કાર્યકારણભાવાદિ બ્રહ્મૈવ સકલં યદિ । તદા બ્રહ્મણિ સર્ગાણાં કારણાર્થી વિલજ્જતામ્
જો બધુંજ કારણ-અકારણનું સ્વરૂપ બ્રહ્મ જ છે, તો પછી સર્જનનું કારણ શોધનારા બ્રહ્મમાં શરમાઈ જાય.
ન દુẖખમ્ અસ્તિ ન સુખં શાન્તં શિવમયં જગત્ । નાસ્તિ વિન્માત્રતાન્યત્વમ્ અત ઇચ્છોદયẖ કુતઃ
અહીં દુઃખ કે સુખ કંઈ નથી; જગત શાંત અને કલ્યાણમય છે. શુદ્ધ ચેતન્ય સિવાય બીજું કંઈ નથી, તો ઈચ્છા ક્યાંથી ઉઠે?
મૃદ્દેહયોધસેનાયાં ન મૃણ્માત્રેતરદ્ યથા । ન સજ્જગદહન્તાદૌ દૃશ્યે બ્રહ્મેતરત્ તથા
જેમ માટીના પুতળાંની સેના હોય, તો એમાં માટી સિવાય બીજું કશુંય નથી, એ જ રીતે આ જગતમાં 'હું' અને 'તૂં' જેવું જે દેખાય છે, એમાં પણ બ્રહ્મ સિવાય બીજું કશુંય નથી.
એવં ચેત્ તદ્ ઉદેત્વ્ ઇચ્છા મા વોદેતુ મુનીશ્વર । સા તુ બ્રહ્મૈવ કો ઽર્થસ્ સ્યાદ્ અસ્યા વિધિનિષેધનૈઃ
જો આવું જ છે, તો હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ઇચ્છા થાય કે ન થાય, બધું બ્રહ્મ જ છે. તો પછી એ માટે નિયમ કે મનાઈ કરવાનો શું અર્થ રહે છે?
જ્ઞતાયાં સમ્પ્રબુદ્ધાયામ્ ઇચ્છા બ્રહ્મૈવ નેતરત્ । યથાસિ બુદ્ધવાન્ રામ તત્ સત્યં કિં ત્વ્ ઇદં શૃણુ
જ્યારે સાચું જ્ઞાન જાગે છે, ત્યારે ઇચ્છા પણ બ્રહ્મ જ બને છે, બીજું કંઈ નથી. હે રામ, તું જે સમજ્યો છે એ સાચું છે, પણ હવે આગળનું પણ સાંભળ.
યદા યદા જ્ઞતોદેતિ શામ્યતીચ્છા તદા તદા । વસ્તુસ્વભાવાદ્ ઉદયત્ય્ આદિત્યે યામિની યથા
જ્યારે જ્યારે જ્ઞાન ઊગે છે, ત્યારે ત્યારે ઇચ્છા શાંત થઈ જાય છે; જેમ સૂર્ય ઊગે ત્યારે રાત પોતે જ ઓગળી જાય છે.
યથા યથોદયો જ્ઞપ્તેર્ દ્વૈતશાન્તિસ્ તથા તથા । વાસનાવિલયશ્ ચૈવ કથમ્ ઇચ્છોદયો ભવેત્
જેમ જેમ જ્ઞાન વધે છે, તેમ તેમ દ્વૈતનો શમન થાય છે અને મનની જૂની વૃત્તિઓ પણ ઓગળી જાય છે; તો પછી ઇચ્છા કેવી રીતે ઉદ્ભવી શકે?
તસ્યાવિદ્યોપશાન્તેયં નિર્મલા મુક્તતોદિતા । અશેષદૃશ્યવૈરસ્યાદ્ યસ્યેચ્છોદેતિ ન ક્વચિત્
જ્યારે અજ્ઞાન શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે શુદ્ધ અને મુક્તિથી જન્મેલી ઇચ્છા ઊભી થાય છે; પણ જેને સર્વે દૃશ્ય પ્રત્યે સંપૂર્ણ ઉદાસીનતા આવી ગઈ છે, તેમાં ક્યાંયે ઇચ્છા ઊભી થતી નથી.
વિરક્તતાસ્ય નો દૃશ્યે ન ચાપ્ય્ અત્રાસ્ય રક્તતા । કેવલં જ્ઞાય દૃશ્યશ્રીસ્ સ્વદતે ન સ્વભાવતઃ
તેને દૃશ્યમાં ન તો રાગ છે, ન તો વિરાગ છે; માત્ર જ્ઞાનથી જ તે દૃશ્યની ભવ્યતા માણે છે, સ્વભાવથી નહીં.
કાકતલીયયોગેન પરપ્રેરણયાથ વા । યદિ કિઞ્ચિત્ કદાચિચ્ ચ સમ્યગ્ ઇચ્છતિ વા ન વા
ક્યારેક સંયોગથી, બીજાની પ્રેરણા વડે અથવા અન્ય રીતે, જો ક્યારેક કંઈ ઇચ્છે પણ, યોગ્ય રીતે કે અયોગ્ય રીતે, તો પણ એ માત્ર ક્યારેક જ થાય છે.
તદ્ અસ્ય સેચ્છાનિચ્છા ચ બ્રહ્મૈવાત્ર ન સંશયઃ । ઇચ્છાયાં જ્ઞાયતે જ્ઞસ્યાવશ્યમ્ એવ તુ તાનવમ્
અત્યારે તેની ઈચ્છા કે અનિચ્છા, બંને બ્રહ્મરૂપ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. ઈચ્છા હોય ત્યારે, જાણનારા માટે એ ઈચ્છા ધીમે ધીમે ઓછી થવી જ છે.
જ્ઞતા ચેદ્ ઉદિતા જન્તોસ્ તદ્ ઇચ્છાસ્યોપશામ્યતિ । નૈતયોસ્ સ્થિતિર્ એકત્ર પ્રકાશતમસોર્ ઇવ
જ્યારે કોઈમાં જાણનાર ઊભો થાય છે, ત્યારે તેની ઈચ્છા શમાઈ જાય છે; જાણનાર અને ઈચ્છા ક્યારેય એકસાથે રહી શકતી નથી, જેમ પ્રકાશ અને અંધકાર એકસાથે નથી રહેતા.
પ્રતિષેધવિધીનાં તુ તજ્જ્ઞો ન વિષયẖ ક્વચિત્ । શાન્તસર્વૈષણેચ્છસ્ય કો ઽસ્ય કિં વક્તિ કિંકૃતે
જાણનારો ક્યારેય કોઈ નિયમ કે મનાઈનો વિષય નથી રહેતો; જેના બધા વાસનાઓ અને ઈચ્છાઓ શાંત થઈ ગઈ હોય, એ માટે કોણ શું કહે શકે, કે શેના માટે કહી શકે?
એતદ્ એવ જ્ઞતાચિહ્નં યદ્ ઇચ્છાસ્વ્ અતિતાનવમ્ । હ્લાદનં સર્વલોકાનામ્ અથાનુદય એવ વા
જાણનારનું એ જ લક્ષણ છે કે તેની ઈચ્છાઓ બહુ જ ઓછી થઈ ગઈ હોય; એથી બધાને આનંદ મળે, અથવા તો ઈચ્છાઓ ઊભી જ ન થાય.
દૃશ્યં વિરસતાં યાતં યદા ન સ્વદતે ક્વચિત્ । તદા નેચ્છા પ્રસરતિ તદૈવ ચ વિમુક્તતા
જ્યારે દુનિયાની દરેક વસ્તુ બેસ્વાદ લાગી જાય છે અને ક્યાંય આનંદ આપતી નથી, ત્યારે ઇચ્છા ઉદ્ભવે જ નહીં અને એ જ ક્ષણે મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
બોધાદ્ અનૈક્યમ્ અદ્વૈતં યશ્ શાન્તમ્ અવતિષ્ઠતે । ઇચ્છાનિચ્છાદયસ્ સર્વે ભાવાસ્ તસ્ય શિવાત્મકાઃ
જે વ્યક્તિ જ્ઞાનથી અદ્વૈત અને શાંતિમાં સ્થિર રહે છે, તેના માટે ઇચ્છા કે અનિચ્છા સહિતના બધા ભાવ શુભ સ્વરૂપના બની જાય છે.
બોધાદ્ અસ્તમિતદ્વૈતમ્ અદ્વૈતાદ્ ઐક્યવર્જિતમ્ । યસ્ સ્વચ્છો વિગતવ્યગ્રશ્ શાન્ત આત્મન્ય્ અવસ્થિતઃ
જેના મનમાં જ્ઞાનથી દ્વૈતતા સમાપ્ત થઈ ગઈ છે, અદ્વૈતની એકતામાં પણ બંધાયેલો નથી, જે સ્વચ્છ, નિર્વિકાર અને આત્મામાં સ્થિર છે—
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો ન સતા નાસતા સદા । ન ચાત્મના ન ચાન્યેન નૈતૈર્ મરણજીવિતૈઃ
એવા માણસ માટે કરેલા કર્મમાં, જે છે કે જે નથી તેમાં, પોતામાં કે બીજામાં, કે મૃત્યુ-જીવનમાં પણ, ક્યારેય કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
ઇચ્છા ચ તસ્ય નોદેતિ નિર્વાણસ્ય પ્રબોધિનઃ । યદિ વોદેતિ તત્ સ્વચ્છા બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ એવ સા
જેને મોક્ષનું જ્ઞાન થયું છે, તેમાં ઇચ્છા ઉદભવે જ નહીં; અને જો ઉદભવે પણ, તો એ પણ શુદ્ધ, શાશ્વત બ્રહ્મરૂપ જ હોય છે.
ન દુẖખમ્ અસ્તિ ન સુખં શાન્તં શિવમ્ અજં જગત્ । ઇતિ યો ઽન્તશ્ શિલેવાસ્તે તં પ્રબુદ્ધં વિદુર્ બુધાઃ
ન દુઃખ છે, ન સુખ; જગત શાંત, કલ્યાણમય અને અજન્મા છે. જે મનુષ્ય અંદરથી આ રીતે સ્થિર રહે છે, પથ્થર જેવો, તેને જ્ઞાની લોકો જાગૃત કહે છે.
દુẖખં સુખં ભાવનયા કુર્વન્ વિષમ્ ઇવામૃતમ્ । ઇતિ નિશ્ચયધીરાત્મા પ્રબુદ્ધ ઇતિ કથ્યતે
જે મનુષ્ય વિચાર દ્વારા દુઃખ અને સુખને ઝેર અને અમૃત સમાન માને છે, અને જેના મનમાં નિશ્ચયની દૃઢતા છે, તેને જાગૃત કહેવાય છે.
તત્ સ્થિતં વ્યોમનિ વ્યોમ શાન્તે શાન્તં શિવે શિવમ્ । શૂન્યે શૂન્યં સતિ ચ સદ્ યદ્ બ્રહ્મણિ જગત્ સ્થિતમ્
આકાશમાં જે સ્થિર છે તે આકાશ જ છે; શાંતિમાં શાંતિ, કલ્યાણમાં કલ્યાણ, ખાલીપામાં ખાલીપું, અને બ્રહ્મમાં જે છે તે જ જગત છે.
અસંવેદનસંવિત્ખે તતે વિશ્વમ્ ઇતિ સ્થિતે । સોમ્યે સમસમે શાન્તે શિવે ઽહન્તાભ્રમẖ ક્ષયી
જ્યારે જગત અજ્ઞાન અને જ્ઞાનના આકાશમાં સ્થિર થાય છે, અને મન સુખદ, સમાન, શાંત અને શુભ અવસ્થામાં રહે છે, ત્યારે 'હું'પણનું ભ્રમ ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । તત્ સર્વં શાન્તમ્ આકાશં પરચિન્તાપુરોપમમ્
આ જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે, ચળવળતું હોય કે સ્થિર, એ બધું શાંત છે, આકાશ જેવું વિશાળ છે, અને બીજાના વિચારોના શહેર જેવું છે.
પરચિન્તાપુરો મધ્યે ગતવિઘ્નં ગમાગમૌ । યથા સ્તસ્ તવ શૂન્યત્વાત્ તથૈવાસ્મિઞ્ જગદ્ભ્રમે
બીજાના વિચારોના શહેરની વચ્ચે, જ્યાં કોઈ અવરોધ નથી, આવવું અને જવું ચાલતું રહે છે; જેમ એ બધું ખાલીપા પર ટકી રહ્યું છે, એ જ રીતે આ જગતનું ભ્રમ પણ છે.
અદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાભા શૂન્યતાત્મનિ જૃમ્ભતે । અદ્રષ્ટૃદૃશ્યકરણં મૃગતૃષ્ણામ્બુવીચિવત્
પર્વતો, જમીન અને નદીઓ ખાલીપાના સ્વરૂપમાં દેખાય છે; એમાં જોનાર, જોવાતું કે જોવાની રીત કંઈ નથી, એ બધું મૃગજળની લહેરો જેવું ફક્ત ભ્રમ છે.
સ્વપ્નનિર્માણપુરવદ્ બાલવેતાલતાલવત્ । યદ્ ઇદં દૃશ્યતે તત્ર કિં કિલાસત્યતેતરત્
જેમ સ્વપ્નમાં ઊભેલું શહેર હોય છે, કે બાળકના મનમાં ઉભી થયેલી ભૂતિયા પામ કે તાડની જેમ, અહીં જે કંઈ દેખાય છે એમાં શું સાચું છે અને શું ખોટું છે—એમાં શું ફરક છે?
અસત્યમ્ એવાહમ્ ઇતિ ભાસતે સત્યમ્ એવ ચ । ભ્રાન્તિભાજં વિનૈવેયં ભ્રાન્તિસ્ સ્ફુરતિ સાસતી
મને ક્યારેક ખોટો લાગું છું, તો ક્યારેક સાચો પણ લાગું છું; પણ આવી ભ્રાંતિ માત્ર ભ્રમિત મનુષ્યને થાય છે, અને એ ભ્રાંતિ પોતે પણ ખાલી છે.
નાસન્ ન સન્ ન સદસત્ કિમ્ અપીદમ્ અતીન્દ્રિયમ્ । અવાચ્યં જગદ્ ઇત્ય્ એવ ભાત્ય્ અવિક્ષુભિતં ખવત્
આ જગત્ ન તો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, ન તો અસ્તિત્વરહિત છે, કે બંને છે—એ તો ઇન્દ્રિયોથી પર છે, વર્ણનથી બહાર છે, અને આકાશની જેમ અડગ દેખાય છે.
ઇહેચ્છાનિચ્છતે જ્ઞસ્ય શમાદ્ યદ્ય્ અપ્ય્ અલં સમે । તથાપિ શ્રેયસે મન્યે નન્વ્ અનિચ્છોદયં સ્ફુટમ્
અહીં જ્ઞાનીએ ઇચ્છા હોય કે ન હોય, સંપૂર્ણ શાંતિથી એમાં કોઈ ફરક પડતો નથી; છતાં પણ મને સ્પષ્ટ લાગે છે કે ઇચ્છાવિહિનતા સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે છે.