સતત આશંકા રહે છે, દુશ્મનોને દૂર રાખવામાં વ્યસ્ત રહે છે અને અનેક કઠિન પરિસ્થિતિઓના ઘા તેના શરીર પર દેખાય છે.
ઉન્નતાનતસમ્પાતનિપાતાનતિઘૂર્ણિતઃ । ન્યક્કારોપલનિર્ઘાતૈḫ પારમ્પર્યેણ ચૂર્ણિતઃ
જે જીવનના ચઢાવ-ઉતાર અને અચાનક લાભ-નુકસાનથી હલાઈ જાય છે, અને પેઢી-દરપેઢી અપમાન અને નિંદાના ઘાટોથી દબાઈ જાય છે.
તૃષ્ણાશરલતાજાલપ્રવેશવશવિક્ષતઃ । સ્વપ્રજ્ઞારચિતાચારḫ પરમાયાસ્વ્ અશિક્ષિતઃ
જે ઇચ્છાની ચંચળતા અને લાલચના જાળમાં ફસાઈને ઘાયલ થયો છે, પોતાની મર્યાદિત સમજ મુજબ વર્તન કરે છે અને સર્વોચ્ચ જ્ઞાન શીખવામાં અસમર્થ રહે છે.
ઇન્દ્રિયગ્રામમ્ આગત્ય પ્રપલાયનતત્પરઃ । સુદુર્ગ્રહગજેન્દ્રોગ્રવિસ્ફૂર્જનવિમર્દિતઃ
ઇન્દ્રિયોના ગામમાં પ્રવેશીને, એ સતત બચવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જાણે કોઈ જંગલી હાથી મુશ્કેલાઈઓના જોરદાર ઘા ખાઈને પલાયન કરવા તત્પર હોય.
વિષયાજગરોદ્ગારવિષફૂત્કારમૂર્છિતઃ । કામકૌલેયકૈર્ ભૂમૌ રસાર્દ્રાયાં વિપોથિતઃ
વિષયરૂપ સાપના ઝેરી ફૂકારથી એ ચકિત થઈ જાય છે, અને કામના સંતાનોના ઘા ખાઈને ભીની જમીન પર પટકાઈ જાય છે.
કોપદાવાનલપ્લુષ્ટસ્પષ્ટવિસ્ફોટદાહવાન્ । સદાગતાગતાનેકદીર્ઘદુẖખપ્રવાહવાન્
ક્રોધના જંગલના આગથી એ સળગી ઉઠે છે, એની દાઝના સ્પષ્ટ ફફોળા દેખાય છે, અને અનેકવાર આવતી-જતી લાંબી દુઃખની ધારોમાં સતત વહેતો રહે છે.
સ્વાઙ્ગલગ્નાભિલાષાંશદંશદોષૈર્ ઉપદ્રુતઃ । ભોગલોભલસન્મેદસ્સૃગાલચિરવિદ્રુતઃ
એના પોતાના અંગો સાથે ચોંટેલા ઇચ્છાના ટુકડાઓ જેવા દોષો એને પીડે છે, અને ભોગલાલચ તથા મોહની તપશથી, જાણે લાંબા સમયથી ભાગતો સિયાળ હોય, એમ એ હમેશાં દોડતો રહે છે.
સ્વકર્મકન્દરોદ્વાન્તદારિદ્ર્યદ્વીપ્યનુદ્રુતઃ । વ્યામોહમિહિકાન્ધત્વકૂટાવટલુઠત્તનુઃ
પોતાના કર્મોના ઊંડા ખાડામાંથી ઉઠેલી લહેરથી ગરીબીના ટાપુમાં ધકેલાયો, એ માણસ મોહની ધૂંધથી ઊભેલા અંધકારના ઊંડા ખાડામાં ગડીને પડ્યો છે.
માનસિંહસમુલ્લાસહૃદયોત્કમ્પનાતુરઃ । મરણેનારણેયેન બુકપુષ્પમ્ ઇવેક્ષિતઃ
મનના સિંહના ગર્જનાથી હૃદય ધડકતું થઈ જાય છે, એ રીતે કંપતો માણસ મૃત્યુ-રૂપી જંગલવાસી દ્વારા કળી જેવા નિહાળવામાં આવે છે.
ગર્ધાન્ નિગરણાયાશુ દૂરતો જનસેવિતઃ । કામૈસ્ સમન્તતો દત્તચિન્તાનિચયવાગુરઃ
લોકો દૂરથી જ એને ટાળી લે છે, ડર છે કે કાગડાઓ તરત જ એને ગળી ન જાય; ચારેય બાજુ ઇચ્છાઓથી ઊપજેલા ચિંતાના જાળમાં એ ફસાયો છે.
તારુણ્યનામ્ના સુહૃદા ક્ષણમ્ આલિઙ્ગ્ય વર્જિતઃ । દુસ્સઞ્ચારેષુ પવનૈẖ કુપિતૈર્ ઇવ તર્જિતઃ
યૌવન નામના મિત્રએ થોડા સમય માટે એને ભેટ્યું, પણ પછી એને છોડી દીધો; પછી તો મુશ્કેલ માર્ગના તોફાની પવનોએ એને ધમકાવ્યા હોય એમ છે.