અત્યન્તાભાવ એવાસ્તિ સંસારસ્ય જગત્સ્થિતેઃ । યસ્મિન્ બોધમહામ્ભોધૌ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ
સંસાર અને જગતની સ્થિતિ માત્ર સંપૂર્ણ અભાવ જ છે; જે મહાજ્ઞાનના સાગરમાં છે, એજ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.
દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમો યત્ર સ્થિતો ઽપ્ય્ અસ્તમ્ અલં ગતઃ । યદ્ અનાકાશમ્ આકાશસ્ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ
જ્યાં દ્રષ્ટા અને દૃશ્યનો ક્રમ હોવા છતાં પૂરેપૂરો લય પામે છે, અને જે આકાશ વગર હોવા છતાં આકાશ છે, એ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.
અશૂન્યમ્ ઇવ યચ્ છૂન્યં યસ્મિઞ્ શૂન્યં જગત્ સ્થિતમ્ । સર્ગૌઘે સતિ યચ્ છૂન્યં તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ
જે ખાલી નથી, પણ ખાલી જેવું લાગે છે, જેમાં આખું જગત, પોતે ખાલી હોવા છતાં, ટકી રહ્યું છે; અને સર્જનના અનેક પ્રવાહ વચ્ચે પણ જે ખાલી જ રહે છે—એ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.
યન્ મહાચિન્મયમ્ અપિ બૃહત્પાષાણવત્ સ્થિતમ્ । જડં ત્વ્ અજડમ્ એવાન્તસ્ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ
જે મહાન ચૈતન્યથી ભરપૂર છે, છતાં વિશાળ પથ્થર જેવું અડગ ઊભું છે; બહારથી જડ લાગે છે, પણ અંદરથી સદા જાગૃત છે—એ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.
સબાહ્યાભ્યન્તરં સર્વં યેન સમ્પ્રાપ્ય સઙ્ગમમ્ । સ્વરૂપસત્તામ્ આપ્નોતિ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ
જે સર્વેને, અંદર અને બહાર, સંપૂર્ણ રીતે વ્યાપી અને જોડે છે, અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરે છે—એ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.
પ્રકાશસ્ય યથાલોકો યથા શૂન્યત્વમ્ અમ્બરે । તથેદં સંસ્થિતં યત્ર તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ
જેમ પ્રકાશથી પ્રકાશતા થાય છે, જેમ આકાશમાં ખાલીપો છે, તેમ જેમાં આ બધું સ્થિર છે—એ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.
સર્વતઃ પરમાત્મૈષ કથં નામાવબુધ્યતે । ઇયતો ઽસ્ય જગન્નામ્નો દૃશ્યસ્યાસમ્ભવઃ કુતઃ
આ સર્વત્ર વ્યાપક પરમાત્માને કેવી રીતે ઓળખી શકાય નહીં? કારણ કે, દુનિયા અને જે કંઈ દેખાય છે, એ બધું તો એમાંથી જ ઊભું થાય છે.
ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અત્યન્તાભાવસમ્બોધે યદિ રૂઢિર્ અલં ભવેત્
આ જગતનું દેખાવ, જે મૃગમરીચિકા કે આકાશના રંગ જેવું છે, એનું કોઈ મજબૂત આધાર સાચી શૂન્યતાની અનુભૂતિમાં જો બની શકે, તો એમ જ રહે.
તજ્ જ્ઞાતં બ્રહ્મણો રૂપં ભવેન્ નાન્યેન કર્મણા । દૃશ્યાત્યન્તાભાવતસ્ તુ ઋતે નાન્યા શુભા ગતિઃ
બ્રહ્મનું સ્વરૂપ માત્ર જ્ઞાનથી જ જાણી શકાય છે, બીજાં કોઈ કર્મથી નહીં; અને જો દેખાતી વસ્તુઓ સંપૂર્ણ રીતે અસ્તિત્વમાં નથી, તો એ સિવાય બીજું કોઈ શુભ માર્ગ નથી.
અત્યન્તાભાવસમ્પત્તૌ દૃશ્યસ્યાસ્ય યથાસ્થિતેઃ । શિષ્યતે પરમાર્થો ઽસૌ બુધ્યતે જ્ઞાયતે તતઃ
જ્યારે દેખાતી વસ્તુઓનું સંપૂર્ણ અભાવ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે સાચો પરમાર્થ જ બાકી રહે છે; અને પછી એ સમજાય છે, અનુભવી શકાય છે.
ન ચિદ્ અપ્રતિબિમ્બાસ્તિ દૃશ્યાભાવાદ્ ઋતે ક્વચિત્ । ક્વ વિના પ્રતિબિમ્બેન કિલાદર્શો ઽવતિષ્ઠતે
ચેતનાનો પ્રતિબિંબ ક્યાંય બને જ નહિ જો સામે કોઈ વસ્તુ ન હોય; કેમ કે પ્રતિબિંબ વિના કાચનો અર્થ શું રહે?
જગન્નામ્નો ઽસ્ય દૃશ્યસ્ય સત્તાસમ્ભવનં વિના । બુધ્યતે પરમં તત્ત્વં ન કદાચન કેનચિત્
આ દૃશ્ય જગત જેને આપણે 'વિશ્વ' કહીએ છીએ, તેની શક્યતા ન હોય તો કોઈને પણ પરમ તત્વની ઓળખ કદી થઈ શકે નહિ.
ઇયતો દૃશ્યજાલસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ય જગત્સ્થિતેઃ । મુને કથમ્ અસત્તાસ્તિ ક્વ મેરુસ્ સર્ષપોદરે
મુને, જ્યારે આ દૃશ્ય જગત અને બ્રહ્માંડ હાજર છે, ત્યારે અસ્તિત્વ ન હોવું શક્ય જ નથી; જેમ કે રાઈના દાણામાં મેરુ પર્વત ક્યાંથી આવે?
દિનાનિ કતિચિદ્ રામ યદિ તિષ્ઠસ્ય્ અખિન્નધીઃ । સાધુસઙ્ગમસચ્છાસ્ત્રપરમસ્ તદ્ અહં ક્ષણાત્
રામ, જો તું થોડાં દિવસો સુધી નિર્વિઘ્ન મનથી સજ્જનોની સંગતિ અને સચ્ચાસ્ત્રોમાં તત્પર રહે, તો હું તારા માટે ક્ષણમાં—
પ્રમાર્જયામિ તે દૃશ્યં બોધે મૃગજલં યથા । દૃશ્યાભાવે દ્રષ્ટૃતા ચ શામ્યેદ્ બોધો ઽવશિષ્યતે
હું તને દેખાતું બધું જમણે, જેમ મૃગજળનું ભ્રમ જ્ઞાનથી દૂર થાય છે. જ્યારે દેખાતું જ નથી, ત્યારે જોનારપણું પણ ઓગળી જાય છે અને માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાન જ બાકી રહે છે.
દ્રષ્ટૃત્વં સતિ દૃશ્યે ઽસ્મિન્ દૃશ્યત્વં સત્ય્ અવેક્ષકે । એકત્વં સતિ હિ દ્વિત્વે દ્વિત્વં ચૈકત્વવેદને
જ્યાં સુધી કંઈક દેખાય છે, ત્યાં સુધી જોનારપણું રહે છે; અને જોનાર હોય ત્યાં જ કંઈક દેખાય છે. એકપણું હોય ત્યારે જ બેપણું હોય છે, અને બેપણું હોય ત્યારે જ એકપણું જાણાય છે.
એકાભાવે દ્વયોર્ એવ સિદ્ધિર્ ભવતિ નાત્ર હિ । દ્વિત્વૈક્યદ્રષ્ટૃદૃશ્યત્વક્ષયે સદ્ અવશિષ્યતે
એક ન હોય તો બેનું પણ અસ્તિત્વ રહેતું નથી. જ્યારે બેપણું-એકપણું અને જોનાર-દેખાતું બધું જ સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે માત્ર શુદ્ધ સત્તા જ બાકી રહે છે.
અહન્તાદિ જગદ્દૃશ્યં સર્વં તે માર્જયામ્ય્ અહમ્ । અત્યન્તાસત્ત્વસંવિત્ત્યા મનોમકુરતો મલમ્
હું તારા માટે 'હું'પણુંથી લઈને આખું જગત અને બધું જ, એમનું અસ્તિત્વ જ નથી એવી ઊંડી સમજથી, એ રીતે સાફ કરી દઈશ જેમ કોઈ દર્પણ પરનું મેલ દૂર કરે છે.
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ । યત્ તુ નાસ્તિ સ્વભાવેન કઃ ક્લેશસ્ તત્પ્રમાર્જને
અસત્યનું ક્યારેય વાસ્તવિક અસ્તિત્વ નથી અને સત્યનું ક્યારેય અસ્તિત્વ ખોવાતું નથી. જે વસ્તુ પોતે જ નથી, તેને દૂર કરવા માટે શું મહેનત કરવાની?
જગદ્ આદાવ્ અનુત્પન્નં યચ્ ચેદં દૃશ્યતે તતમ્ । તત્ સ્વાત્મન્ય્ એવ વિમલે બ્રહ્મ ચિત્ત્વાત્ સ્વબૃંહિતમ્
આ જગત શરૂઆતમાં ક્યારેય પેદા થયું જ નહોતું. આજે જે બધું વ્યાપેલું દેખાય છે, એ તો સ્વચ્છ આત્મા, એટલે કે બ્રહ્મ, પોતાની જ ચેતનાથી ફેલાયેલું છે.
જગન્ નામ ન ચોત્પન્નં ન ચાસ્તિ ન ચ દૃશ્યતે । હેમ્નીવ કટકાદિત્વં કિમ્ એતન્માર્જને શ્રમઃ
જગત નામનું કંઈક neither પેદા થયું છે, neither અસ્તિત્વ ધરાવે છે, neither દેખાય છે. જેમ સોનામાં કાંડા કે ગહનાનું સ્વરૂપ નથી, એમ એ દૂર કરવા માટે શું મહેનત કરવી?
તથૈતદ્ વિસ્તરેણેહ વક્ષ્યામો બહુયુક્તિભિઃ । અબાધિતં યથા નૂનં સ્વયમ્ એવાનુભૂયતે
આ વાતને અહીં અનેક કારણો સાથે વિગતે સમજાવવામાં આવશે, જેથી એ નિશ્ચિતપણે અને સીધી રીતે દરેકે અનુભવાય.
આદાવ્ એવ હિ નોત્પન્નં યત્ તસ્યેહાસ્તિતા કુતઃ । કુતો મરૌ જલસરિદ્ દ્વિતીયેન્દૌ કુતો ગ્રહઃ
જે શરૂઆતમાં જન્મ્યું જ નથી, એ અહીં કેમ હોઈ શકે? જેમ મૃગમરીચિકા માં નદી નથી, આકાશમાં બીજું ચાંદ નથી, એમ જ ગ્રહ પણ ક્યાંથી આવે?
યથા વન્ધ્યાસુતો નાસ્તિ યથા નાસ્તિ મરૌ જલમ્ । યથા નાસ્તિ નભોવૃક્ષસ્ તથા નાસ્તિ જગદ્ભ્રમઃ
જેમ વંધ્યા સ્ત્રીને પુત્ર નથી, મૃગમરીચિકા માં પાણી નથી, અને આકાશમાં વૃક્ષ નથી, એમ જ જગતનું મોહિતપણું પણ નથી.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે રામ તદ્ બ્રહ્મૈવ નિરામયમ્ । એતત્ પુરસ્તાદ્ વક્ષ્યામો યુક્તિતો ન ગિરૈવ વઃ
રામા, અહીં જે દેખાય છે, એ શુદ્ધ બ્રહ્મ જ છે. આ વાત હું આગળ તર્કથી સમજાવીશ, ફક્ત શબ્દોથી નહીં.
યન્ નામ યુક્તિભિર્ ઇહ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાસ્ તત્રાવહેલનમ્ અયુક્તમ્ ઉદારબુદ્ધેઃ । યો યુક્તિયુક્તમ્ અવમત્ય વિમૂઢબુદ્ધ્યા કષ્ટાવહો ભવતિ તં વિદુર્ અજ્ઞમ્ એવ
જ્ઞાની લોકો અહીં જે વાત તર્કપૂર્વક કહે છે, તેને ઉદાર બુદ્ધિવાળા માણસે અવગણવી જોઈએ નહીં. પણ જે મૂર્ખ બુદ્ધિથી યોગ્ય વાતને અવગણે છે, તે અજ્ઞાની કહેવાય અને પોતે દુઃખ પામે છે.
કયૈતજ્ જ્ઞાયતે યુક્ત્યા કથમ્ એતત્ પ્રસિધ્યતિ । ન્યાયે ઽનુભૂત એતસ્મિન્ ન જ્ઞેયમ્ અવશિષ્યતે
આ બધું કેવી રીતે જાણી શકાય છે અને કેવી રીતે સાચું સાબિત થાય છે? જ્યારે કોઈ સમજદારીથી અનુભવ કરે છે, ત્યારે પછી કંઈ પણ બાકી રહેતું નથી જાણવાનું.
બહુકાલમ્ ઇયં રૂઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા । જગન્નામ્ની વિચારાખ્યાદ્ ઋતે મન્ત્રાન્ ન શામ્યતિ
આ ખોટી સમજણની જૂની બીમારી, જેને જગત કહે છે, તે માત્ર વિચારથી જ શમે છે; મંત્રો બોલવાથી ક્યારેય શાંત થતી નથી.
વદામ્ય્ આખ્યાયિકા રામ યા ઇમા બોધસિદ્ધયે । તાશ્ ચેચ્ છૃણોષિ તત્ સાધો મુક્ત એવાસિ બુદ્ધિમાન્
હું તને, રામ, એવી વાર્તાઓ કહું છું, જે સમજણ મેળવવા માટે છે; જો તું ધ્યાનથી સાંભળે, તો હે સજ્જન, તું ખરેખર મુક્ત અને બુદ્ધિશાળી બની જશે.
નો ચેદ્ ઉદ્વેગશીલત્વાદ્ અર્ધાદ્ ઉત્થાય ગચ્છસિ । તત્ તિર્યગ્ધર્મિણસ્ તે ઽદ્ય કિઞ્ચિન્ નાપિ તુ સેત્સ્યતિ
જો તું સાંભળતો નહી અને તારી ચંચળતા કારણે અડધામાંથી ઊઠી જઈશ, તો આજે તને ઊંચા માર્ગનું કંઈ જ પ્રાપ્ત થવાનું નથી.