સુસ્તમ્ભમ્ અલમ્ આલિઙ્ગ્ય સ્વાત્માનમ્ અજરામરમ્ । તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધધીરાત્મા સુસ્તમ્ભમ્ ઇવ મન્દિરમ્
તમે તમારા જ સ્વરૂપને, જે ક્યારેય વૃદ્ધ નથી થતું અને અમર છે, મજબૂતીથી હૃદયે લગાડી, મનને અડગ રાખો અને મંદિરમાંના મજબૂત સ્તંભ જેવો સ્થિર રહો.
જગદ્વૃક્ષપદાર્થૌઘપુષ્પામોદશ્રિયં પરામ્ । સંવિદં સંવિદન્ સ્વચ્છામ્ આસ્સ્વાન્તર્મુખમ્ અચ્યુતઃ
જગતના વૃક્ષ અને તેની વસ્તુઓના ફૂલોની સુગંધ અને શોભા જેવું, એ સર્વોચ્ચ શુદ્ધ ચેતન્ય અનુભવો અને, અવિનાશી, હંમેશા અંતર્મુખ બનીને રહો.
અન્તર્મુખતયા નિત્યં કાર્યમ્ આહરતાં બહિઃ । જીવતામ્ અપિ નોદેતિ વાસના દૃષદામ્ ઇવ
જે લોકો હંમેશા અંતર્મુખ રહીને બહારના કામ કરે છે, તેમના મનમાં ઇચ્છાઓ ઉદ્ભવે જ નહીં, જેમ પથ્થરમાં ઉદ્ભવતી નથી.
પુનḫપ્રસરણોન્મુક્તમ્ અન્તસ્સુપ્તં મનẖ કુરુ । કુર્વન્ સર્વાણિ કર્માણિ કૂર્માઙ્ગવદ્ અવૃત્તિમાન્
મનને, જે હવે બહાર ફેલાતું નથી, અંદર જ શાંત રહેવા દો; બધા કામ કરતા પણ, કાચબાની જેમ અંગો ખેંચી રાખીને, અંદર જ સ્થિર રહો.
અન્તર્વૃત્તિવિહીનેન બહિર્વૃત્તિમતેવ ચ । સુપ્તપ્રબુદ્ધપ્રાયેણ કાર્યમ્ આચર ચેતસા
અંતરના વિચારો વિના, પણ બહારથી વ્યસ્ત જણાતા, મનને એવી રીતે રાખો કે જાણે મોટાભાગે ઊંઘમાં હોય અને ક્યારેક જાગે છે, અને એ રીતે કામ કરો.
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનવદ્ અન્તસ્ત્યક્તવાસનમ્ । ભવતẖ કુર્વતẖ કાર્યં ખવચ્ ચિત્તં ન લિપ્યતે
જેમ બાળક કે મૌન રહેનારનું જ્ઞાન હોય, તેમ અંદરના વાસનાઓ છોડી, જ્યારે તમે કામ કરો ત્યારે તમારું મન આકાશ જેવું નિર્મળ અને અસ્પૃશ્ય રહે છે.
વૃત્તિત્યાગવિલીનેન કિઞ્ચિત્પ્રસરતા બહિઃ । અન્તર્ અત્યન્તસુપ્તેન ચેતસા તિષ્ઠ વિજ્વરમ્
વૃત્તિનો ત્યાગ કરીને મનને શાંત કરી, થોડુંક બહાર તરફ વળતું રાખો, અને અંદરથી સંપૂર્ણ ઊંઘમાં રહો, દુઃખથી મુક્ત રહો.
અસઙ્કલ્પકલઙ્કાયાં જ્ઞાનાચ્ ચિત્તક્ષયોદયે । શુદ્ધાયાં સંવિદિ સ્થિત્વા કુરુ મા કુરુ વાનઘ
જ્યારે વિચાર અને કલ્પનાના દાગ વિના, જ્ઞાનથી મનનું ક્ષય અને ઉદય થાય છે, ત્યારે શુદ્ધ ચેતનામાં સ્થિર રહો—કામ કરો કે ના કરો, પાપરહિત.
સુષુપ્તસમયા વૃત્ત્યા જાગ્રદ્ વ્યવહરન્ સ્વપન્ । ગૃહાણ મા કિઞ્ચિદ્ અપિ મા ચ કિઞ્ચિત્ પરિત્યજ
ગાઢ ઊંઘ જેવી શાંતિમાં રહીને, જાગૃત અવસ્થામાં કામકાજ કર અને સપના જોઈ. પણ કશું પકડવું નહીં અને કશું છોડવું પણ નહીં.
જાગ્રત્ય્ અપિ સુષુપ્તશ્ ચેજ્ જાગર્ષિ ચ સુષુપ્તકે । જાગ્રત્સુષુપ્તયોર્ ઐક્યાત્ તદ્ અસ્ય્ અસિ નિરામયઃ
જાગૃત અવસ્થામાં પણ જો તું ઊંઘમાં જેવો શાંત રહે અને ઊંઘમાં પણ જાગતો રહે, તો જાગૃતિ અને ઊંઘની એકતા દ્વારા તું બધાં દુઃખોથી મુક્ત થાઈ જાય છે.
એવમ્ આદ્યન્તરહિતમ્ અભ્યાસેન શનૈશ્ શનૈઃ । પદમ્ આસાદયાદ્વન્દ્વમ્ અતીતં સર્વવસ્તુનઃ
આ રીતે ધીરેધીરે સતત અભ્યાસથી, આરંભ કે અંત વગરનું, બધાં દ્વંદ્વો અને વસ્તુઓથી પરનું અવસ્થાન પ્રાપ્ત કર.
ન ચ દ્વૈતં ન ચૈવૈક્યં જગદ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયી । પરમામ્ એહિ વિશ્રાન્તિમ્ આકાશવિશદાશયઃ
પક્કી રીતે સમજ કે જગત ન તો દ્વૈત છે, ન તો એક છે; આકાશ જેવી નિર્મળ બુદ્ધિથી પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કર.
યદ્ય્ એવં મુનિશાર્દૂલ તદ્ અહમ્પ્રત્યયાત્મકઃ । ભવાન્ એવેહ કિં તાવદ્ વસિષ્ઠાખ્યસ્ તતો વદ
મહાન ઋષિ, જો આવું જ હોય તો, 'હું' જેવું જે સ્વરૂપ છે, એ તો આપ જ છો. તો પછી અહીં આપને 'વશિષ્ઠ' કેમ કહે છે? કૃપા કરીને એ કહો.
રાઘવે ગદતિ ત્વ્ એવં વસિષ્ઠો વદતાં વરઃ । તૂષ્ણીમ્ એવ મુહૂર્તાર્ધમ્ અતિષ્ઠત્ સ્પષ્ટચેષ્ટિતઃ
રાઘવએ આવું કહ્યું ત્યારે, શ્રેષ્ઠ વક્તા વશિષ્ઠ થોડો સમય સ્પષ્ટ રીતે બેઠા રહ્યા અને એક ક્ષણ માટે શાંત રહ્યા.
તસ્મિંસ્ તૂષ્ણીં સ્થિતે કિં સ્યાદ્ ઇતિ સભ્યે મહાજને । પતિતે સંશયામ્ભોધૌ રામḫ પુનર્ ઉવાચ હ
જ્યારે વશિષ્ઠ શાંત રહ્યા, ત્યારે સભામાં બેઠેલા મહાન લોકો વિચારી રહ્યા કે હવે શું થશે, અને બધા શંકામાં પડી ગયા. ત્યારે રામ ફરી બોલ્યા.
કિમર્થં ભગવંસ્ તૂષ્ણીં ભવાન્ અહમ્ ઇવ સ્થિતઃ । ન સો ઽસ્તિ જગતિ ન્યાયસ્ સતાં યત્રોત્તરક્ષયઃ
ભગવાન, આપ મારા જેવા શાંત કેમ રહ્યા? આ દુનિયામાં સજ્જનો માટે એવું યોગ્ય નથી કે જવાબ આપ્યા વિના રહે.
ન મે વક્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઉક્તિક્ષય ઉપસ્થિતઃ । કિં તુ પ્રશ્નસ્ય તે ઽદ્યાસ્ય તૂષ્ણીમ્ એવાનઘોત્તરઃ
હવે મને બોલવું શક્ય નથી, મારા માટે શબ્દોનો અંત આવી ગયો છે; છતાં, આજે તારો પ્રશ્ન સાંભળીને, હું મૌન રહીને પણ નિર્દોષ જવાબ આપું છું.
દ્વિવિધો ભવતિ પ્રષ્ટા તત્ત્વજ્ઞો ઽજ્ઞો ઽથ વાપિ ચ । અજ્ઞસ્યાજ્ઞતયા દેયો જ્ઞસ્ય તુ જ્ઞતયોત્તરઃ
પ્રશ્ન પૂછનાર બે પ્રકારના હોય છે: એક સત્ય જાણનાર અને બીજો અજ્ઞાન. અજ્ઞાનને તેની સમજ પ્રમાણે જવાબ આપવામાં આવે છે, અને જ્ઞાનીને તેની જ્ઞાન પ્રમાણે.
એતાવન્તમ્ અભૂત્ કાલં ભવાન્ અજ્ઞાતતત્પદઃ । ભાજનં સવિકલ્પાનામ્ ઉત્તરાણાં મહામતે
આટલો લાંબો સમય સુધી, તું એ પરમ અવસ્થાને જાણતો નહોતો; મહાન બુદ્ધિશાળી, તું હંમેશા ભિન્નતા ભરેલા જવાબોનું પાત્ર રહ્યો છે.
તજ્જ્ઞસ્ ત્વમ્ અધુના જાતો વિશ્રાન્તḫ પરમે પદે । યોગ્યો ન સવિકલ્પાનામ્ ઉત્તરાણામ્ અસિ સ્ફુટમ્
હવે તું એ પરમ તત્ત્વને જાણનાર બની ગયો છે અને પરમ અવસ્થામાં સ્થિર થયો છે; હવે તું સ્પષ્ટ રીતે ભિન્નતા ધરાવતાં જવાબો માટે યોગ્ય નથી.
યાવાન્ કશ્ચિત્ કિલોલ્લેખો વાઙ્મયો વદતાં વર । સૂક્ષ્માર્થḫ પરમાર્થો વા બહુર્ અલ્પતરો ઽપિ વા
હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, કોઈ પણ પ્રકારનું બોલવાનું ઉદ્ભવતું વાક્ય — એમાં સૂક્ષ્મ અર્થ હોય, પરમ અર્થ હોય, વધુ કે ઓછું હોય —
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસઙ્ખ્યાભેદાદિભિર્ ભ્રમૈઃ । સ સ સર્વો ઽઙ્કિતસ્ સાધો ભા ઇવ ત્રસરેણુભિઃ
એ બધું જ ભેદ, વિભાજન, ગણતરી અને ફરક જેવા ભ્રમોથી દાગદાર છે; જેમ કોઈ સપાટી પર ધૂળના કણો પડી જાય છે, એમ, હે સદ્ગણવંત, બધું જ દાગવાળું છે.
ઉત્તરં સકલઙ્કં ચ તજ્જ્ઞો નાર્હતિ સુન્દર । નાકલઙ્કા ચ વાગ્ અસ્તિ ત્વં ચ તજ્જ્ઞતરસ્ સ્થિતઃ
જેને એ પરમ તત્વનું જ્ઞાન છે, એ દાગવાળું ઉત્તર આપવાનો યોગ્ય નથી; અને વાણી ક્યારેય દાગરહિત હોતી નથી, અને તું એ તત્વના જ્ઞાતા તરીકે સ્થિર છે.
યથાભૂતં ચ વક્તવ્યં જ્ઞસ્યાન્તેવાસિનો મયા । યથાભૂતં વિદુẖ કાષ્ઠમૌનમ્ અન્તવિવર્જિતમ્
મારે જ્ઞાની શિષ્યને જે કહેવું છે, એ જેમ છે તેમ જ કહેવું જોઈએ; અને જે સાચું જાણે છે, તેઓ અંતહીન અને શ્રેષ્ઠ મૌનને સાચું માને છે.
અવિરામમ્ અસઙ્કલ્પં મૌનમ્ આહુḫ પરં પદમ્ । તદ્ એવ તવ તજ્જ્ઞસ્ય દત્તસ્ સુન્દર ઉત્તરઃ
વિચારરહિત, સતત મૌનને સર્વોચ્ચ અવસ્થાનું નામ આપવામાં આવ્યું છે; એ જ સુંદર જવાબ છે, જે તમને, જ્ઞાનીને, આપવામાં આવ્યો છે.
યન્મયો હિ ભવત્ય્ અઙ્ગ પુરુષો વક્તિ તાદૃશમ્ । જ્ઞેયમાત્રમ્ અસચ્ ચાહં વાગતીતે પદે સ્થિતઃ
મિત્ર, માણસ જેવું હોય છે, એ જ બોલે છે; હું તો માત્ર જ્ઞાનરૂપ છું, અસ્તિત્વથી પર છું અને શબ્દથી પરની અવસ્થામાં સ્થિત છું.
વાગતીતપદસ્થો હિ કથં ગૃહ્ણાતિ વાઙ્મલમ્ । અવાચ્યં વચ્મિ નો તેન વાગ્ ઘિ સઙ્કલ્પનાઙ્કિતા
શબ્દથી પરની અવસ્થામાં સ્થિત વ્યક્તિ કેવી રીતે ભાષાના દોષોને સ્વીકારી શકે? જે અણબોલી વાત છે, એ હું બોલતો નથી, કારણ કે ભાષા તો વિચારોથી ભરેલી હોય છે.
વાચિ યે યે પ્રવર્તન્તે તાન્ અનાદૃત્ય દોષકાન્ । પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદપૂર્વકાન્ વદ કો ભવાન્
જે લોકો બોલવામાં પ્રવૃત્ત થાય છે, તેમના દોષોને અવગણીને, તમે કોણ છો જે બધા વિરોધોને દૂર કરીને જ બોલો છો, એ કહો.
એવં સ્થિતે રાઘવેહ યથાભૂતમ્ ઇદં શૃણુ । કસ્ ત્વં કો ઽહં જગદ્ વા કિમ્ ઇતિ તત્ત્વવિદાં વર
હવે, રાઘવ, સાચી હકીકત સાંભળ. તું કોણ છે? હું કોણ છું? આ જગત શું છે? — હે સત્યને જાણનારા શ્રેષ્ઠ, આ બધું સમજ.
અયં તાવદ્ અહં શાન્તશ્ ચિદાલોકો નિરામયઃ । ચેત્યસંવેદ્યરહિતસ્ સર્વસઙ્કલ્પનાતિગઃ
હું શાંત છું, ચેતનાનો પ્રકાશ છું, દુઃખથી મુક્ત છું, વિષય અને જાણવાની વસ્તુઓથી રહિત છું, અને બધા વિચારોથી પાર છું.