એવમ્ આદ્યન્તરહિતમ્ અભ્યાસેન શનૈશ્ શનૈઃ । પદમ્ આસાદયાદ્વન્દ્વમ્ અતીતં સર્વવસ્તુનઃ
આ રીતે ધીરેધીરે સતત અભ્યાસથી, આરંભ કે અંત વગરનું, બધાં દ્વંદ્વો અને વસ્તુઓથી પરનું અવસ્થાન પ્રાપ્ત કર.
ન ચ દ્વૈતં ન ચૈવૈક્યં જગદ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયી । પરમામ્ એહિ વિશ્રાન્તિમ્ આકાશવિશદાશયઃ
પક્કી રીતે સમજ કે જગત ન તો દ્વૈત છે, ન તો એક છે; આકાશ જેવી નિર્મળ બુદ્ધિથી પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કર.
યદ્ય્ એવં મુનિશાર્દૂલ તદ્ અહમ્પ્રત્યયાત્મકઃ । ભવાન્ એવેહ કિં તાવદ્ વસિષ્ઠાખ્યસ્ તતો વદ
મહાન ઋષિ, જો આવું જ હોય તો, 'હું' જેવું જે સ્વરૂપ છે, એ તો આપ જ છો. તો પછી અહીં આપને 'વશિષ્ઠ' કેમ કહે છે? કૃપા કરીને એ કહો.
રાઘવે ગદતિ ત્વ્ એવં વસિષ્ઠો વદતાં વરઃ । તૂષ્ણીમ્ એવ મુહૂર્તાર્ધમ્ અતિષ્ઠત્ સ્પષ્ટચેષ્ટિતઃ
રાઘવએ આવું કહ્યું ત્યારે, શ્રેષ્ઠ વક્તા વશિષ્ઠ થોડો સમય સ્પષ્ટ રીતે બેઠા રહ્યા અને એક ક્ષણ માટે શાંત રહ્યા.
તસ્મિંસ્ તૂષ્ણીં સ્થિતે કિં સ્યાદ્ ઇતિ સભ્યે મહાજને । પતિતે સંશયામ્ભોધૌ રામḫ પુનર્ ઉવાચ હ
જ્યારે વશિષ્ઠ શાંત રહ્યા, ત્યારે સભામાં બેઠેલા મહાન લોકો વિચારી રહ્યા કે હવે શું થશે, અને બધા શંકામાં પડી ગયા. ત્યારે રામ ફરી બોલ્યા.
કિમર્થં ભગવંસ્ તૂષ્ણીં ભવાન્ અહમ્ ઇવ સ્થિતઃ । ન સો ઽસ્તિ જગતિ ન્યાયસ્ સતાં યત્રોત્તરક્ષયઃ
ભગવાન, આપ મારા જેવા શાંત કેમ રહ્યા? આ દુનિયામાં સજ્જનો માટે એવું યોગ્ય નથી કે જવાબ આપ્યા વિના રહે.
ન મે વક્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઉક્તિક્ષય ઉપસ્થિતઃ । કિં તુ પ્રશ્નસ્ય તે ઽદ્યાસ્ય તૂષ્ણીમ્ એવાનઘોત્તરઃ
હવે મને બોલવું શક્ય નથી, મારા માટે શબ્દોનો અંત આવી ગયો છે; છતાં, આજે તારો પ્રશ્ન સાંભળીને, હું મૌન રહીને પણ નિર્દોષ જવાબ આપું છું.
દ્વિવિધો ભવતિ પ્રષ્ટા તત્ત્વજ્ઞો ઽજ્ઞો ઽથ વાપિ ચ । અજ્ઞસ્યાજ્ઞતયા દેયો જ્ઞસ્ય તુ જ્ઞતયોત્તરઃ
પ્રશ્ન પૂછનાર બે પ્રકારના હોય છે: એક સત્ય જાણનાર અને બીજો અજ્ઞાન. અજ્ઞાનને તેની સમજ પ્રમાણે જવાબ આપવામાં આવે છે, અને જ્ઞાનીને તેની જ્ઞાન પ્રમાણે.
એતાવન્તમ્ અભૂત્ કાલં ભવાન્ અજ્ઞાતતત્પદઃ । ભાજનં સવિકલ્પાનામ્ ઉત્તરાણાં મહામતે
આટલો લાંબો સમય સુધી, તું એ પરમ અવસ્થાને જાણતો નહોતો; મહાન બુદ્ધિશાળી, તું હંમેશા ભિન્નતા ભરેલા જવાબોનું પાત્ર રહ્યો છે.
તજ્જ્ઞસ્ ત્વમ્ અધુના જાતો વિશ્રાન્તḫ પરમે પદે । યોગ્યો ન સવિકલ્પાનામ્ ઉત્તરાણામ્ અસિ સ્ફુટમ્
હવે તું એ પરમ તત્ત્વને જાણનાર બની ગયો છે અને પરમ અવસ્થામાં સ્થિર થયો છે; હવે તું સ્પષ્ટ રીતે ભિન્નતા ધરાવતાં જવાબો માટે યોગ્ય નથી.
યાવાન્ કશ્ચિત્ કિલોલ્લેખો વાઙ્મયો વદતાં વર । સૂક્ષ્માર્થḫ પરમાર્થો વા બહુર્ અલ્પતરો ઽપિ વા
હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, કોઈ પણ પ્રકારનું બોલવાનું ઉદ્ભવતું વાક્ય — એમાં સૂક્ષ્મ અર્થ હોય, પરમ અર્થ હોય, વધુ કે ઓછું હોય —
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસઙ્ખ્યાભેદાદિભિર્ ભ્રમૈઃ । સ સ સર્વો ઽઙ્કિતસ્ સાધો ભા ઇવ ત્રસરેણુભિઃ
એ બધું જ ભેદ, વિભાજન, ગણતરી અને ફરક જેવા ભ્રમોથી દાગદાર છે; જેમ કોઈ સપાટી પર ધૂળના કણો પડી જાય છે, એમ, હે સદ્ગણવંત, બધું જ દાગવાળું છે.
ઉત્તરં સકલઙ્કં ચ તજ્જ્ઞો નાર્હતિ સુન્દર । નાકલઙ્કા ચ વાગ્ અસ્તિ ત્વં ચ તજ્જ્ઞતરસ્ સ્થિતઃ
જેને એ પરમ તત્વનું જ્ઞાન છે, એ દાગવાળું ઉત્તર આપવાનો યોગ્ય નથી; અને વાણી ક્યારેય દાગરહિત હોતી નથી, અને તું એ તત્વના જ્ઞાતા તરીકે સ્થિર છે.
યથાભૂતં ચ વક્તવ્યં જ્ઞસ્યાન્તેવાસિનો મયા । યથાભૂતં વિદુẖ કાષ્ઠમૌનમ્ અન્તવિવર્જિતમ્
મારે જ્ઞાની શિષ્યને જે કહેવું છે, એ જેમ છે તેમ જ કહેવું જોઈએ; અને જે સાચું જાણે છે, તેઓ અંતહીન અને શ્રેષ્ઠ મૌનને સાચું માને છે.
અવિરામમ્ અસઙ્કલ્પં મૌનમ્ આહુḫ પરં પદમ્ । તદ્ એવ તવ તજ્જ્ઞસ્ય દત્તસ્ સુન્દર ઉત્તરઃ
વિચારરહિત, સતત મૌનને સર્વોચ્ચ અવસ્થાનું નામ આપવામાં આવ્યું છે; એ જ સુંદર જવાબ છે, જે તમને, જ્ઞાનીને, આપવામાં આવ્યો છે.
યન્મયો હિ ભવત્ય્ અઙ્ગ પુરુષો વક્તિ તાદૃશમ્ । જ્ઞેયમાત્રમ્ અસચ્ ચાહં વાગતીતે પદે સ્થિતઃ
મિત્ર, માણસ જેવું હોય છે, એ જ બોલે છે; હું તો માત્ર જ્ઞાનરૂપ છું, અસ્તિત્વથી પર છું અને શબ્દથી પરની અવસ્થામાં સ્થિત છું.
વાગતીતપદસ્થો હિ કથં ગૃહ્ણાતિ વાઙ્મલમ્ । અવાચ્યં વચ્મિ નો તેન વાગ્ ઘિ સઙ્કલ્પનાઙ્કિતા
શબ્દથી પરની અવસ્થામાં સ્થિત વ્યક્તિ કેવી રીતે ભાષાના દોષોને સ્વીકારી શકે? જે અણબોલી વાત છે, એ હું બોલતો નથી, કારણ કે ભાષા તો વિચારોથી ભરેલી હોય છે.
વાચિ યે યે પ્રવર્તન્તે તાન્ અનાદૃત્ય દોષકાન્ । પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદપૂર્વકાન્ વદ કો ભવાન્
જે લોકો બોલવામાં પ્રવૃત્ત થાય છે, તેમના દોષોને અવગણીને, તમે કોણ છો જે બધા વિરોધોને દૂર કરીને જ બોલો છો, એ કહો.
એવં સ્થિતે રાઘવેહ યથાભૂતમ્ ઇદં શૃણુ । કસ્ ત્વં કો ઽહં જગદ્ વા કિમ્ ઇતિ તત્ત્વવિદાં વર
હવે, રાઘવ, સાચી હકીકત સાંભળ. તું કોણ છે? હું કોણ છું? આ જગત શું છે? — હે સત્યને જાણનારા શ્રેષ્ઠ, આ બધું સમજ.
અયં તાવદ્ અહં શાન્તશ્ ચિદાલોકો નિરામયઃ । ચેત્યસંવેદ્યરહિતસ્ સર્વસઙ્કલ્પનાતિગઃ
હું શાંત છું, ચેતનાનો પ્રકાશ છું, દુઃખથી મુક્ત છું, વિષય અને જાણવાની વસ્તુઓથી રહિત છું, અને બધા વિચારોથી પાર છું.
સ્વચ્છં ચિદાકાશમ્ અહં ભવાન્ આકાશમ્ એવ ચ । જગચ્ ચાકાશમ્ અખિલં સર્વમ્ આકાશમાત્રકમ્
હું ચેતનાનું નિર્મળ આકાશ છું, તું પણ શુદ્ધ આકાશ જ છે, અને આખું જગત પણ આકાશ જ છે — બધું માત્ર આકાશરૂપ છે.
શુદ્ધજ્ઞાનૈકરૂપાત્મા શુદ્ધજ્ઞાનમયાત્મનિ । અન્યસંવિદ્દશોન્મુક્તસ્ ત્વ્ અન્યદ્ વક્તું ન વેદ્મ્ય્ અહમ્
મારું સ્વરૂપ શુદ્ધ જ્ઞાનથી જ બનેલું છે, શુદ્ધ જ્ઞાનથી ભરેલું છે, બીજું કંઈ જાણવાની સ્થિતિમાંથી મુક્ત છું; હવે બીજું કંઈ કહેવું મને ખબર નથી.
સ્વપક્ષોદ્ભાવનપરા અહન્તાત્મૈકબન્ધનમ્ । મોક્ષાર્થમ્ અપ્ય્ ઉદ્યમિનો નયન્તિ શતશાખતામ્
જે લોકો હંમેશા પોતાનું જ પક્ષ મજબૂત બનાવવામાં લાગેલા હોય છે, અને જેમનું એકમાત્ર બંધન 'હું'પણું હોય છે, એ લોકો મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરતાં પણ અનેક પ્રકારનાં કામોમાં ફસાઈ જાય છે.
જીવતો ઽપ્ય્ ઉપશાન્તસ્ય વ્યવહારવતો ઽપિ વા । શવવદ્ યદ્ અવસ્થાનં તદ્ આહુḫ પરમં પદમ્
જે વ્યક્તિ શાંત રહેતી હોય કે દુન્યવી કામકાજ કરતી હોય, પણ અંદરથી મૃતદેહ જેવી સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે, એ સ્થિતિને સર્વોચ્ચ ધ્યેય કહેવાય છે.
અબહિસ્સાધનં શાન્તમ્ અનન્તસ્સાધનં સમમ્ । ન સુખં નાસુખં નાહં નાન્યદ્ ઇત્ય્ આસિતં શિવમ્
જ્યાં કોઈ બહારનું સાધન ન હોય, જ્યાં શાંતિ હોય, અનંત અને સાધનરહિત સમતાવાળી સ્થિતિ હોય, જ્યાં સુખ કે દુઃખ, 'હું' કે બીજું કંઈ ન હોય, એવી અવસ્થા પવિત્ર ગણાય છે.
મુક્તતાયા અહન્તેયમ્ અભાવો ભાવનાઙ્કયા । તયૈવાન્વિષ્યતે સેતિ જાત્યન્ધશ્ ચિત્રમ્ ઈક્ષતે
મુક્તિનું લક્ષણ એ છે કે 'હું'પણું નથી રહેતું; આવી સમજનું પાલન કરીને જ એ પ્રાપ્ત થાય છે. એ જ રીતે, જેમ જન્મથી અંધ માણસ અચાનક કંઈ અજાયબી જુએ છે, તેમ એ અવસ્થા અનુભવી શકાય છે.
સ્પન્દને ઽસ્પન્દને ચૈવ યત્ પાષાણવદ્ આસિતમ્ । અજડસ્યૈવ તદ્ વિદ્ધિ નિર્વાણમ્ અજરં પદમ્
ચાલે કે સ્થિર રહે, જે પથ્થર જેવો નિઃસંગ રહે છે, એ અવસ્થાને માત્ર જડતા રહિત મનુષ્ય જ પ્રાપ્ત કરી શકે છે; એ જ અમર અને શાંતિપૂર્ણ મુક્તિનું સ્થાન છે.
તચ્ ચ નાન્યો વિજાનાતિ સ્વયમ્ એવાનુભૂયતે । લોકૈષણાવિરક્તેન જ્ઞેન જ્ઞત્વમ્ ઇવાત્મનિ
આ અવસ્થાનો બીજાને કોઈ અનુભવ નથી થતો; એ તો પોતે જ અનુભવી શકે છે, જેમ કે સંસારમાંથી નિર્વિકાર રહેલા જ્ઞાનીને પોતાનું જ્ઞાન પોતે જ અનુભવાય છે.
નાત્રાહન્તા ન ચ ત્વત્તા નાહન્તા નૈવ ચાન્યતા । કેવલં કેવલીભાવો નિર્વાણમ્ અમલં શિવમ્
અહીં 'હું' પણ નથી, 'તું' પણ નથી, 'મારું'પણ નથી અને બીજું પણ કંઈ નથી; માત્ર શુદ્ધ અસ્તિત્વ જ છે, જે નિર્મળ અને કલ્યાણમય મુક્તિ છે.
ચેત્યોન્મુખત્વમ્ એવાહુશ્ ચેતનસ્યાસ્ય ચેતનમ્ । એષ એવ ચ સંસારો બન્ધẖ ક્લેશાય ભૂયસે
જ્ઞાન જ્યારે વિષયોની તરફ વળે છે, ત્યારે એ જ મનનું ચેતન કહેવાય છે; અને એ જ સંસાર, બંધન અને મોટા દુઃખનું મૂળ કારણ છે.