વ્યૂઢાનાં વાસનાવાતૈર્ નૃતૃણાનામ્ ઇતસ્ તતઃ । તાન્ય્ આપતન્તિ દુẖખાનિ યાનિ વક્તું ન પાર્યતે
જેનાં મન સંસ્કારોની પવનથી અહીંથી ત્યાં ઉડતી રહે છે, એવા લોકો પર એવી એવી દુઃખો આવે છે, જેનું વર્ણન પણ કરી શકાય તેમ નથી.
ભ્રાન્ત્યા ભૃશં કરતલાહતકન્દુકાભં લોકાḫ પતન્તિ નિરયેષુ રયેણ રક્તાઃ । ક્લેદેન તત્ર પરિજર્જરતાં પ્રયાતાẖ કાલાન્તરેણ પુનર્ અન્યનિભા ભવન્તિ
ભ્રમથી લોકો, હાથથી ફેંકવામાં આવતા ગોળાની જેમ, કામના કારણે બાંધીને, નરકમાં પડી જાય છે; ત્યાં સમય જતાં દુઃખથી ખૂબ જ થાકી જાય છે અને પછી ફરીથી બીજા રૂપ ધારણ કરે છે.
સંસારમાર્ગે ગહને પતિતસ્યાપતન્તિ હિ । વૃત્તવૃત્તાન્તલક્ષ્યાણિ કાષ્ઠા ઇવ ઘનાગમે
સંસારના ઘનિષ્ઠ માર્ગમાં પડેલા માણસ પર ઘટનાઓ અને તેમનાં પરિણામો વાવાઝોડા સમયે લાકડાં જેમ અચાનક આવી પડે છે.
સર્વ એવ ત્વ્ ઇમે ભાવાḫ પરસ્પરમ્ અસઙ્ગિનઃ । અટવ્યામ્ ઉપલાનીવ ભાવનૈતેષુ શૃઙ્ખલા
આ બધા અવસ્થાઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલી નથી, જેમ કે જંગલમાં પથ્થરો અલગ અલગ પડે છે; માત્ર કલ્પના જ એમાં બંધન ઊભું કરે છે.
ચિત્તમ્ આન્ધ્યાય વૃત્તાન્તદ્રુમૈર્ ગહનયન્ સ્થિતઃ । રસરઞ્જનયા લોકો વસન્ત ઇવ કાનનમ્
મન અંધકારમાં ઘટનાઓના વૃક્ષોમાં ફસાઈને ઊભું રહે છે; ભોગવિલાસથી રંગાયેલો સંસાર વસંતના જંગલ જેવો લાગે છે.
અહો બત વિચિત્રાણિ વાસનાવશતો ઽવશૈઃ । ભૂતકૈર્ અનુભૂયન્તે સુખદુẖખાનિ જન્મસુ
કેમ આશ્ચર્ય છે કે, સંસ્કારના પ્રભાવ હેઠળ જીવો બેઉપાય બનીને અનેક જન્મોમાં સુખ અને દુઃખનો અનુભવ કરે છે.
અહો બતાતિવિષમા વાસના યદ્વશાજ્ જનૈઃ । અવિદ્યમાન એવાયં ભ્રમો ઽન્તર્ અનુભૂયતે
હાય! કેવી અતિ દુષ્કર છે આ વાસનાઓ, જેના કારણે માણસો અંદરથી ભ્રમ અનુભવતા રહે છે, ભલે એ વાસ્તવમાં હોય જ નહીં.
આહ્લાદિનો ઽમૃતવતશ્ શુદ્ધસ્યાલોકકારિણઃ । શીતલસ્યાખિલાર્થેષુ જ્ઞસ્યેન્દોશ્ ચ કિમ્ અન્તરમ્
આનંદી, શુદ્ધ, પ્રકાશમાન અને સર્વ બાબતમાં શીતળ એવા જ્ઞાનીમાં અને અમૃત સમાન, આનંદદાયક, શુદ્ધ, પ્રકાશ આપતો તથા શીતળ એવા ચાંદમાં શું ફરક છે?
પૂર્વાપરમ્ અનાલોચ્ય યત્ કિઞ્ચિદ્ અભિવાઞ્છતઃ । નિર્મર્યાદસ્ય મૂઢસ્ય બાલસ્ય ચ કિમ્ અન્તરમ્
જે કોઈ પણ વસ્તુની ઈચ્છા કરે છે, પણ અગાઉ કે પછી શું થશે એ વિચાર્યા વિના, અને જેને કોઈ સંયમ નથી, એવો મૂર્ખ માણસ અને બાળક—આ બંનેમાં શું તફાવત છે?
લબ્ધમ્ આપ્રાણપર્યન્તં શુભાશુભમ્ અનુજ્ઝતોઃ । આમિષે કો વિશેષો ઽસ્તિ વદ માર્જારમૂઢયોઃ
જેને કંઈક મળ્યું હોય અને મૃત્યુ સુધી સારું કે ખરાબ છોડતું નથી, એવા મૂર્ખ અને બિલાડી—આ બંનેમાં ખોરાક મેળવવામાં શું ભિન્નતા છે, કહો તો?
સર્વ એવ ત્વ્ ઇમે ભાવા દેહદારધનાદયઃ । ક્ષિપ્રમ્ આશુષ્કસિકતાશરાવવિશરારવઃ
આ બધા અવસ્થાઓ—શરીર, જીવનસાથી, ધન વગેરે—ઝડપથી સુકાઈ જતાં રેતાળ વાસણમાં પાણી જેવી છે; એ તરત જ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તમ્ અપિ યોનિશતેષુ ચ । આકલ્પં ભ્રમતશ્ ચિત્તશાન્તિર્ નાસ્તિ શમાદ્ ઋતે
ઘાસના તણાથી લઈને બ્રહ્મા સુધી, અનેક જન્મોમાં ભટક્યા પછી પણ મનને શાંતિ નથી મળતી, શાંતિ સિવાય બીજું કશું મનને શાંત કરી શકતું નથી.
પર્યાલોચનમાત્રેણ બન્ધગન્ધો ન બાધતે । ગચ્છતો માર્ગવૈષમ્યમ્ ઇવાલોકનકારિણઃ
માત્ર વિચારવાથી જ બંધનનું બંધાણું લાગતું નથી; જેમ રસ્તો જોનારને રસ્તાની અસમાનતા રોકતી નથી, તેમ.
ન તવાવહિતં ચિત્તં કામẖ કવલયિષ્યતિ । સાવધાનસ્ય બુદ્ધસ્ય પિશાચẖ કિં કરિષ્યતિ
જો તું સાવધાન અને જાગૃત રહે તો કામ તારા મનને કદી વશ કરી શકે નહીં; જાગૃત અને બુદ્ધિશાળી માણસને ભૂત શું કરી શકે?
યથેક્ષણપ્રસરણં રૂપાલોકનમાત્રકમ્ । સંવિત્પ્રસરમાત્રાત્મ તથા સાહં જગત્ સ્થિતમ્
જેમ જોવું એ ફક્ત રૂપોનું અવલોકન છે, તેમ આ જગત પણ માત્ર મારી જ ચેતનાની વિસ્તૃતિરૂપે જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
યથાક્ષિસંવૃતિસ્ સર્વરૂપાલોકશમો ઽરિહન્ । સંવિત્સંવરણં નામ સર્વદૃશ્યશમસ્ તથા
જેમ આંખો બંધ કરતાં બધાં રૂપોનું અવલોકન બંધ થઈ જાય છે, તેમ ચેતનાને રોકવાથી બધું દેખાતું બંધ થઈ જાય છે.
અસદ્ એવ જગત્ સાહં શુદ્ધા સંવિત્ તનોતિ ખે । ઈષત્પ્રસરણેનાશુ સ્પન્દનં પવનો યથા
આ જગત અને હું બંને અસત્ય જ છે; શુદ્ધ ચેતના આકાશમાં પ્રસરે છે અને થોડી હલચલથી પવનની જેમ તરત જ દોલન પામે છે.
સદ્ ઇવાસત્યમ્ એવેદમ્ અકુર્વત્યૈવ મન્યતે । વિદા હેમ્નેવ કુમ્ભત્વમ્ અપૃથગ્લભ્યમ્ આત્મગમ્
આ જગત અસત્ય હોવા છતાં સાચું લાગે છે; જેમ સોનાનું ઘડું દેખાય છે, પણ ઘડાપણું અલગથી મળતું નથી, એ તો સોનામાં જ રહેલું છે.
શૂન્યમાત્રં યથા વ્યોમ સ્પન્દમાત્રં યથાનિલઃ । જલમાત્રં યથોર્મ્યાદિ સંવિન્માત્રં જગત્ તથા
જેમ આકાશ માત્ર ખાલી છે, પવન માત્ર હલનચલન છે, અને તરંગો જેવી વસ્તુઓ માત્ર પાણી છે, એ જ રીતે આ જગત માત્ર ચેતન છે.
અવ્યવચ્છિન્નનિર્ભાગસંવિન્માત્રં જગત્ત્રયમ્ । વિદ્ધિ શાન્તં તથા વ્યોમ યથા વારિણિ પર્વતમ્
ત્રણે લોક માત્ર અખંડિત અને ભાગરહિત ચેતન છે, જે શાંત છે, જેમ આકાશ, અને જેમ પાણીમાં પર્વત દેખાય છે તેમ છે.
નિર્વાણસ્યોપશાન્તસ્ય જ્ઞસ્ય સોદેતિ શીતતા । અન્તર્ યત્રેન્દવો ઽપ્ય્ એતે દીપ્તજ્વલનબન્ધવઃ
નિર્વાણ અને શાંતિની અવસ્થામાં જ્ઞાનીને એક ઠંડક મળે છે, જેમાં અગ્નિ જેવી તેજસ્વી બિંદુઓ પણ અંદર રહી શકે છે.
કિં કેન કથમ્ એકાન્તશાન્તાતતશિવાત્મનિ । નિરાલોકે પરાલોકે શૂન્યે જગતિ જન્યતે
આખરે શાંત, શુભ અને પ્રકાશરહિત, શૂન્ય એવા સ્વરૂપમાં, આ જગતમાં શું, કોણે, કેવી રીતે ઉત્પન્ન કર્યું છે?
યા સત્તા બ્રહ્મશબ્દાખ્યા રૂપં સર્વસ્ય તન્ નિજમ્ । ન યત્ર કાચિદ્ બાધાસ્તિ સર્વં તન્મયમ્ અવ્યયમ્
જે સત્તા 'બ્રહ્મ' નામથી ઓળખાય છે, એ બધાની સાચી સ્વરૂપ છે; જેમાં ક્યારેય કોઈ અવરોધ નથી—બધું જ એ અવિનાશી સત્તાથી ભરેલું છે.
યદ્ ઇદં તુ પદાર્થત્વં યત્ર બાધાનુભૂયતે । યચ્ ચ વા બાધનં પ્રેક્ષ્ય તન્ ન વિદ્મẖ ખપુષ્પવત્
પણ જે કંઈ વસ્તુરૂપ માનવામાં આવે છે, જ્યાં અવરોધ અનુભવાય છે, અને જે કંઈ અવરોધ તરીકે દેખાય છે—એ બધું અમને જાણીતું નથી, એ આકાશમાં ફૂલ જેવું છે.
જ્ઞ એવાપગતસ્વાન્તં શાન્તમ્ આસ્સ્વ મહાશ્મવત્ । અબોધમનનો મૌનમ્ અનન્તમ્ અજમ્ અવ્યયમ્
તુ એ જ્ઞાની બની જા, જેના મનની અંદરથી વૃત્તિઓ દૂર થઈ ગઈ છે, જે શાંત છે, મહાન પથ્થર જેવો અડગ છે; જેના મનમાં કોઈ વિચાર નથી, જે મૌન છે, અનંત છે, જન્મરહિત છે અને અવિનાશી છે.
આકાશકલ્પે સ્વે ભાવે તિષ્ઠતો ઽઙ્ગાદિવેદનમ્ । ભવત્ય્ અભ્યાસદાર્ઢ્યેન વિના સ્વપ્નવિકારવત્
જે પોતાના સ્વરૂપમાં આકાશ જેવો સ્થિર રહે છે, તેને શરીર અને અંગોની અનુભૂતિ માત્ર દીર્ઘ અભ્યાસના બળથી થાય છે; નહિ તો એ સ્વપ્નના રૂપાંતર જેવું છે.
નિરુપાદાનસમ્ભારમ્ અભિત્તાવ્ એવ ચેતતિ । બ્રહ્માકર્તૃ જગચ્ચિત્રં ન કશ્ચિદ્ વા ન કિઞ્ચન
કોઈ કારણ કે આધાર વગર, વિચારો માત્ર એક અખંડિત સત્તામાં જ થાય છે; બ્રહ્મા કશું કરતો નથી, જગત માત્ર દેખાવ છે—અહીં કોઈ નથી, અને કંઈયું પણ નથી.
તનોતિ યત્ તદ્ આત્મૈવ તસ્ય તત્ર તથા સ્થિતમ્ । દૃશ્યાભાવાદ્ અતદ્દર્શી તેન કẖ ક્વ કરોતિ કિમ્
આત્મા જે ફેલાવે છે, એ જ ત્યાં એ રીતે રહે છે; જો દેખાવ જ નથી, તો જોનાર પણ નથી—તો પછી કોણ, ક્યાં અને શું કરે છે?
અહં સુખીતિ સુખિતા અહં દુẖખીતિ દુẖખિતાઃ । સર્વ એવ સ્વભાવસ્થા વ્યોમાત્માનો ઽપિ પાર્થિવાઃ
‘હું ખુશ છું’ એમ કહે છે ત્યારે ખુશ થાય છે; ‘હું દુઃખી છું’ એમ કહે છે ત્યારે દુઃખી થાય છે; બધા જ જીવ, આકાશ સ્વરૂપ ધરાવનારા પણ, પોતપોતાના સ્વભાવમાં જ વસે છે.
સર્વેષામ્ એવ ભાવાનાં વિદાકાશાત્મનામ્ અપિ । મિથ્યૈવ સ્વપ્નશૈલાનામ્ ઇવ પાર્થિવતાસ્તિ તે
બધા જીવો માટે—even જેવાંનું સ્વરૂપ શુદ્ધ આકાશ છે—તેમની ધરતી જેવી સ્થિતિ ખોટી છે, જેમ સ્વપ્નમાં પહાડો પથ્થર જેવા લાગે છે.