સર્વ એવ ત્વ્ ઇમે ભાવા દેહદારધનાદયઃ । ક્ષિપ્રમ્ આશુષ્કસિકતાશરાવવિશરારવઃ
આ બધા અવસ્થાઓ—શરીર, જીવનસાથી, ધન વગેરે—ઝડપથી સુકાઈ જતાં રેતાળ વાસણમાં પાણી જેવી છે; એ તરત જ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તમ્ અપિ યોનિશતેષુ ચ । આકલ્પં ભ્રમતશ્ ચિત્તશાન્તિર્ નાસ્તિ શમાદ્ ઋતે
ઘાસના તણાથી લઈને બ્રહ્મા સુધી, અનેક જન્મોમાં ભટક્યા પછી પણ મનને શાંતિ નથી મળતી, શાંતિ સિવાય બીજું કશું મનને શાંત કરી શકતું નથી.
પર્યાલોચનમાત્રેણ બન્ધગન્ધો ન બાધતે । ગચ્છતો માર્ગવૈષમ્યમ્ ઇવાલોકનકારિણઃ
માત્ર વિચારવાથી જ બંધનનું બંધાણું લાગતું નથી; જેમ રસ્તો જોનારને રસ્તાની અસમાનતા રોકતી નથી, તેમ.
ન તવાવહિતં ચિત્તં કામẖ કવલયિષ્યતિ । સાવધાનસ્ય બુદ્ધસ્ય પિશાચẖ કિં કરિષ્યતિ
જો તું સાવધાન અને જાગૃત રહે તો કામ તારા મનને કદી વશ કરી શકે નહીં; જાગૃત અને બુદ્ધિશાળી માણસને ભૂત શું કરી શકે?
યથેક્ષણપ્રસરણં રૂપાલોકનમાત્રકમ્ । સંવિત્પ્રસરમાત્રાત્મ તથા સાહં જગત્ સ્થિતમ્
જેમ જોવું એ ફક્ત રૂપોનું અવલોકન છે, તેમ આ જગત પણ માત્ર મારી જ ચેતનાની વિસ્તૃતિરૂપે જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
યથાક્ષિસંવૃતિસ્ સર્વરૂપાલોકશમો ઽરિહન્ । સંવિત્સંવરણં નામ સર્વદૃશ્યશમસ્ તથા
જેમ આંખો બંધ કરતાં બધાં રૂપોનું અવલોકન બંધ થઈ જાય છે, તેમ ચેતનાને રોકવાથી બધું દેખાતું બંધ થઈ જાય છે.
અસદ્ એવ જગત્ સાહં શુદ્ધા સંવિત્ તનોતિ ખે । ઈષત્પ્રસરણેનાશુ સ્પન્દનં પવનો યથા
આ જગત અને હું બંને અસત્ય જ છે; શુદ્ધ ચેતના આકાશમાં પ્રસરે છે અને થોડી હલચલથી પવનની જેમ તરત જ દોલન પામે છે.
સદ્ ઇવાસત્યમ્ એવેદમ્ અકુર્વત્યૈવ મન્યતે । વિદા હેમ્નેવ કુમ્ભત્વમ્ અપૃથગ્લભ્યમ્ આત્મગમ્
આ જગત અસત્ય હોવા છતાં સાચું લાગે છે; જેમ સોનાનું ઘડું દેખાય છે, પણ ઘડાપણું અલગથી મળતું નથી, એ તો સોનામાં જ રહેલું છે.
શૂન્યમાત્રં યથા વ્યોમ સ્પન્દમાત્રં યથાનિલઃ । જલમાત્રં યથોર્મ્યાદિ સંવિન્માત્રં જગત્ તથા
જેમ આકાશ માત્ર ખાલી છે, પવન માત્ર હલનચલન છે, અને તરંગો જેવી વસ્તુઓ માત્ર પાણી છે, એ જ રીતે આ જગત માત્ર ચેતન છે.
અવ્યવચ્છિન્નનિર્ભાગસંવિન્માત્રં જગત્ત્રયમ્ । વિદ્ધિ શાન્તં તથા વ્યોમ યથા વારિણિ પર્વતમ્
ત્રણે લોક માત્ર અખંડિત અને ભાગરહિત ચેતન છે, જે શાંત છે, જેમ આકાશ, અને જેમ પાણીમાં પર્વત દેખાય છે તેમ છે.
નિર્વાણસ્યોપશાન્તસ્ય જ્ઞસ્ય સોદેતિ શીતતા । અન્તર્ યત્રેન્દવો ઽપ્ય્ એતે દીપ્તજ્વલનબન્ધવઃ
નિર્વાણ અને શાંતિની અવસ્થામાં જ્ઞાનીને એક ઠંડક મળે છે, જેમાં અગ્નિ જેવી તેજસ્વી બિંદુઓ પણ અંદર રહી શકે છે.
કિં કેન કથમ્ એકાન્તશાન્તાતતશિવાત્મનિ । નિરાલોકે પરાલોકે શૂન્યે જગતિ જન્યતે
આખરે શાંત, શુભ અને પ્રકાશરહિત, શૂન્ય એવા સ્વરૂપમાં, આ જગતમાં શું, કોણે, કેવી રીતે ઉત્પન્ન કર્યું છે?
યા સત્તા બ્રહ્મશબ્દાખ્યા રૂપં સર્વસ્ય તન્ નિજમ્ । ન યત્ર કાચિદ્ બાધાસ્તિ સર્વં તન્મયમ્ અવ્યયમ્
જે સત્તા 'બ્રહ્મ' નામથી ઓળખાય છે, એ બધાની સાચી સ્વરૂપ છે; જેમાં ક્યારેય કોઈ અવરોધ નથી—બધું જ એ અવિનાશી સત્તાથી ભરેલું છે.
યદ્ ઇદં તુ પદાર્થત્વં યત્ર બાધાનુભૂયતે । યચ્ ચ વા બાધનં પ્રેક્ષ્ય તન્ ન વિદ્મẖ ખપુષ્પવત્
પણ જે કંઈ વસ્તુરૂપ માનવામાં આવે છે, જ્યાં અવરોધ અનુભવાય છે, અને જે કંઈ અવરોધ તરીકે દેખાય છે—એ બધું અમને જાણીતું નથી, એ આકાશમાં ફૂલ જેવું છે.
જ્ઞ એવાપગતસ્વાન્તં શાન્તમ્ આસ્સ્વ મહાશ્મવત્ । અબોધમનનો મૌનમ્ અનન્તમ્ અજમ્ અવ્યયમ્
તુ એ જ્ઞાની બની જા, જેના મનની અંદરથી વૃત્તિઓ દૂર થઈ ગઈ છે, જે શાંત છે, મહાન પથ્થર જેવો અડગ છે; જેના મનમાં કોઈ વિચાર નથી, જે મૌન છે, અનંત છે, જન્મરહિત છે અને અવિનાશી છે.
આકાશકલ્પે સ્વે ભાવે તિષ્ઠતો ઽઙ્ગાદિવેદનમ્ । ભવત્ય્ અભ્યાસદાર્ઢ્યેન વિના સ્વપ્નવિકારવત્
જે પોતાના સ્વરૂપમાં આકાશ જેવો સ્થિર રહે છે, તેને શરીર અને અંગોની અનુભૂતિ માત્ર દીર્ઘ અભ્યાસના બળથી થાય છે; નહિ તો એ સ્વપ્નના રૂપાંતર જેવું છે.
નિરુપાદાનસમ્ભારમ્ અભિત્તાવ્ એવ ચેતતિ । બ્રહ્માકર્તૃ જગચ્ચિત્રં ન કશ્ચિદ્ વા ન કિઞ્ચન
કોઈ કારણ કે આધાર વગર, વિચારો માત્ર એક અખંડિત સત્તામાં જ થાય છે; બ્રહ્મા કશું કરતો નથી, જગત માત્ર દેખાવ છે—અહીં કોઈ નથી, અને કંઈયું પણ નથી.
તનોતિ યત્ તદ્ આત્મૈવ તસ્ય તત્ર તથા સ્થિતમ્ । દૃશ્યાભાવાદ્ અતદ્દર્શી તેન કẖ ક્વ કરોતિ કિમ્
આત્મા જે ફેલાવે છે, એ જ ત્યાં એ રીતે રહે છે; જો દેખાવ જ નથી, તો જોનાર પણ નથી—તો પછી કોણ, ક્યાં અને શું કરે છે?
અહં સુખીતિ સુખિતા અહં દુẖખીતિ દુẖખિતાઃ । સર્વ એવ સ્વભાવસ્થા વ્યોમાત્માનો ઽપિ પાર્થિવાઃ
‘હું ખુશ છું’ એમ કહે છે ત્યારે ખુશ થાય છે; ‘હું દુઃખી છું’ એમ કહે છે ત્યારે દુઃખી થાય છે; બધા જ જીવ, આકાશ સ્વરૂપ ધરાવનારા પણ, પોતપોતાના સ્વભાવમાં જ વસે છે.
સર્વેષામ્ એવ ભાવાનાં વિદાકાશાત્મનામ્ અપિ । મિથ્યૈવ સ્વપ્નશૈલાનામ્ ઇવ પાર્થિવતાસ્તિ તે
બધા જીવો માટે—even જેવાંનું સ્વરૂપ શુદ્ધ આકાશ છે—તેમની ધરતી જેવી સ્થિતિ ખોટી છે, જેમ સ્વપ્નમાં પહાડો પથ્થર જેવા લાગે છે.
અહન્તોલ્લેખતસ્ સત્તા ભ્રમભારવિકારિણી । તદભાવાત્ સ્વભાવૈકનિષ્ઠતા શમશાલિની
‘હું’ એમ માનવાથી જે અસ્તિત્વ દેખાય છે, એ ભ્રમથી બદલાતું રહે છે; પણ એ અભાવમાં, મનુષ્ય પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહીને શાંત રહે છે.
હેમ્નẖ કટકશબ્દાર્થો વ્યતિરિક્તો યથાસ્તિ નો । વ્યતિરિક્તા તથાસત્યા નાહન્તાસ્તિ શમાત્મનઃ
જેમ ‘કંકણ’ શબ્દ સોનાથી અલગ કંઈ નથી, એમ જ, જેનું સ્વરૂપ શાંતિ છે, તેને અસત્યથી અલગ ‘હું’પણું રહેતું નથી.
નિર્વાણો નિર્મના મૌની કર્તાકર્તા ચ શીતલઃ । જ્ઞ એકશ્ શાન્ત એવાસ્તે શૂન્ય એવાભિપૂરિતઃ
જાણનાર મનથી મુક્ત, મૌન, કરનાર અને અકરનાર બંને, શીતળ, એકલો અને શાંત રહે છે—ખાલીપાથી ભરેલો હોય એમ.
નિર્વાસનં સ્પન્દમાનો યન્ત્રપુત્રકગાત્રવત્ । સ યથાસ્થિતમ્ એવાસ્તે જ્ઞસ્ સંવ્યવહરન્ન્ અપિ
જે જાણે છે, તે કોઈ વાસના વિના, યંત્રના પুতળાની જેમ ચાલે છે; એ જેવો છે, એવો જ રહે છે—even when he acts.
યથા મઞ્ચકસંસ્થસ્ય સ્પન્દતે નૈવ વા શિશોઃ । અઙ્ગાલિર્ અનુસન્ધાનં વિનૈવં વિદિતાત્મનઃ
જેમ પથારી પર પડેલા બાળકના અંગો મનમાં વિચાર કર્યા વિના હલતા નથી, તેમ આત્માને ઓળખનાર માટે પણ કોઈ કર્મની ઇચ્છા રહેતી નથી.
નિસ્સમ્બોધૈકબોધસ્ય નિરાશેહૈષણાશિષઃ । શાન્તાહન્ત્વાત્મરૂપત્વાદ્ અનુસન્ધાનિતા કુતઃ
જેનું જ્ઞાન એકરૂપ છે, જેને કોઈ આશા, ઈચ્છા કે અપેક્ષા નથી, જેનું મન શાંત છે અને અહંકારથી રહિત છે—એવા મનુષ્યને કર્મ કરવાની કોઈ તલપ નથી.
અદ્રષ્ટુર્ અપદૃશ્યસ્ય દૃગ્રૂપસ્યાપરૂપિણઃ । કુતẖ કિલાનુસન્ધાનમ્ અનપેક્ષસ્ય પશ્યતઃ
જે દ્રષ્ટા છે પણ જુએ છે તેમ નથી, જે માત્ર જોવાનો સ્વરૂપ છે પણ સ્વયં રૂપથી રહિત છે, જે નિર્લિપ્ત રહીને માત્ર સાક્ષી છે—એવા મનુષ્યને શું શોધવું કે તપાસવું રહે છે?
અપેક્ષૈવ ઘનો બન્ધો હ્ય્ અનપેક્ષૈવ મુક્તતા । સર્વશબ્દાન્વિતા તસ્યાં વિશ્રાન્તેન કિમ્ ઈક્ષ્યતે
માત્ર અપેક્ષા જ બંધન છે અને અપેક્ષા ન હોવું એ મુક્તિ છે. જે એ અવસ્થામાં આરામ પામે છે, એ માટે બધા શબ્દોથી ઓળખાતી વસ્તુઓમાં શું જોવાનું બાકી રહે છે?
પાર્થિવત્વે શરીરે ઽસ્મિન્ સ્વસ્વપ્નાદ્રાવ્ ઇવાસતિ । ભ્રમમાત્રાત્મનિ કુતẖ ક્વ કસ્ય કિમ્ અપેક્ષણમ્
આ શરીર જ્યારે પૃથ્વી પર છે, એ તો પોતાના સ્વપ્નમાં જેવું છે — માત્ર ભ્રમરૂપ આત્મા છે, તો પછી ક્યાં, કોને માટે, અને શું અપેક્ષા રહી શકે?
ઉપશાન્તસમસ્તેહં વિગતાખિલકૌતુકમ્ । નિરસ્તવેદનં જ્ઞેન વિદા કેવલમ્ આસ્યતે
જ્યારે બધી ઇચ્છાઓ શાંત થઈ જાય છે, બધું જ નવાઈ અને રસ ખતમ થઈ જાય છે, અને જ્ઞાનથી બધું દુઃખ દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે જ્ઞાની માત્ર સ્થિર રહે છે.