એતદ્ રૂપમ્ અવિદ્યાયાḫ પ્રેક્ષિતા યન્ ન લભ્યતે । પ્રેક્ષિતા લભ્યતે ચેત્ સા તદ્ વિદ્યૈવ પરા ભવેત્
અજ્ઞાનનું આ સ્વરૂપ જો જોવામાં આવે અને ન મળે, તો એ અજ્ઞાન છે; પણ જો જોવામાં મળી જાય, તો એ જ પરમ જ્ઞાન બની જાય છે.
અવિદ્યાસમ્ભવાચ્ ચેત્યચિત્ત્વે ઽસમ્ભવતẖ ક્વચિત્ । ચેત્યતે કથમ્ એવાતશ્ શાન્તિર્ એવ બલોદિતા
જ્યાં અજ્ઞાન ઊભું જ થતું નથી, ત્યાં મન પણ ક્યાંય રહેતું નથી; તો પછી જાણવું કેમ શક્ય છે? એટલે શાંતિ જ સાચી શક્તિ ગણાય છે.
સત્યં બ્રહ્મ જગચ્ ચૈકં સ્થિતમ્ એકમ્ અનેકવત્ । સર્વં ચાસર્વવદ્ ભાતિ શુદ્ધં ચાશુદ્ધવત્ તતમ્
સત્ય સ્વરૂપ બ્રહ્મ અને જગત એક જ છે, અનેક રૂપે દેખાય છે પણ વાસ્તવમાં એકતામાં સ્થિર છે; બધું બધું જ છે, છતાં બધું નથી એવું લાગે છે; શુદ્ધ છે, છતાં અશુદ્ધ જેવું વ્યાપેલું દેખાય છે.
અશૂન્યં શૂન્યમ્ ઇવ ચ શૂન્યં ચાશૂન્યવત્ સ્ફુટમ્ । સ્ફારમ્ અસ્ફારમ્ ઇવ તદ્ અસ્ફારં સ્ફારસન્નિભમ્
ખાલી નથી, છતાં ખાલી જેવું લાગે છે; ખાલી છે, છતાં સ્પષ્ટપણે ખાલી નથી એવું દેખાય છે; ભરપૂર છે, છતાં ભરપૂર નથી એવું લાગે છે, અને જે ભરપૂર નથી તે પણ ભરપૂર જેવું દેખાય છે.
અવિકારં વિકારીવ સમં શાન્તમ્ અશાન્તવત્ । સદ્ એવાસદ્ ઇવાદૃશ્યં તદ્ એવાતદ્ ઇવોદિતમ્
કોઈ ફેરફાર નથી, છતાં બદલાય છે એવું લાગે છે; સમાન અને શાંત છે, છતાં અશાંત જેવું લાગે છે; સાચું છે, છતાં અસત્ય જેવું દેખાય છે; અદૃશ્ય છે, છતાં પ્રગટ થયેલું જેવું લાગે છે.
અવિભાગં વિભાગીવ નિર્જાડ્યં જડવદ્ ગતમ્ । અચેત્યં ચેત્યભાવીવ નિરંશં સાંશશોભનમ્
અખંડ છે, છતાં ભાગોમાં વહેંચાયેલું જેવું લાગે છે; જડતા વગર છે, છતાં જડ જેવું લાગે છે; જાણવામાં ન આવતું, છતાં જાણીતું જેવું લાગે છે; ભાગરહિત છે, છતાં ભાગવાળું જેવું તેજ પામે છે.
અનહં સાહમ્ ઇવ તદ્ અનાશમ્ અપિ નાશવત્ । અકલઙ્કં કલઙ્કીવ નિર્વેદ્યં વેદ્યવાહિ તત્
એહમ વગર હોવા છતાં, એહમ ધરાવતું હોય તેમ લાગે છે; નાશ ન થતું હોવા છતાં, નાશ પામતું હોય તેમ દેખાય છે; દાગ વગર હોવા છતાં, દાગ લાગેલું હોય તેમ લાગે છે; અને જાણ્યાથી પર હોવા છતાં, જાણવામાં આવતું હોય તેમ દેખાય છે.
આલોકિ ધ્વાન્તઘનવન્ નવવચ્ ચ પુરાતનમ્ । પરમાણોર્ અપિ તનુ ગર્ભીકૃતજગદ્ગણમ્
એ એવું છે કે જાણે ઘન અંધારાના જંગલને પ્રકાશિત કરે છે, અને એ એક સાથે નવીન પણ છે અને પ્રાચીન પણ છે; પરમાણુ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છે, છતાં એમાં આખું જગત સમાયેલું છે.
સર્વાત્મકમ્ અપિ વ્યક્તં દૃષ્ટં કૃચ્છ્રેણ ભૂયસા । અજાલમ્ અપિ જાલાઢ્યં દાશેશવદ્ અનેકધા
બધામાં વ્યાપક અને સ્પષ્ટ હોવા છતાં, એને ઓળખવું બહુ મુશ્કેલ છે; માયા વગર હોવા છતાં, એ માયામાં ફસાયેલું હોય તેમ દેખાય છે, જેમ કે અનેક વળાંકો ધરાવતો સાપ હોય તેમ.
નિર્માયમ્ અપિ માયાંશુમણ્ડલામલભાસ્કરમ્ । બ્રહ્મ વિદ્ધિ વિદાં નાથમ્ અપામ્ ઇવ મહોદધિમ્
માયાથી રહિત હોવા છતાં, એ નિર્મળ સૂર્યમંડળની જેમ તેજસ્વી છે; એ બ્રહ્મને, જે જ્ઞાની લોકોના સ્વામી છે, જાણો કે જેમ પાણી માટે મહાસાગર છે તેમ છે.
જગદ્રત્નમહાકોશં તુલાયાં તૂલકાલ્ લઘુ । માયામરીચિશશિનમ્ અપિ નેક્ષણગોચરમ્
આ જગતના રત્નોનો મહાન ખજાનો પણ સમયની તુલામાં કપાસના ફૂળ જેટલો હલકો છે; માયા અને મૃગમરીચિકા જેવા ચાંદની જેમ, એ નજરે દેખાતો પણ નથી.
અનન્તમ્ અપિ નિષ્પારં ન ચ ક્વચિદ્ અપિ સ્થિતમ્ । આકાશે વનવિન્યાસનગનિર્માણતત્પરમ્
અનંત હોવા છતાં એનું કોઈ કિનારો નથી અને એ ક્યાંય સ્થિર નથી; આકાશમાં એ જંગલોની રચના અને પર્વતોની ગોઠવણીમાં તત્પર છે.
અણીયસામ્ અણીયસ્ તત્ સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ । ગરીયસાં ગરિષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ શ્રેયસામ્ અપિ
એ સૂક્ષ્મમાં સૌથી સૂક્ષ્મ છે અને મોટામાં સૌથી મોટું છે; ભારેમાં સૌથી ભારે છે અને શ્રેષ્ઠમાં પણ સર્વશ્રેષ્ઠ છે.
અકર્તૃકર્મકરણમ્ અકારણમ્ અકારકમ્ । અન્તશ્શૂન્યતયૈવૈતચ્ ચિરાય પરિપૂરિતમ્
એ કોઈ કરનાર, કર્મ કે સાધન વગર જ કાર્ય કરે છે; એનું કોઈ કારણ કે પરિણામ નથી; અંદરથી ખાલી હોય છતાં, લાંબા સમયથી સંપૂર્ણ ભરેલું છે.
જગત્સમુદ્ગકમ્ અપિ નિત્યં શૂન્યમ્ અરણ્યવત્ । અનન્તશૈલકઠિનમ્ અપ્ય્ આકાશલવાન્ મૃદુ
આ જગત ઊભું થાય છે, છતાં હંમેશા ખાલી છે, જાણે જંગલ જેવું. અનંત પર્વતો જેટલું કઠણ લાગે, છતાં આકાશના ટુકડા જેવું નરમ છે.
પ્રત્યેકં પ્રત્યહં પ્રાયḫ પુરાણં પેલવં નવમ્ । આલોકમ્ અન્ધકારાભં તમસ્ ત્વ્ આલોકમ્ આતતમ્
દરેક ક્ષણે, દરેક દિવસે, એ પ્રાચીન છે છતાં નાજુક છે, નવું છે છતાં જૂનું છે. પ્રકાશ અંધકાર જેવું લાગે છે, અને અંધકાર પ્રકાશની જેમ ફેલાય છે.
પ્રત્યક્ષમ્ અપિ દુર્લક્ષ્યં પરોક્ષમ્ અપિ ચાગ્રગમ્ । ચિદ્રૂપમ્ એવ ચ જડં જડમ્ એવ ચિદાત્મકમ્
આ સ્પષ્ટ દેખાય છે, છતાં સમજવામાં મુશ્કેલ છે; છુપાયેલું છે, છતાં અજાણ નથી. ચેતન પોતે જડ જેવું લાગે છે, અને જડમાં પણ ચેતનાનો સ્વભાવ છે.
અહમ્ એવાનહમ્ભાવમ્ અનહં ચાહમ્ એવ ચ । અન્યદ્ એવ તદ્ એવાહમ્ અહમ્ એવાન્યદ્ એવ તત્
હું છું એ અવસ્થા કે જ્યાં 'હું' નથી, અને જ્યાં 'હું' નથી, એ પણ હું જ છું. એ બીજું છે, છતાં હું એ જ છું; હું પોતે છું, છતાં એ બીજું જ છે.
અસ્ય પૂર્ણાર્ણવસ્યાન્તર્ ઇમે ત્રિભુવનોર્મયઃ । સ્ફુરન્ત ઇવ તિષ્ઠન્તિ સ્વભાવદ્રવતાત્મકાઃ
આ પૂર્ણ સમુદ્રની અંદર ત્રણેય લોકની લહેરો ઝળહળતી હોય તેમ દેખાય છે, પણ એ પોતાની સ્વભાવથી હંમેશા પ્રવાહી અને બદલાતી રહે છે.
બિભર્તિ સર્ગમ્ અઙ્ગસ્થં તુષારમ્ ઇવ શુક્લતામ્ । ભાતિ સર્ગસ્ ત્વ્ અનેનૈવ તુષારેણેવ શુક્લતા
જેવી રીતે તુષારમાં સફેદી રહેલી હોય છે, તેવી જ રીતે આ સર્વે સર્જનને પોતાના અંદર ધરાવે છે; અને સર્જન પણ એ સફેદીથી જ ઝળકે છે, જેમ તુષાર સફેદીથી ચમકે છે.
અદેશકાલાવયવો ઽપ્ય્ એષ દેવો દિવાનિશમ્ । અસજ્ જગત્ તનોતીવ યથા વારિ તરઙ્ગકમ્
આ દેવ neither સ્થાન, neither સમય, neither ભાગો ધરાવે છે; છતાં દિવસ-રાત અસત્ય જગતનું સર્જન કરતો હોય તેમ લાગે છે, જેમ પાણીમાંથી તરંગો ઊભાં થાય છે.
એતસ્મિન્ વિકસન્ત્ય્ એતા વિપુલાકાશકાનને । જગજ્જરઢમઞ્જર્યḫ પ્રસરત્પત્ત્રપઞ્ચકાઃ
આ વિશાળ આકાશ જેવા વનમાં જગતના વૃદ્ધ ડાળીઓ, પાંચ વિસ્તરતાં પાંદડાં સાથે, અહીં ફૂલી રહી છે.
એષ સ્વપ્રતિબિમ્બસ્ય સ્વયમાલોકનેચ્છયા । અત્યન્તનિર્મલાકારસ્ સ્વયં મકુરતાં ગતઃ
આ, પોતાનું પ્રતિબિંબ જોવા માટેની પોતાની ઈચ્છાથી, સંપૂર્ણપણે નિર્મળ સ્વરૂપ ધરાવતું, પોતે જ અરીસાની જેમ બની ગયું છે.
વ્યોમવૃક્ષફલસ્યાસ્ય સ્વેચ્છાચ્છર્દ્ધય ઉજ્જ્વલાઃ । સર્ગોપલમ્ભસુસ્વાદ્વ્યશ્ ચમત્કુર્વન્તિ સંવિદિ
આ આકાશ-વૃક્ષના તેજસ્વી ફળો, પોતાની ઈચ્છા અને ભરપૂરતા વડે, સર્જનને અનુભવાની મીઠાશથી ચેતનાને આનંદિત કરે છે.
અન્તસ્ત્વેન બહિષ્ટ્વેન નાનાનાનાતયાત્મનિ । એષ સો ઽન્તર્ બહિર્ ભાતિ ભાવાભાવવિભાવયા
આ, અંદર અને બહાર બંને રીતે, અને પોતાના અંદર અનેક પ્રકારની ભિન્નતા દ્વારા, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના પ્રગટ થવાથી, એ જ અંદર અને બહાર બંને જગ્યાએ તેજે છે.
એતદ્રૂપા પદાર્થશ્રીર્ એતસ્મિન્ન્ એતદિચ્છયા । ચમત્કરોત્ય્ એતદર્થં જિહ્વેવ સ્વાસ્યકોટરે
પદાર્થોની ભવ્યતા આ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને પોતાની ઈચ્છાથી એમાં, જેમ જીભ પોતાના મોંમાં સ્વાદથી આશ્ચર્યચકિત થાય છે તેમ, આ હેતુમાં આશ્ચર્ય અનુભવે છે.
અસ્યામ્ભસો દ્રવત્વં યત્ તદ્ ઇદં જગદ્ ઉચ્યતે । સંવિત્સ્વાદૂપલમ્ભાઙ્ગં ભુવનાવર્તવૃત્તિમત્
આ પાણીનું પ્રવાહીપણું જે કહેવાય છે, એ જ આ જગત છે. એ ચેતનાની મધુર અનુભૂતિનું એક અંગ છે, જે ભવનોના ચક્રમાં ફરતું રહે છે.
શામ્યત્ય્ અત્ર પદાર્થશ્રીસ્ સર્વા યામેવ ભાસ્વતિ । એતસ્માદ્ એવ ચોદેતિ સ્વાલોક ઇવ તેજસઃ
અહીં બધાં જ પદાર્થોની ચમક એ રીતે શાંત થઈ જાય છે જેમ રાત્રિ આવે છે, અને એમાંથી જ એની પોતાની પ્રકાશતા ઉદભવે છે, જેમ અગ્નિમાંથી તેજ ઊગે છે.
ઇદમ્ એષ જગત્ સર્વં શુક્લત્વં તુહિનં યથા । અત એતાḫ પ્રવર્તન્તે વિદ ઇન્દોર્ ઇવાંશવઃ
આ આખું જગત સફેદ છે, બરફ જેવું; અને એમાંથી જ આ બધું ફેલાય છે, જેમ ચંદ્રમાંથી કિરણો પ્રસરે છે.
એતસ્માદ્ અઙ્ગતો રઙ્ગાજ્ જગચ્ ચિત્રમ્ ઇદં સ્થિતમ્ । વિદ્ધ્ય્ અભાવવિકારાદિ શાન્તમ્ એતન્મયં તતમ્
આ જ અંગમાંથી, એની પોતાની રંગતમાંથી, આ રંગબેરંગી જગત સ્થિર છે; જાણ કે અભાવ અને અન્ય બધા રૂપાંતરો પણ શાંત છે અને આથી જ વ્યાપ્ત છે.