જગદ્રત્નમહાકોશં તુલાયાં તૂલકાલ્ લઘુ । માયામરીચિશશિનમ્ અપિ નેક્ષણગોચરમ્
આ જગતના રત્નોનો મહાન ખજાનો પણ સમયની તુલામાં કપાસના ફૂળ જેટલો હલકો છે; માયા અને મૃગમરીચિકા જેવા ચાંદની જેમ, એ નજરે દેખાતો પણ નથી.
અનન્તમ્ અપિ નિષ્પારં ન ચ ક્વચિદ્ અપિ સ્થિતમ્ । આકાશે વનવિન્યાસનગનિર્માણતત્પરમ્
અનંત હોવા છતાં એનું કોઈ કિનારો નથી અને એ ક્યાંય સ્થિર નથી; આકાશમાં એ જંગલોની રચના અને પર્વતોની ગોઠવણીમાં તત્પર છે.
અણીયસામ્ અણીયસ્ તત્ સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ । ગરીયસાં ગરિષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ શ્રેયસામ્ અપિ
એ સૂક્ષ્મમાં સૌથી સૂક્ષ્મ છે અને મોટામાં સૌથી મોટું છે; ભારેમાં સૌથી ભારે છે અને શ્રેષ્ઠમાં પણ સર્વશ્રેષ્ઠ છે.
અકર્તૃકર્મકરણમ્ અકારણમ્ અકારકમ્ । અન્તશ્શૂન્યતયૈવૈતચ્ ચિરાય પરિપૂરિતમ્
એ કોઈ કરનાર, કર્મ કે સાધન વગર જ કાર્ય કરે છે; એનું કોઈ કારણ કે પરિણામ નથી; અંદરથી ખાલી હોય છતાં, લાંબા સમયથી સંપૂર્ણ ભરેલું છે.
જગત્સમુદ્ગકમ્ અપિ નિત્યં શૂન્યમ્ અરણ્યવત્ । અનન્તશૈલકઠિનમ્ અપ્ય્ આકાશલવાન્ મૃદુ
આ જગત ઊભું થાય છે, છતાં હંમેશા ખાલી છે, જાણે જંગલ જેવું. અનંત પર્વતો જેટલું કઠણ લાગે, છતાં આકાશના ટુકડા જેવું નરમ છે.
પ્રત્યેકં પ્રત્યહં પ્રાયḫ પુરાણં પેલવં નવમ્ । આલોકમ્ અન્ધકારાભં તમસ્ ત્વ્ આલોકમ્ આતતમ્
દરેક ક્ષણે, દરેક દિવસે, એ પ્રાચીન છે છતાં નાજુક છે, નવું છે છતાં જૂનું છે. પ્રકાશ અંધકાર જેવું લાગે છે, અને અંધકાર પ્રકાશની જેમ ફેલાય છે.
પ્રત્યક્ષમ્ અપિ દુર્લક્ષ્યં પરોક્ષમ્ અપિ ચાગ્રગમ્ । ચિદ્રૂપમ્ એવ ચ જડં જડમ્ એવ ચિદાત્મકમ્
આ સ્પષ્ટ દેખાય છે, છતાં સમજવામાં મુશ્કેલ છે; છુપાયેલું છે, છતાં અજાણ નથી. ચેતન પોતે જડ જેવું લાગે છે, અને જડમાં પણ ચેતનાનો સ્વભાવ છે.
અહમ્ એવાનહમ્ભાવમ્ અનહં ચાહમ્ એવ ચ । અન્યદ્ એવ તદ્ એવાહમ્ અહમ્ એવાન્યદ્ એવ તત્
હું છું એ અવસ્થા કે જ્યાં 'હું' નથી, અને જ્યાં 'હું' નથી, એ પણ હું જ છું. એ બીજું છે, છતાં હું એ જ છું; હું પોતે છું, છતાં એ બીજું જ છે.
અસ્ય પૂર્ણાર્ણવસ્યાન્તર્ ઇમે ત્રિભુવનોર્મયઃ । સ્ફુરન્ત ઇવ તિષ્ઠન્તિ સ્વભાવદ્રવતાત્મકાઃ
આ પૂર્ણ સમુદ્રની અંદર ત્રણેય લોકની લહેરો ઝળહળતી હોય તેમ દેખાય છે, પણ એ પોતાની સ્વભાવથી હંમેશા પ્રવાહી અને બદલાતી રહે છે.
બિભર્તિ સર્ગમ્ અઙ્ગસ્થં તુષારમ્ ઇવ શુક્લતામ્ । ભાતિ સર્ગસ્ ત્વ્ અનેનૈવ તુષારેણેવ શુક્લતા
જેવી રીતે તુષારમાં સફેદી રહેલી હોય છે, તેવી જ રીતે આ સર્વે સર્જનને પોતાના અંદર ધરાવે છે; અને સર્જન પણ એ સફેદીથી જ ઝળકે છે, જેમ તુષાર સફેદીથી ચમકે છે.
અદેશકાલાવયવો ઽપ્ય્ એષ દેવો દિવાનિશમ્ । અસજ્ જગત્ તનોતીવ યથા વારિ તરઙ્ગકમ્
આ દેવ neither સ્થાન, neither સમય, neither ભાગો ધરાવે છે; છતાં દિવસ-રાત અસત્ય જગતનું સર્જન કરતો હોય તેમ લાગે છે, જેમ પાણીમાંથી તરંગો ઊભાં થાય છે.
એતસ્મિન્ વિકસન્ત્ય્ એતા વિપુલાકાશકાનને । જગજ્જરઢમઞ્જર્યḫ પ્રસરત્પત્ત્રપઞ્ચકાઃ
આ વિશાળ આકાશ જેવા વનમાં જગતના વૃદ્ધ ડાળીઓ, પાંચ વિસ્તરતાં પાંદડાં સાથે, અહીં ફૂલી રહી છે.
એષ સ્વપ્રતિબિમ્બસ્ય સ્વયમાલોકનેચ્છયા । અત્યન્તનિર્મલાકારસ્ સ્વયં મકુરતાં ગતઃ
આ, પોતાનું પ્રતિબિંબ જોવા માટેની પોતાની ઈચ્છાથી, સંપૂર્ણપણે નિર્મળ સ્વરૂપ ધરાવતું, પોતે જ અરીસાની જેમ બની ગયું છે.
વ્યોમવૃક્ષફલસ્યાસ્ય સ્વેચ્છાચ્છર્દ્ધય ઉજ્જ્વલાઃ । સર્ગોપલમ્ભસુસ્વાદ્વ્યશ્ ચમત્કુર્વન્તિ સંવિદિ
આ આકાશ-વૃક્ષના તેજસ્વી ફળો, પોતાની ઈચ્છા અને ભરપૂરતા વડે, સર્જનને અનુભવાની મીઠાશથી ચેતનાને આનંદિત કરે છે.
અન્તસ્ત્વેન બહિષ્ટ્વેન નાનાનાનાતયાત્મનિ । એષ સો ઽન્તર્ બહિર્ ભાતિ ભાવાભાવવિભાવયા
આ, અંદર અને બહાર બંને રીતે, અને પોતાના અંદર અનેક પ્રકારની ભિન્નતા દ્વારા, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના પ્રગટ થવાથી, એ જ અંદર અને બહાર બંને જગ્યાએ તેજે છે.
એતદ્રૂપા પદાર્થશ્રીર્ એતસ્મિન્ન્ એતદિચ્છયા । ચમત્કરોત્ય્ એતદર્થં જિહ્વેવ સ્વાસ્યકોટરે
પદાર્થોની ભવ્યતા આ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને પોતાની ઈચ્છાથી એમાં, જેમ જીભ પોતાના મોંમાં સ્વાદથી આશ્ચર્યચકિત થાય છે તેમ, આ હેતુમાં આશ્ચર્ય અનુભવે છે.
અસ્યામ્ભસો દ્રવત્વં યત્ તદ્ ઇદં જગદ્ ઉચ્યતે । સંવિત્સ્વાદૂપલમ્ભાઙ્ગં ભુવનાવર્તવૃત્તિમત્
આ પાણીનું પ્રવાહીપણું જે કહેવાય છે, એ જ આ જગત છે. એ ચેતનાની મધુર અનુભૂતિનું એક અંગ છે, જે ભવનોના ચક્રમાં ફરતું રહે છે.
શામ્યત્ય્ અત્ર પદાર્થશ્રીસ્ સર્વા યામેવ ભાસ્વતિ । એતસ્માદ્ એવ ચોદેતિ સ્વાલોક ઇવ તેજસઃ
અહીં બધાં જ પદાર્થોની ચમક એ રીતે શાંત થઈ જાય છે જેમ રાત્રિ આવે છે, અને એમાંથી જ એની પોતાની પ્રકાશતા ઉદભવે છે, જેમ અગ્નિમાંથી તેજ ઊગે છે.
ઇદમ્ એષ જગત્ સર્વં શુક્લત્વં તુહિનં યથા । અત એતાḫ પ્રવર્તન્તે વિદ ઇન્દોર્ ઇવાંશવઃ
આ આખું જગત સફેદ છે, બરફ જેવું; અને એમાંથી જ આ બધું ફેલાય છે, જેમ ચંદ્રમાંથી કિરણો પ્રસરે છે.
એતસ્માદ્ અઙ્ગતો રઙ્ગાજ્ જગચ્ ચિત્રમ્ ઇદં સ્થિતમ્ । વિદ્ધ્ય્ અભાવવિકારાદિ શાન્તમ્ એતન્મયં તતમ્
આ જ અંગમાંથી, એની પોતાની રંગતમાંથી, આ રંગબેરંગી જગત સ્થિર છે; જાણ કે અભાવ અને અન્ય બધા રૂપાંતરો પણ શાંત છે અને આથી જ વ્યાપ્ત છે.
અસ્માદ્ વરતરોર્ એતાસ્ સ્વારૂઢાદ્ ગગનાઙ્ગને । દૃશ્યશાખાḫ પ્રવર્તન્તે જગજ્જાલગુલુચ્છકાઃ
આ શ્રેષ્ઠ વૃક્ષમાંથી, જે ઊંચું ઉગેલું છે, તેની દેખાતી ડાળીઓ આકાશના વિશાળ ફલકમાં ફેલાઈ રહી છે, અને એ જગતના જાળ જેવી ઘન છાયાઓ રચે છે.
વ્યયોદયવતી નૂનમ્ અત્ર દૃશ્યતરઙ્ગિણી । નાનાતાનન્તકુસુમા વહત્ય્ અવિચલાચલે
અહીં સ્પષ્ટ દેખાતી નદી વહે છે, જેમાં ચઢાવ-ઉતારની તરંગો છે, અને એ અસંખ્ય, અનંત ફૂલો વહન કરે છે, સ્થિર પર્વત પર સ્થિર રીતે વહે છે.
અસ્મિન્ વ્યોમાત્મકે રઙ્ગે ભુવનાભિનયભ્રમૈઃ । નૃત્યત્ય્ અવિરતારમ્ભં ચારૈર્ નિયતિનર્તકી
આ આકાશરૂપ રંગમંચ પર, જગતના વિવિધ ક્રિયાઓની નકલ કરતી ગતિઓ સાથે, નિયતિની નૃત્યાંગના સતત આરંભો સાથે નૃત્ય કરે છે.
જગત્ક્રીડો મહાકલ્પકલ્પોન્મેષનિમેષણઃ । વિદાનેનાદ્યતે ભૂયો જન્યતે કાલબાલકઃ
જગતની રમત, મહાકલ્પના ઉગતાં અને બંધ થતાં ચક્રો સાથે, વિનાશથી ગ્રસાઈ જાય છે અને સમયના બાળકથી ફરીથી જન્મે છે.
ઉદ્યત્સ્વ્ અપિ જગત્સ્વ્ એષ શાન્તમ્ એવાવતિષ્ઠતે । અનિચ્છ એવ મકુરḫ પ્રતિબિમ્બગતેષ્વ્ ઇવ
જ્યારે જગત ઊભાં થાય છે, ત્યારે પણ આ સ્વરૂપ શાંત જ રહે છે, જેમ કે દર્પણમાં પડતી પ્રતિબિંબોથી દર્પણને કોઈ ફરક પડતો નથી, એ રીતે આ પણ કોઈ ઈચ્છા વિના સ્થિર રહે છે.
ભૂતાનાં વર્તમાનાનાં સર્ગાણાં સ ભવિષ્યતામ્ । એષો ઽકારણકં બીજમ્ અગાનામ્ ઇવ કાનનમ્
હાલના જીવો માટે કે ભવિષ્યના સર્જન માટે પણ, આ તો કોઈ કારણ વિના બધાનું મૂળ છે, જેમ કે આવનારા વૃક્ષો માટે જંગલ હોય છે.
અસ્યોન્મેષો જગલ્લક્ષ્મીર્ નિમેષḫ પ્રલયાગમઃ । અનુન્મેષનિમેષો ઽસાવ્ આત્મન્ય્ એવાવતિષ્ઠતે
આનું ખુલવું એ જગતની સમૃદ્ધિ છે અને બંધ થવું એ વિનાશનો આરંભ છે. આ સૂક્ષ્મ ખુલવું-બંધ થવું માત્ર પોતાનામાં જ સ્થિર રહે છે.
ઉદ્યન્ત્ય્ અમૂનિ સુબહૂનિ મહામહાંસિ સર્ગાગમપ્રલયજન્મદશાજગન્તિ । સર્વાણિ તાન્ય્ અયમ્ અપારખરૂપ એવ પ્રસ્પન્દનાનિ મરુદ્ એવ યથાસ્સ્વ શાન્તમ્
અનંત અને પાર ન પામે તેવી આ વાસ્તવિકતા માંથી, અનેક મહાન જગતો સર્જાય છે, રહે છે અને લય પામે છે; પણ આ બધું તો માત્ર પવનના હલનચલન જેવું છે, જ્યારે પવન પોતે શાંત રહે છે.
ચમત્કુર્વન્ત્ય્ અથાત્રાર્થા આવર્તા ઇવ વારિણિ । એતચ્ ચ ભાવાસ્ સકલા યથા વારિ તરઙ્ગકાઃ
અહીં આ અર્થો આશ્ચર્યજનક લાગે છે, જેમ પાણીમાં ઘોળા ઊભા થાય છે; અને આ બધા ભાવો પાણી પર ઊભા થતા તરંગો જેવા છે.
સર્વસ્યૈવાસ્ય વિશ્વસ્ય નિર્જ્ઞેયજ્ઞાનરૂપિણી । પરમાકાશતા રૂપં કિં પરોપશમશ્રમઃ
આ આખું વિશ્વ અજ્ઞેય જ્ઞાનના સ્વરૂપનું છે; તેનું સ્વરૂપ સર્વોચ્ચ આકાશ જેવું છે—પછી એમાં વધુ પ્રયત્ન કે શાંતિ શું રહી?