અજસ્રનાશોત્પાદાઢ્યમ્ એકરૂપમ્ અનામયમ્ । અનાશોત્પાદમ્ અજરમ્ અનેકમ્ ઇવ કાન્તિમત્
અવિરત ઉત્પત્તિ અને વિનાશથી ભરપૂર, એકરૂપ, દુઃખરહિત, જન્મ-વિનાશથી પર, વૃદ્ધાવસ્થાથી રહિત, અનેક રૂપે દેખાતું અને તેજસ્વી છે.
બ્રહ્મૈવ શાન્તઘનભાવગતં વિભાતિ સર્ગોદયેન વિગતાસ્તમયોદયેન । વ્યોમૈવ શૂન્યવિભવેન ગલત્સ્વભાવલાભં પ્રતિ પ્રસભમ્ એવ ન તુ પ્રબુદ્ધે
બ્રહ્મ જ શાંતિના ઘન સ્વરૂપે સ્થિર રહી સર્જનના ઉદયે પ્રકાશે છે; તે neither ઉદયે છે, neither અસ્તે છે. આકાશ જેવું શુન્ય મહિમા ધરાવે છે. જાગૃત ન થયેલાઓ માટે જ તેનું સ્વરૂપ છૂટી જાય છે, જાગૃત માટે નહીં.
ચિત્તવત્ કચનં શાન્તે યત્ તત્ તસ્માન્ ન ભિદ્યતે । અવ્યાકૃતામલતયા ક્વાતસ્ સર્ગાદિસમ્ભવઃ
જેમ મન અને કાચના દરપણમાં કોઈ ફરક નથી, તેમ જે શાંત છે તેમાં પણ કોઈ ભેદ નથી. કારણ કે તે અવ્યક્ત અને નિર્મળ છે, તો એમાંથી સર્જન કે બીજું કંઈક કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ શકે?
ચિત્તદીપે ગતે યાન્તિ ભ્રાન્તિવદ્ ભાન્તિ ખે સ્થિતે । રૂપાલોકમનસ્કારાસ્ સંવિદમ્બુદ્રવોર્મયઃ
જ્યારે મનનું પ્રકાશ ઓગળી જાય છે, ત્યારે રૂપ, પ્રકાશ અને મનના ભાવો આકાશમાં ભ્રમ જેવી રીતે અદૃશ્ય થઈ જાય છે; એ જ રીતે ચેતનાના દરિયામાં ચેતનાની તરંગો પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
નિરસ્તકારણાપેક્ષં મરુતસ્ સ્પન્દનં યથા । યથા વિસરણં ભાસસ્ તથા જગદ્ ઇદં પરે
જેમ પવનની હલચલ કોઈ કારણ પર આધાર રાખતી નથી, અને જેમ પ્રકાશ ફેલાય છે, તેમ આ આખું જગત પણ પરમાત્મામાં જ છે.
દ્રવત્વમ્ ઇવ કીલાલે શૂન્યત્વમ્ ઇવ ચામ્બરે । સ્પન્દનં મરુતીવેદં કિમ્ અપ્ય્ આત્મમયં પરે
જેમ શરબતમાં પ્રવાહીપણું હોય છે, જેમ આકાશમાં ખાલીપો હોય છે, તેમ પવનનું આ સ્પંદન પણ પરમાત્મામાં સંપૂર્ણપણે આત્મરૂપ છે.
મહાચિતિ મહાકાશે યદ્ ઇદં ભાસતે જગત્ । તચ્ ચિત્ત્વમ્ એવ કચતિ નિર્મલત્વં મણાવ્ ઇવ
મહાન ચેતનામાં, વિશાળ આકાશમાં, જે જગત દેખાય છે એ ચેતનાનું જ સ્વરૂપ છે, જે નિર્મળ રત્ન જેવું ચમકે છે.
યથા દ્રવત્વં પયસિ યથા શૂન્યત્વમ્ અમ્બરે । યથા પ્રસ્પન્દનં વાયૌ મહાચિતિ તથા જગત્
જે રીતે પાણીમાં પ્રવાહીપણું હોય છે, જે રીતે આકાશમાં ખાલીપો હોય છે, જે રીતે વાયુમાં હલનચલન હોય છે, એ જ રીતે જગત મહાન ચેતનામાં છે.
વેત્તિ વાયુર્ યથા સ્પન્દં તથા વેત્તિ જગચ્ ચિતિઃ । ન દ્વૈતૈક્યાદિભેદાનાં મનાગ્ અપ્ય્ અત્ર સમ્ભવઃ
જે રીતે વાયુને હલનચલનનું જ્ઞાન હોય છે, એ જ રીતે ચેતનાને જગતનું જ્ઞાન થાય છે; અહીં દ્વૈત કે એકત્વ જેવા કોઈ પણ ભેદનો અંશમાત્ર પણ સંભાવ નથી.
અવિવેકવિવેકાભ્યાં ભાસુરં ભઙ્ગુરં જગત્ । બોધે સદ્ એવાસદ્રૂપમ્ અભાસુરમ્ અભઙ્ગુરમ્
અવિવેક અને વિવેકથી જગત તેજસ્વી પણ નાશવાન લાગે છે; પણ જાગૃત જ્ઞાનમાં એ ખરેખર અસત્ય, અજ્યોત્સ્ના અને અવિનાશી છે.
જ્ઞપ્તિમાત્રાદ્ ઋતે શુદ્ધાદ્ આદિમધ્યાન્તવર્જિતાત્ । નાન્યદ્ અસ્તીતિ નિર્ણીતં મહાચિન્માત્રરૂપિણઃ
શુદ્ધ જ્ઞાન સિવાય, જેની શરૂઆત, મધ્ય કે અંત નથી, એ મહાન ચેતનાના સ્વરૂપે બીજું કંઈ નથી — એવું નિશ્ચયથી કહેવાય છે.
તત્ કસ્યચિચ્ છિવં શાન્તં કસ્યચિદ્ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ । કસ્યચિચ્ છૂન્યતામાત્રં કસ્યચિજ્ જ્ઞપ્તિમાત્રકમ્
કેટલાંકને એ કલ્યાણ અને શાંતિરૂપ લાગે છે; કેટલાંકને એ શાશ્વત બ્રહ્મ લાગે છે; કેટલાંકને એ ખાલીપણું લાગે છે; તો કેટલાંકને એ શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ જ લાગે છે.
તદ્ અનન્તાત્મ ચિદ્રૂપં ચેત્યતામ્ એવ ભાવયત્ । સ્વસંસ્થમ્ એવ જ્ઞેયત્વમ્ અવગચ્છતિ ચિન્તયા
એ અનંત આત્મા, જે ચેતનાસ્વરૂપ છે, તેને જાણવાની વસ્તુ તરીકે કલ્પાય છે; પણ વિચારથી સમજાય છે કે સાચું જ્ઞાન તો પોતાના અંદર જ સ્થિર છે.
નાસ્તિ સત્તાં વિના વાયોર્ યથા સ્પન્દેષુ કારણમ્ । તથા મહાચિતો ઽચ્છાયાસ્ સર્ગસંવિત્તિવૃત્તિષુ
જેમ વાયુને તેની હાજરી સિવાય તેના હલનચલનનું બીજું કારણ નથી, તેમ મહાન ચેતનાની શુદ્ધ તેજસ્વિતામાં સર્જન અને જાણવાની ક્રિયાઓ ઉદ્ભવે છે.
નિત્યં સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા હેતુર્ અન્યાનપેક્ષણાત્ । ઇત્ય્ અત્રાર્થે ઽભવિષ્યત્ સદ્ દ્વિત્વૈકત્વાસ્તિતાવશાત્
સતત અસ્તિત્વ હોય કે ન હોય, એનું કારણ બીજાની આવશ્યકતા વગર જ છે; અહીં, દ્વિત્વ કે એકત્વની વાત માત્ર અસ્તિત્વને સ્વીકારવાની જરૂરિયાતથી જ ઊભી થાય છે.
કો ઽત્ર કલ્પયિતા દ્વિત્વમ્ એકત્વં વા મહામ્બરે । વિષ્વગ્ વિશ્વમ્ અપારૈકા પરમાકાશકોશતા
આ વિશાળ આકાશમાં દ્વિત્વ કે એકત્વ કોણ રચી શકે? સર્વત્ર વ્યાપેલું જગત અપરિમિત છે, એકમાત્ર પરમ આકાશ જેવુ છે, સર્વોચ્ચ આકાશનું આવરણ છે.
યથા સ્પન્દાનિલદ્વિત્વશબ્દ એવ ન વાસ્તવઃ । વિશ્વવિશ્વેશ્વરદ્વિત્વં તથૈવાસન્મયાત્મકમ્
જેમ સ્પંદન અને પવનનું દ્વિત્વ માત્ર શબ્દરૂપ છે, હકીકતમાં નથી, તેમ જગત અને જગતના સ્વામીનું દ્વિત્વ પણ માત્ર કલ્પનામાં જ છે.
સદ્ એવાસમ્ભવદ્દ્વિત્વં મહાચિન્માત્રકં તુ યત્ । વિશ્વાભાસં તદ્ એવેદં ન વિશ્વં સન્ ન વિશ્વતા
સાચું અસ્તિત્વ ક્યારેય દ્વિત્વ ધરાવતું નથી; શુદ્ધ ચેતન જ જગતરૂપે દેખાય છે—આ ખરેખર જગત નથી, ને જગતપણું પણ નથી.
દેશકાલાદિસત્ત્વેન કદાચિદ્ ધેમ્નિ સત્યતા । કટકત્વસ્ય ભિન્નસ્ય વિશ્વસ્ય ન તથા પરે
ક્યારેક જગ્યા, સમય અને અન્ય પરિસ્થિતિઓના કારણે, સોનામાંથી બનેલી કડાની અલગ ઓળખ સાચી લાગતી હોય છે; પણ આ જગત જે અલગ દેખાય છે, તેની સાચી હકીકતમાં એવી વાસ્તવિકતા નથી.
દ્વિત્વૈક્યાસમ્ભવે ચાત્ર કાર્યકારણતા કુતઃ । સ્યાચ્ ચેત્ તત્ કલ્પનામાત્રમ્ એવૈતન્ નાન્યવસ્તુતા
જ્યાં દ્વિત્વ કે એકત્વ શક્ય નથી, ત્યાં કારણ અને પરિણામ કેવી રીતે હોઈ શકે? જો એવું લાગે, તો એ માત્ર કલ્પના છે, એમાં કોઈ સાચી વાસ્તવિકતા નથી.
શૂન્યતા નભસીવાત્ર દ્રવત્વમ્ ઇવ વામ્ભસિ । ખે ખતેવાપ્ય્ અભિન્નૈવ કિલાસ્તિ જગદાદિતા
અહીં ખાલીપો આકાશ જેવો છે, જેમ પાણીમાં પ્રવાહીપણું હોય છે; જેમ માટલામાંથી આકાશ અલગ નથી, તેમ જગતની શરૂઆત પણ ખરેખર અખંડિત જ છે.
યદ્રૂપં બ્રહ્મ તદ્રૂપં જગત્ ક્વાત્ર દ્વિતૈકતે । યદ્રૂપં વ્યોમ તદ્રૂપમ્ એવ શૂન્યં કિલાખિલમ્
બ્રહ્મનું જે સ્વરૂપ છે, એ જ જગતનું સ્વરૂપ છે; તો અહીં દ્વિત્વ કે એકત્વ ક્યાં છે? જેમ આકાશનું જે સ્વરૂપ છે, એ જ ખાલીપો સર્વત્ર છે.
એકાત્મનિ તતે સ્વચ્છે ચિન્માત્રે સર્વરૂપિણિ । શિલાપુત્રકસેનાયાં પાષાણત્વ ઇવ સ્થિતે
એકમાત્ર સ્વચ્છ ચૈતન્ય સ્વરૂપ, જે સર્વરૂપ ધારણ કરે છે, તેમાં સ્થિર થવાથી, એ એવું છે જેમ કે પથ્થરની ગૂડીની સેના માં પથ્થરપણું હોય છે.
કાર્યકારણવૈચિત્ર્યં કથં સમ્ભવતિ ક્વ વા । કથમ્ અવ્યોમતા વ્યોમ્નિ દ્વિતીયાસમ્ભવાદ્ ભવેત્
કારણ અને પરિણામની વિવિધતા ક્યાંથી અને કેવી રીતે ઉદ્ભવે? જેમ આકાશમાં બીજું કંઈ નથી, તેમ તેમાં આકાશપણું કેવી રીતે હોઈ શકે?
પ્રતિભાત્મૈવ ભારૂપો ભાતિ સર્ગો મહાચિતિ । પુત્રિકેવોપલોત્કીર્ણા તન્મયત્વાત્ તદાત્મકઃ
મહાન ચૈતન્યમાં પ્રતિબિંબિત થતી સૃષ્ટિ, પથ્થરમાંથી બનાવેલી ગૂડી જેવું, પથ્થરજ સ્વરૂપ ધરાવે છે; કારણ કે તે પથ્થરથી જ બનેલી છે.
સાધોર્ યથાસ્થિતસ્યૈવં બુદ્ધ્વા વિશ્વં પ્રલીયતે । કાષ્ઠમૌનદશાભાસં તત્સારમ્ અવશિષ્યતે
જેમ સંત પોતે જ રહે છે અને આ સમજ્યે છે, તેમ આખું જગત લય પામે છે; અને જે બાકી રહે છે, તે લાકડાની મૌન અવસ્થાની જેમ શુદ્ધ સારરૂપ છે.
યથા નિમીલિતાક્ષસ્ય રૂપાલોકમનોભ્રમઃ । સ્વપ્ને જાગ્રત્ય્ અનગ્રસ્થો ઽપ્ય્ અસન્ન્ એવાસ્તિ ભાવનાત્
જેમ બંધ આંખો ધરાવનારને દેખાતા રૂપો અને પ્રકાશ માત્ર મનની કલ્પના હોય છે, એમ જ સ્વપ્ન કે જાગૃતિમાં પણ જે વસ્તુ સાચી રીતે પકડી શકાતી નથી, તે માત્ર કલ્પનામાં જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
ભાવનોપશમં કૃત્વા શિલીભૂય યથાસ્થિતમ્ । અશિલીભૂતમ્ એવાન્તસ્ સ્વભાવે સમમ્ આસ્યતામ્
કલ્પનાને શાંત કરીને, પથ્થર જેવી અડગ અને સ્થિર સ્થિતિમાં રહી, અંદરથી કોઈ આકાર વગર, પોતાનાં સ્વરૂપમાં સમાન રીતે સ્થિર રહો.
સ્વવિવેકોપહારેણ યથાપ્રાપ્તાર્થપૂજનૈઃ । બોધાય પૂજ્યતાં બુદ્ધ્યા સ્વો ભાવḫ પરમેશ્વરઃ
પોતાની સમજદારી અર્પણ કરીને અને જે મળે તેને સ્વીકારી સન્માન આપીને, પોતાના સ્વરૂપ, જે પરમેશ્વર છે, તેને જાગૃતિ માટે મનથી પૂજવું જોઈએ.
વિવેકપૂજિતસ્ સ્વાત્મા સદ્યસ્ સ્થાનવરપ્રદઃ । રુદ્રોપેન્દ્રાદિપૂજાત્ર જરત્તૃણલવાયતે
જ્યારે discernmentથી પોતાનું આત્મા પૂજાય છે, ત્યારે તરત જ શ્રેષ્ઠ અવસ્થા મળે છે; અહીં રુદ્ર, ઉપેન્દ્ર અને બીજાની પૂજા તો સુકા ઘાસ અને ભૂસાની જેમ છે.