મઙ્કિનેતિ શ્રુતવતા તતો મોહો મહાન્ અપિ । અશેષેણ પરિત્યક્તસ્ તત્ર વૈ ત્વગ્ ઇવાહિના
'મઙ્કિન'નું નામ સાંભળ્યા પછી પણ, ત્યાં મોટો મોહ પણ આખરે છોડી દેવામાં આવે છે — જેમ સાપ પોતાની ચામડી ઉતારે છે તેમ.
પ્રવાહાપતિતં કાર્યં કુર્વતાપાસ્તવાસનમ્ । તેન વર્ષશતસ્યાન્તે સ્થિતમ્ અદ્રૌ સમાધિના
પ્રવાહમાં વહેતા કર્મો કરીને, દુઃખો છોડીને, તે વ્યક્તિ પર્વત પર સમાધિમાં સો વર્ષ સુધી સ્થિર રહ્યો.
તત્રાદ્ય યાવત્ પાષાણસમધર્મા સ તિષ્ઠતિ । શાન્તાન્તẖકરણો યોગી બોધ્યમાનḫ પ્રબુધ્યતે
ત્યાં, એ સમયે થી આજ સુધી, યોગી શાંત હૃદય સાથે પથ્થર જેવો સ્થિર રહે છે; જ્યારે કોઈ જગાડે ત્યારે જ એ જાગે છે.
એતેન રાઘવ વિવેકપદેન શાન્તિમ્ આસાદયોદયવતા મનસા વિહર્તુમ્ । મા દીનતાં વ્રજતુ રાગમયી મતિસ્ તે ક્ષીણા ક્ષણાદ્ અસલિલેવ શરદ્ઘનાલી
હે રાઘવ, વિવેકના માર્ગે શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે; જેમ સવાર થાય છે તેમ મનને સ્વચ્છંદ ફરવા દે. તારો મન આસક્તિથી ભરેલું દુઃખી ન થાય—એ તો સૂકા આકાશમાં શરદના વાદળ જેવી ક્ષણમાં ઓગળી જાય છે.
નિર્વાણો ભવ શાન્તાત્મા યથાપ્રપ્તાનુવૃત્તિમાન્ । સન્ન્ એવાસત્સમસ્ સોમ્યસ્ સ્ફટિકાદ્ ઇવ નિર્મિતઃ
મુક્ત અને શાંત મનવાળો થા, જે મળે તે પ્રમાણે ચાલ. હે સૌમ્ય, તું સત્ય અને અસત્ય બંનેમાં રહે, જેમ સ્ફટિકમાંથી બનેલ હોય તેમ.
એકસ્મિન્ન્ એવ સર્વસ્મિન્ સંસ્થિતે વિતતાત્મનિ । નૈકસ્મિન્ ન ચ સર્વસ્મિન્ નાનાતા કલનાẖ કુતઃ
જ્યારે સર્વવ્યાપી આત્મા એકમાં અને બધામાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે એકમાં કે બધામાં ભેદ રહેતો નથી—પછી ભિન્નતા ક્યાંથી આવે?
આદ્યન્તરહિતં સર્વં વ્યોમ ચિત્તત્ત્વનિર્ભરમ્ । શરીરોત્પત્તિનાશેષુ કા ચિત્તત્ત્વસ્ય ખણ્ડના
બધું જ શરૂઆત અને અંત વિના છે, જાણે કે આકાશ, અને તે ચેતનાની સત્યતા પર આધાર રાખે છે; શરીરનું જન્મ કે નાશ થાય ત્યારે પણ ચેતનાના સ્વરૂપમાં કયાંયે ફાટફૂટ કે વિભાજન કેમ થઈ શકે?
સ્ફુરન્તિ હિ જગત્ક્રીડાશ્ ચિચ્ચમત્કારચાપલાત્ । અચાપલાત્ પ્રલીયન્તે તરઙ્ગા ઇવ વારિણિ
આ જગતની રમત તો ચેતનાની અદ્ભુત અને ચંચળ લહેરોથી જ ઉદ્ભવે છે; અને જ્યારે એ ચંચળતા રહેતી નથી, ત્યારે બધું જ પાણીમાં તરંગો જેમ શાંત થઈ જાય છે.
યથા શુભ્રામ્બુદે વસ્ત્રશઙ્કા ન ફલભાગિની । દેહો ઽયમ્ અહમ્ ઇત્ય્ એષા તથા શઙ્કા ન વાસ્તવી
જેમ શુદ્ધ સફેદ વાદળમાં કપડાની શંકા કરવાથી કશું જ મળતું નથી, એમ 'આ શરીર હું છું' એવી શંકા પણ સાચી નથી.
માવસ્તુનિ નિમગ્નસ્ ત્વં ભવ ભૂરિભયપ્રદે । વસ્ત્વ્ અનન્તસુખાયાદ્યં ભવ્ય ભાવય ભૂતયે
તું અસત્યમાં ફસાઈને ડર પેદા કરતું જીવન ન જીવ; સાચી અને અનંત આનંદ આપતી વસ્તુનું ધ્યાન કર, એ જ તારા સારા માટે છે.
ચિદ્વ્યોમાનન્ત એવાસ્મિ નેયત્તાસ્તિ મમાત્મનઃ । ઇત્ય્ એવં પરમં વસ્તુ વસ્તુતસ્ સ્તુત્યમ્ અસ્તુ તે
હું ચેતનાના અનંત આકાશ જેવો છું; મારા આત્માનું કોઈ માપ નથી. એ સર્વોચ્ચ સત્ય, જે ખરેખર સ્તુતિ કરવા યોગ્ય છે, તું એની સ્તુતિ કર.
એવંનિશ્ચયવાન્ રામ ત્વમ્ એવાસિ નિરઞ્જનઃ । ધ્યાતા ધ્યેયં તથા ધ્યાનં સત્યં વાપિ ન કિઞ્ચન
હે રામ, આવી નિશ્ચિતતા સાથે તું ખરેખર નિર્મલ છે; અહીં ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન કરવાનું કે ધ્યાન 자체 કંઈયું નથી, અને આ સિવાય બીજું કોઈ સત્ય પણ નથી.
દ્રષ્ટા દૃશ્યં દર્શનં ચ ચિત એતા વિભૂતયઃ । અતસ્ તત્ સંવિદો નાન્યદ્ અધ્યેયં ધ્યેયમ્ અસ્તિ વા
જોયનાર, જોવાતું અને જોવું—આ બધું ચેતનાની શક્તિઓ છે; એટલે એ જ જ્ઞાન સિવાય બીજું કંઈ જાણવાનું કે ધ્યાનમાં રાખવાનું નથી.
ઉદ્યતિ પ્રતિપચ્ચન્દ્રે વહતિ પ્રલયાનિલે । આત્મતત્ત્વં સમં સોમ્યં ન ક્ષુભ્યતિ ન શામ્યતિ
જેમ ચાંદ્રનો વધઘટ થાય છે અને વિસર્જનનો પવન ફૂંકાય છે, તેમ આત્માનું તત્વ હંમેશા સમાન અને શાંત રહે છે; એ કદી ઉથલપાથલ થતું નથી કે શાંત પણ થતું નથી.
યથા નૌયાયિનસ્ સ્થાણુતરુશૈલાદિચોપનમ્ । યથા શુક્તૌ રજતધીસ્ તથા દેહાદિ ચેતસઃ
જેમ નાવમાં બેઠેલા માણસોને ઊભા વૃક્ષો, પર્વતો અને બીજાં સ્થિર વસ્તુઓ હલતી હોય એમ લાગે છે, અને જેમ શંખમાં ચાંદી દેખાય છે, એ જ રીતે મનથી શરીર અને બીજી વસ્તુઓની કલ્પના થાય છે.
યથા દેહાદિ ચિત્તસ્ય તથા દેહસ્ય ચિત્તકમ્ । તથૈવ જીવḫ પરમે દ્વૈતમ્ ઐક્યમ્ અતẖ કુતઃ
જેમ શરીર અને બીજી વસ્તુઓ મનની ઉત્પત્તિ છે, તેમ મન પણ શરીરની ઉત્પત્તિ છે; એ જ રીતે જીવ અને પરમાત્મા અલગ નથી—તો પછી એકપણપન કે દ્વૈતપન ક્યાંથી આવે?
સર્વમ્ એવમ્ ઇદં શાન્તં બ્રહ્મ બૃંહિતવેદનમ્ । ન કિઞ્ચિજ્ જગદાદ્ય્ અસ્તિ ભ્રાન્તિર્ અન્યા ન વિદ્યતે
આ બધું શાંત છે, બ્રહ્મનું વિશાળ જ્ઞાન છે; જગત કે તેનું મૂળ કંઈ નથી—બીજી કોઈ ભ્રાંતિ નથી.
ન વિદ્યતે યથા વ્યોમ્નિ વનં સ્નેહશ્ ચ સૈકતે । વિદ્યુચ્ છશાઙ્કબિમ્બે વા તથા દેહાદિ ચેતસિ
જેમ આકાશમાં જંગલ નથી, રેતમાં ભેજ નથી, કે ચાંદની પ્રતિબિંબમાં વીજળી નથી, તેમ મનમાં શરીર અને બીજી વસ્તુઓ નથી.
અવિદ્યમાને એવાસ્મિન્ મા બિભીહિ જગદ્ભ્રમે । એતદ્ એવ પરં સત્યં વિદ્ધિ સત્યવિદાં વર
આ જગતની ભ્રમરૂપ ભ્રાંતિથી ડરશો નહીં, કારણ કે એ અહીં હકીકતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. સત્યને જાણનારા શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, આ જ પરમ સત્ય છે — એ જાણો.
જગદ્ અસ્તિ ન મે વેતિ યાસીદ્ ભ્રાન્તિસ્ તવાદ્ય સા । શાન્તા મદુપદેશેન કિમ્ અન્યદ્ બન્ધકારણમ્
આજે તને જે ભ્રાંતિ હતી કે 'જગત છે કે નથી' એ મારી સમજાવટથી શાંત થઈ ગઈ છે. હવે બંધનનું બીજું કોઈ કારણ રહ્યું નથી.
સ્થાલ્યુદઞ્ચનકુમ્ભાદિ યથા મૃણ્માત્રકં તથા । ચિત્તમાત્રં જગદ્ ઇદં ક્ષીણં તચ્ ચ વિચારણાત્
જેમ વાસણો, ડાંડી અને ઘડા માત્ર માટીથી બનેલા છે, તેમ આ આખું જગત માત્ર મનથી જ ઊભું છે; વિચારથી એ લય પામે છે.
આપત્સુ સમ્પત્સુ ભવાભવેષુ શાન્તૈષણાહર્ષવિષાદસંવિત્ । સામ્યાદ્ અહમ્ભાવવિદા વિમુક્તો યથાસ્થિતં તિષ્ઠ વિલીય વાસ્સ્વ
સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, જન્મ-મરણમાં, ઈચ્છા, આનંદ કે દુઃખમાં શાંતિથી, અને 'હું'પણા વગર સમભાવથી મુક્ત રહીને, જેમ છો તેમ રહો અથવા સ્વરૂપમાં લીન થઈ જાવ.
યથાસ્થિતં વસ્ત્વ્ અવગમ્ય સમ્યક્ સ્થિતો ઽસિ ચેદ્ વા સ્વકુલામ્બરેન્દો । તદ્ ધર્ષશોકૈષણદૂષણાદિ વિમુચ્ય વાશ્રિત્ય યથેચ્છમ્ આસ્સ્વ
જે રીતે વસ્તુઓનું સ્વરૂપ સાચું સમજાય અને એ સમજણમાં સ્થિર રહો, અથવા પોતાનાં કુળ, વસ્ત્ર કે ચાંદનીમાં આરામ મેળવો, તો અહંકાર, દુઃખ અને ઇચ્છા જેવી કલંકોથી મુક્ત થઈ, એ આધાર રાખીને મનગમતું જીવન જીવો.
બીજાઙ્કુરાણાં પુરુષકર્મણાં જન્મકારિણામ્ । દૈવશબ્દાર્થયુક્તાનાં તત્ત્વં વદ વિભો પુનઃ
હે મહાન, બીજ, અંકુર, મનુષ્યના કર્મો અને જન્મના કારણો, જે 'ભાગ્ય' શબ્દના અર્થ સાથે જોડાયેલા છે, એનું સાચું સ્વરૂપ ફરીથી સમજાવો.
દૈવકર્માદિપર્યાયં ઘટાદિઘટનાવધિ । સંવિત્સ્પન્દનમ્ એવેદં લોકે પુરુષતાં ગતમ્
'ભાગ્ય', કર્મ અને એના વિકલ્પો, માટલાં વગેરે બનાવવાની પ્રક્રિયા—all આ બધું જ, સંસારમાં પુરુષત્વ સ્વરૂપે થયેલું ચેતનાનું સ્પંદન છે.
સંવિત્સ્પન્દાદ્ ઋતે પુંસ્ત્વં કર્મ વા કીદૃશં ભવેત્ । ઘટાવટપટાદ્યાત્મ હ્ય્ એતેનૈવ જગત્ કૃતમ્
ચેતનાના સ્પંદન વગર, પુરુષત્વ કે કર્મ કયું બની શકે? જેમ માટલા, માટી કે કપડાં પોતેથી જ થાય છે, એમ આ સમગ્ર જગત પણ એ જ ચેતનાથી બનેલું છે.
પ્રવર્તતે જગલ્લક્ષ્મીસ્ સંવિત્સ્પન્દાત્ સવાસનાત્ । નિવર્તતે હિ સંસારસ્ સંવિત્સ્પન્દાદ્ અવાસનાત્
જગતની સમૃદ્ધિ ચેતનાની હલચલ અને સંસ્કારો સાથે ઉદ્ભવે છે; અને ચેતનાની હલચલ સંસ્કારો વિના થાય ત્યારે સંસારનો અંત આવી જાય છે.
અવાસનં હિ સંવિત્તેસ્ સ્પન્દમ્ અસ્પન્દનં વિદુઃ । સ સ્પન્દો ઽપ્ય્ અપ્સુ ન સ્પન્દો યેનાવર્તાદિ નોહ્યતે
ચેતનામાં સંસ્કારો ન હોવું એટલે હલચલ ન હોવી કહેવાય છે; અને પાણીમાં જે હલચલથી કોઇ ગતિ કે ફેરફાર દેખાતો નથી, એ હલચલ પણ ખરેખર હલચલ નથી.
મનાગ્ અપિ ન ભેદો ઽસ્તિ સંવિત્સ્પન્દમયાત્મનોઃ । કલ્પનાંશાદ્ ઋતે રામ સૃષ્ટૌ પુરુષકર્મણોઃ
હે રામ, ચેતનાની હલચલથી બનેલા સ્વરૂપ અને મૂળ આત્મા વચ્ચે ذرાય પણ ભેદ નથી, સિવાય કે સર્જન અને મનુષ્યના કર્મમાં કલ્પના હોય છે.
જલવીચ્યોર્ યથા દ્વિત્વં સઙ્કલ્પોત્થં ન વાસ્તવમ્ । તથેહ ચિત્પરિસ્પન્દરૂપયોર્ જન્તુકર્મણોઃ
જેમ પાણી અને તેની તરંગો વચ્ચેનો ભેદ માત્ર કલ્પનાથી છે, હકીકતમાં નથી; એ જ રીતે અહીં ચેતનાની હલચલ અને જીવોના કર્મમાં પણ એ ભેદ માત્ર કલ્પિત છે.