અનાવરણતો ઽરણ્યે યક્ષાદ્ વિભ્રમરૂપિણઃ । યથા સ્ફુરન્તિ ભૂતાનિ તથેમાનિ ચતુર્દશ
જેમ જંગલમાં ખુલ્લા અને ભ્રમરૂપ યક્ષમાંથી અનેક જીવો દેખાય છે, એ જ રીતે આ ચૌદ લોક પણ દેખાય છે.
ભ્રમમાત્રમ્ અહં મિથ્યૈવેતિ બુદ્ધ્યા વિભાવયન્ । યક્ષો ઽયક્ષત્વમ્ આયાતિ ચિત્તં ચાચિત્તતામ્ ઇદમ્
'હું' માત્ર ભ્રમ છે, ખોટું છે — આવું સમજવાથી યક્ષ યક્ષપણ છોડે છે અને મન પણ મનપણું ગુમાવે છે.
નિરસ્તસકલાશઙ્કં ત્યાગગ્રહણવર્જિતમ્ । અવિસારિસમસ્તેચ્છં શાન્તમ્ આસ્સ્વ યથાસ્થિતમ્
તમે જેમ છો તેમ જ રહો—તમને કોઈ શંકા નથી, ન તો કોઈ વસ્તુ મેળવવાની લાલચ છે, ન તો કંઈ છોડવાની ઇચ્છા છે, કોઈ પણ ઈચ્છાથી અડગ છો અને સંપૂર્ણ શાંતિમાં છો.
અત્યન્તાસમ્ભવદ્દૃશ્યં દ્રષ્ટ્રાત્મકમ્ ઇદં તતમ્ । અથ વા નૈવ દ્રષ્ટ્રાત્મ સવાચ્યં કિમ્ અવાપ્યતે
આ જગત જેવું દેખાય છે, એ તો અસંભવ છે અને બધે માત્ર જોનાર જ વ્યાપેલો છે; અથવા તો, એ જોનારનું સ્વરૂપ છે એવું પણ સાચું નથી—આવી વાતો કહીએ તો શું મળે?
વસન્તરસપૂરસ્ય યથા વિટપગુલ્મતા । સ્વરૂપમાત્રભરતસ્ સંવિદસ્ સર્ગતા તથા
જેમ વસંતની મીઠાશ વૃક્ષો અને ઝાડીઓમાં ભરાયેલી હોય છે, તેમ સમગ્ર સર્જન પણ માત્ર ચેતનાના સ્વરૂપથી જ ભરપૂર છે.
યદ્ ઇદં જગદાભાસં શુદ્ધચિન્માત્રવેદનમ્ । કાત્રૈકતા દ્વિતા કા વા નિર્વાણમ્ અલમ્ આસ્યતામ્
આ જગત માત્ર દેખાવ છે, અહીં શુદ્ધ ચેતના જ જાણે છે; અહીં એકતા કે દ્વૈતતામાં શું અર્થ છે? બસ, પૂર્ણ શાંતિમાં સ્થિર રહો.
ભૂયતાં ચિન્મયવ્યોમ્ના પીયતાં પરમો રસઃ । સ્થીયતાં વિગતાશઙ્કં નિર્વાણાનન્દનન્દને
શુદ્ધ ચેતનાના આકાશ જેવો બની જાઓ, પરમ અમૃતનો આસ્વાદ લો અને નિર્વાણના આનંદના બગીચામાં તમામ શંકાથી મુક્ત રહીને સ્થિર રહો.
કિમ્ એતાસ્વ્ અતિશૂન્યાસુ સંસારારણ્યભૂમિષુ । માનવા વાતહરિણા ભ્રમથોદ્ભ્રાન્તબુદ્ધયઃ
લોકો કેમ, જેમ પવનથી વિખેરાયેલા હરણો ભટકતા હોય તેમ, પોતાના મનને ભ્રમિત કરીને, આ સંપૂર્ણ ખાલી સંસારના જંગલોમાં ભટકતા રહે છે?
જગત્ત્રયમરીચ્યમ્બુવિપ્રલબ્ધાન્ધબુદ્ધયઃ । મા ધાવત ઘનવ્યગ્રમ્ આશયોપહતાશયાઃ
ત્રણે લોકના મૃગમરીચિકા જેવા પાણીથી ભ્રમિત થયેલા, આશાએ અંધ બનેલા મનવાળા લોકો, પોતાની જ ઈચ્છાઓથી અવરોધાયેલા, વાદળો જેવું વ્યર્થ દોડતા ન રહો.
રૂપાલોકમનસ્કારમૃગતૃષ્ણામ્બુપાયિનઃ । વ્યર્થં મા યૂયમ્ આયૂંષિ નરાẖ ક્ષપયતૈણકાઃ
રૂપ, દૃશ્ય અને મનની મૃગતૃષ્ના પાછળ દોડનારા તમે, તરસેલા હરણોની જેમ વ્યર્થમાં તમારું જીવન વેડફશો નહીં.
જગદ્ગન્ધર્વનગરાગારગર્ધેન નશ્યથ । સુખરૂપાણિ દુẖખાનિ શાસનાયૈવ પશ્યથ
આ જગતના મૃગમરીચિકા જેવા શહેરના દુર્ગંધમાં તમે નાશ પામો છો; સુખરૂપ દુઃખોને તમે માત્ર શિસ્ત માટે જ દુઃખ તરીકે જુઓ છો.
જગત્કેશોણ્ડુકં ભ્રાન્ત્યૈ મા મહામ્બરમધ્યગમ્ । અવલોકયતાભ્રાન્તે સ્વરૂપે પરિણમ્યતામ્
જે ભ્રમિત છે, તેણે આ જગતને, જે વિશાળ આકાશમાં તરતી વાળની ગોળી જેવું છે, જોવું નહીં જોઈએ; તેના બદલે તે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ધારણ કરે.
માનવા વાતલોલોચ્ચપત્ત્રપ્રાન્તામ્બુભઙ્ગુરાઃ । મા નવાસુ નવાસ્વ્ અન્ધગર્ભશય્યાસુ શય્યતામ્
માણસો પવનમાં લહેરાતા પાનના ટોચે રહેલા પાણી જેટલા નાજુક છે; તેઓ ફરી ફરી નવા જન્મના અંધકારમય ગર્ભમાં શયન ન કરે.
અવિરામમ્ અનાદ્યન્તં સ્વભાવે શાન્તમ્ આસ્યતામ્ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાદોષાદ્ અસ્વભાવાદ્ વિરમ્યતામ્
શાંતિમય અને અનાદિ અનંત પોતાના સ્વરૂપમાં સતત સ્થિર રહો; જોનાર અને જોવાતા જેવી અસલી ન હોતી અવસ્થાથી દૂર રહો.
અજ્ઞાવબુદ્ધસ્ સંસારસ્ સાહં નાસ્તિ મનાગ્ અપિ । અવિશિષ્ટં તુ યત્ સત્યં તસ્ય નામ ન વિદ્યતે
અજ્ઞાન અને અજાગૃત મનુષ્યો માટે જ જન્મમરણનો ચક્ર છે; જે સાચે જ ભેદરહિત છે, તેને તો નામ પણ નથી.
ત્રોટયિત્વા તુ તૃષ્ણાયશ્શૃઙ્ખલાવલિતં બલાત્ । સંસારપઞ્જરં તિષ્ઠ સર્વસ્યોર્ધ્વે મૃગેન્દ્રવત્
તૃષ્ણાની સાંકળો જોરથી તોડી નાખીને, સંસારના પાંજરા ઉપર બધાથી ઊંચા સિંહ જેવો રહે.
આત્માત્મીયગ્રહભ્રાન્તિશાન્તિમાત્રં વિમુક્તતા । યથાતથાસ્થિતસ્યાપિ સા સ્વસત્તૈવ યોગિનઃ
મુક્તિ એટલે 'હું' અને 'મારું'ની ભ્રાંતિ શાંત થવાથી મળતી શાંતિ જ છે; યોગી જ્યાં હોય ત્યાં એ જ તેની સાચી અવસ્થા છે.
નિર્વાણતાવાસનતા પરોપશમતા જ્ઞતા । સંસારાધ્વનિ ખિન્નસ્ય શીતા વિશ્રમભૂમયઃ
સંસારના માર્ગે થાકેલા માટે, મુક્તિમાં રહેવું, શાંતિમાં આરામ લેવું અને બીજાના શાંત થવાનું જાણવું એ ઠંડા આરામના સ્થાન છે.
તજ્જ્ઞજ્ઞાતો ન મૂર્ખાણાં મૂર્ખજ્ઞાતો ન તદ્વિદામ્ । વિદ્યતે જગદર્થો ઽસાવ્ અવાચ્યો ઽન્યસ્ તયોર્ મિથઃ
આ વાત જ્ઞાની લોકો જાણે છે, મૂર્ખો નથી જાણતા; અને જે મૂર્ખો જાણે છે, તે જ્ઞાનીઓને ખબર નથી. એ રીતે જગતનો અર્થ બંને વચ્ચે શબ્દોમાં કહી શકાય એવો નથી.
વિશ્વતા ભ્રાન્તિસંશાન્તૌ સંસ્થિતૈવ ન લભ્યતે । મહાર્ણવામ્બુવલિતા પુત્રિકેવ પયોમયી
જ્યારે જગતની ભ્રાંતિ શાંત થાય છે, ત્યારે એ રહે છે પણ પકડાતું નથી—જેમ વિશાળ દરિયામાં પાણીથી બનેલી દીકરી તરતી હોય, પણ હાથમાં આવતી નથી.
ભ્રાન્તિશાન્તૌ વિમુક્તસ્ય વિનિર્વાણસ્ય વિશ્વતા । યથા સ્થિતૈવ ગલિતા વિદ્યતે ચ યથાસ્થિતમ્
ભ્રાંતિ શાંત થયા પછી, જે મુક્ત અને નિર્વાણ પામેલા છે, તેમના માટે જગત એ જ રીતે રહે છે, છતાં એ ઓગળી ગયું હોય એવું લાગે છે, અને છે પણ એ જ રીતે.
નિર્દગ્ધતૃણભસ્માલી ક્વાપિ યાતિ યથાનિલૈઃ । સતાં સ્વભાવવિશ્રામૈẖ ક્વાપિ યાતિ તથા જગત્
જેમ બળી ગયેલા ઘાસની રાખ હવામાં ક્યાંક ઉડી જાય છે, તેમ જ જ્ઞાનોના સ્વાભાવિક આરામથી જગત પણ ક્યાંક વિલીન થઈ જાય છે.
જગદ્ બ્રહ્મપદાર્થસ્ય સન્નિવેશસ્ સ તૂત્તમઃ । બ્રહ્મશબ્દાર્થરૂપાત્મા ન જગચ્છબ્દકાર્થભાક્
આ જગત બ્રહ્મની અવસ્થાના અર્થનું ગોઠવણ છે, અને એ સર્વોત્તમ છે; તેનું સ્વરૂપ 'બ્રહ્મ' શબ્દના અર્થ જેવું છે, 'જગત' શબ્દના અર્થ જેવું નથી.
નવજાતસ્ય બાલસ્ય પદાર્થા યાદૃશા ઇમે । વિદુષસ્ તાદૃશા એવ તિષ્ઠતẖ ક્ષીણવાસનમ્
નવજાત બાળક માટે વસ્તુઓ જેવી છે, તેવી જ દેખાય છે; એ જ રીતે, જેણે ઈચ્છાઓ છોડીને જ્ઞાન મેળવ્યું છે, એવા વિદ્વાન માટે પણ વસ્તુઓ એવી જ રહે છે.
યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી । યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા રાત્રિḫ પશ્યતો મુનેઃ
જે રાત્રિમાં બધા જીવો ઊંઘે છે, તેમાં સંયમી વ્યક્તિ જાગે છે; અને જેમાં જીવો જાગે છે, એ રાત્રિ જ્ઞાનદ્રષ્ટિ ધરાવતા મુનિ માટે રાત્રિ સમાન છે.
સ્થિતમ્ એવ વિરામાય જાગ્રજ્ જ્ઞસ્ય સુષુપ્તવત્ । ચિત્રાવલોકિન ઇવ જાગ્રત્ય્ અસ્ય રસૈષણાઃ
જ્ઞાની માટે સ્થિર થયેલું પણ વિરામ માટે જ હોય છે; તે જાણે ઊંઘમાં જાગતો હોય તેમ રહે છે. જેમ કોઈ મનુષ્ય રંગીન દૃશ્ય જુએ છે, તેમ એ જાગે છે, પણ તેને રસોની ઈચ્છા રહી નથી.
જાત્યન્ધરૂપાનુભવસમં ભુવનવેદનમ્ । ભ્રાન્તપ્રાયમ્ અસદ્રૂપં જ્ઞસ્ય ભાતિ ન ભાતિ ચ
આ જગતનું અનુભવવું એ જન્મથી અંધ માણસને જેવું અનુભવાય છે એવુ છે; જ્ઞાનવાનને આ જગત ક્યારેક દેખાય છે, ક્યારેક દેખાતું નથી, અને મોટેભાગે એ ખોટી કલ્પના જેવું જ લાગે છે.
વિમૂઢબુદ્ધં ત્રિજગદ્ વિબુદ્ધવિષયં ન સત્ । વિબુદ્ધબુદ્ધં ત્રિજગદ્ વિમૂઢવિષયં ન સત્
મૂઢ બુદ્ધિ જેને સાચું માને છે, એ જાગૃતને માટે સાચું નથી; અને જાગૃત બુદ્ધિ જેને સાચું માને છે, એ મૂઢ માટે સાચું નથી.
સ્વપ્ને સ્વપ્નતયા જ્ઞાતે રૂપાલોકમનẖક્રિયાઃ । ન સ્વદન્તે યથા તદ્વજ્ જાગ્રત્સ્વપ્ને સ્ફુરન્તુ મા
જેમ સ્વપ્નમાં સ્વપ્નરૂપે જ દૃશ્યો, પ્રકાશ અને ક્રિયાઓ જણાય છે પણ સ્વપ્નદ્રષ્ટાને સાચા લાગતાં નથી, તેમ જાગૃતિ અને સ્વપ્નની અવસ્થાઓ આવે કે ન આવે, એ આત્માને સ્પર્શતી નથી.
નિર્વિભાગસ્ સમાશ્વસ્તો નિરોધં પરમ્ આગતઃ । આશીતલાન્તẖકરણો નિર્વાણો જ્ઞો ઽવતિષ્ઠતે
જે મનુષ્ય એકરૂપ શાંતિમાં સ્થિર છે, સર્વોચ્ચ નિયંત્રણ પ્રાપ્ત કરી લીધું છે, અંદરથી મન ઠંડુ થઈ ગયું છે, એવો જ્ઞાની મુક્તિમાં સ્થિર રહે છે.