ન ચ મે ગન્તુમ્ ઉદ્યોગો વિરક્તમનસો ગૃહમ્ । દૃષ્ટ્વા તડિત્પ્રકાશાનિ ભૂતાનિ ભુવનોદરે
પણ હવે મને ઘરે જવાનું મન નથી, કારણ કે મારું મન બધુંથી અલિપ્ત થઈ ગયું છે. દુનિયાની અંદર વીજળી જેવી ઝળહળતી જીવાતાઓ જોઈને મને ઘર તરફ વળવાનું મન નથી રહ્યું.
ભગવન્ મહ્યમ્ આત્માનં કથયેહાનુકમ્પયા । ગમ્ભીરાણિ પ્રસન્નાનિ સાધુચેતસ્સરાંસિ હિ
હે ભગવાન, કૃપા કરીને મને આત્મા વિશે કહો. સારા લોકોના મનની નદીઓ ઊંડા અને નિર્મળ હોય છે.
દર્શનાદ્ એવ મિત્રત્વં કુર્વતાં મહતાં પુરઃ । કમલાનીવ ભૂતાનિ વિકસન્ત્ય્ આશ્વસન્તિ ચ
મહાન લોકોની માત્ર હાજરીથી જ, જે મિત્રતા વધારવા ઇચ્છે છે, તેઓ કમળના ફૂલની જેમ ખીલી ઉઠે છે અને તેમને આશ્વાસન મળે છે.
મમેમં ચ મનોમોહં સંસારભ્રમસમ્ભવમ્ । મન્યે હાતું સમર્થસ્ ત્વં સત્ત્વબોધાનુકમ્પનૈઃ
મને લાગે છે કે તું તારી દયાળુતા અને જ્ઞાનથી મારા મનમાં સંસારના ભ્રમથી થયેલો મોહ દૂર કરી શકે છે.
વસિષ્ઠો ઽસ્મિ મહાબુદ્ધે મુનિર્ અસ્મિ નભોગૃહઃ । કેનાપ્ય્ અર્થેન રાજર્ષેર્ ઇમં માર્ગમ્ ઉપસ્થિતઃ
હું વસિષ્ઠ છું, હે મહાન બુદ્ધિશાળી, હું એક ઋષિ છું અને મારો નિવાસ આકાશમાં છે; કોઈ કારણસર હું આ રાજર્ષિના માર્ગે આવ્યો છું.
મા ગા વિષાદં પન્થાનમ્ આગતો ઽસિ મનીષિણામ્ । પ્રાયḫ પ્રાપ્તો ઽસિ સંસારસાગરસ્યાપરં તટમ્
નિરાશાની દિશામાં જતો નહિ; તું જ્ઞાની લોકોના માર્ગે આવી ગયો છે. ખરેખર, તું સંસારના દરિયાના પારના કિનારે લગભગ પહોંચી ગયો છે.
વૈરાગ્યવિભવોદારા મતિર્ ઉક્તિર્ અપીદૃશી । આકૃતિશ્ શાન્તરૂપા ચ ન ભવત્ય્ અમહાત્મનઃ
વૈરાગ્યની સંપત્તિથી ઉદ્ભવેલી ઉદાર બુદ્ધિ, એવી જ ભાષા અને શાંત સ્વરૂપવાળી દૃષ્ટિ — આવી વાતો સામાન્ય માણસમાં જન્મતી નથી, એ તો મહાન આત્માવાળા માણસમાં જ દેખાય છે.
મણિર્ મધુરકાષેણ યથૈતિ વિમલાત્મતામ્ । તથા કષાયપાકેન ચિત્તમ્ એતિ વિવેકિતામ્
જેમ મણિ ધીમે ધીમે ઘસાઈને ચમકદાર અને શુદ્ધ બને છે, તેમ મન પણ આંતરિક શુદ્ધિથી ધીરે ધીરે વિવેકી બને છે.
કિં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છસિ કથં સંસારં હાતુમ્ ઇચ્છસિ । ઉપદિષ્ટમ્ અહં મન્યે સમ્પાદયસિ કર્મભિઃ
તમે શું જાણવું ઇચ્છો છો? તમે સંસાર છોડવા કેવી રીતે ઇચ્છો છો? મને લાગે છે કે જે શીખવાયું છે, એ તમે તમારા કર્મોથી પૂરું કરી શકો છો.
વિમલવાસન ઉન્નતમાનસḫ પરિવિવિક્તમતિર્ જનચેતસામ્ । પદમ્ અશોકમ્ અલં ખલુ યુજ્યસે જગતિ નેતુમ્ ઇતીદમ્ ઇહોચ્યતે
શુદ્ધ વૃત્તિઓ, ઉન્નત મન અને લોકોના વિચારોમાંથી દૂર થયેલું ચિત્ત — આવી સ્થિતિમાં તમે ખરેખર જગતમાં દુઃખરહિત અવસ્થાએ લઈ જવા યોગ્ય છો, એ અહીં કહેવામાં આવ્યું છે.
મમેત્ય્ ઉક્તવતો મઙ્કિર્ વિનિપત્ય સ પાદયોઃ । ઉવાચાનન્દપૂર્ણાક્ષમ્ ઇદં માર્ગે વહન્ વચઃ
મંકીએ 'મારું' કહીને તમારા પગે પડીને, આનંદથી ભરેલા નેત્રો સાથે માર્ગમાં કહ્યું:
ભગવન્ ભૂરિશો ભ્રાન્તા દિશો દશ દશાવતા । મયા ન તુ પુનસ્ સાધુર્ લબ્ધસ્ સંશયનાશકૃત્
પ્રભુ, હું અનેક વાર દસેય દિશામાં ભટક્યો છું, પણ ક્યારેય એવો સાચો સંત મળ્યો નથી, જે સંશયને દૂર કરી શકે.
સમસ્તદેહવારાણાં સારસ્યાદ્ય ફલં મયા । પ્રાપ્તં યદ્ અસ્મિ ત્વત્પાદપદ્મે ભ્રમરતાં ગતઃ
આજે મને સર્વ શરીરધારીઓના જીવનનું સાચું ફળ મળ્યું છે, કારણ કે હું તમારી કમળ જેવા પગરખાંમાં મધમાખી જેવો લીન થયો છું.
ખિન્નો ઽસ્મિ ભગવન્ પશ્યન્ દશાસ્ સંસારદોષદાઃ । પુનર્ જાતં પુનર્ નષ્ટં સુખદુẖખભ્રમસ્ સદા
પ્રભુ, હું થાકી ગયો છું, કારણ કે હું વારંવાર જન્મતો અને વારંવાર નાશ પામતો, સુખ-દુઃખમાં હંમેશા ભટકતો, સંસારના દુષ્પરિણામો જોઈ રહ્યો છું.
અવશ્યમ્ભાવિપર્યન્તદુẖખત્વાત્ સકલાન્ય્ અપિ । સુખાન્ય્ એવાતિદુẖખાનિ વરં દુẖખાન્ય્ અતો મુને
હે મુનિ, બધા સુખો અંતે દુઃખમાં ફેરવાઈ જ જાય છે, એટલે મોટાંથી મોટાં સુખ પણ ખરેખર ભારે દુઃખ જ છે; એથી દુઃખ જ વધુ સારું છે.
દૃઢદુẖખવદ્ અન્તત્વાદ્ દુẖખયન્તિ સુખાનિ મામ્ । તથા નામ યથા દુẖખમ્ એવ મે સુખતાં ગતમ્
મને સુખો એ માટે પીડે છે કે, તે પણ ઘનિષ્ઠ દુઃખની જેમ અંતે સમાપ્ત થઈ જાય છે; એથી, મારા માટે તો દુઃખ જ સુખ જેવું થઈ ગયું છે.
વયો દશનલોમાઙ્ગૈસ્ સહ જર્જરતાં ગતમ્ । ઉચ્ચૈḫપદે પાતપરા બુદ્ધિર્ નાધ્યવસાયિની
મારી ઉંમર, દાંત, વાળ અને અંગો સાથે-now બરાબર જર્જરિત થઈ ગઈ છે; મારી બુદ્ધિ, ઊંચા સ્થાનેથી પડી જવાની ટેવવાળી, હવે દૃઢ નિશ્ચય કરી શકતી નથી.
પ્રસુવાનં કુસઙ્કલ્પાન્ ગહનં ન પ્રકાશતે । મનḫ પિપ્પલપદ્મૂલૈર્ ઇવ કુગ્રામકોટરમ્
મારું મન ખરાબ વિચારો ઉત્પન્ન કરે છે અને એ અંધારાંમાં જ રહે છે; એ પિપળ અને કમળનાં મૂળોથી ભરાયેલા અંધારાં ગામના ખોખા જેવું છે.
વાસનાગર્ધવૃદ્ધ્યૈતિ શ્વશ્ શ્વḫ પાપીયસીં સ્થિતિમ્ । કણ્ટકદ્રુમવલ્લીવ કરાલકુટિલા મતિઃ
વાસનાની વૃદ્ધિથી મન રોજે રોજ વધુ દુષ્ટ અને વાંકું બની જાય છે, જેમ કાંટાળું વેલો ઝાડ પર વકરી જાય છે.
આયુર્ આયાસશાલિન્યા યામિન્યેવ તમોઽન્ધયા । અક્ષીવાનાગતાલોકં ક્ષીણં સન્તતચિન્તયા
જીવન મહેનતથી ભરેલું છે, એ અંધારી રાત જેવી છે, આંખો આવનારી રોશની જોઈ શકતી નથી અને સતત ચિંતા જીવનને ક્ષીણ કરી નાખે છે.
ન કઞ્ચિદ્ રસમ્ આદત્તે નષ્ટૈવાપિ ન નશ્યતિ । ન પુષ્પિતા ન ફલિતા તૃષ્ણા શુષ્કલતેવ નઃ
ઇચ્છા સુકાઈ ગયેલી વેલી જેવી છે—એ કોઈ રસ લેતી નથી, ગુમ થઈ જાય છતાં નાશ પામતી નથી, અને એમાં કદી ફૂલ કે ફળ આવતું નથી.
કર્મ મર્મણિ નિર્મગ્નં વાસનાખ્યમ્ અશર્મણે । જીવિતં જન્મને જીર્ણં નૈવોત્તીર્ણો ભવાર્ણવઃ
કર્મમાં ડૂબેલું અને વાસના નામે ઓળખાતું જીવન સુખ આપતું નથી; જન્મ પછી જન્મે થાકી ગયેલું જીવન પણ ભવસાગર પાર કરી શકતું નથી.
દિનાનુદિનમ્ ઉચ્છૂના ભોગાશા ભયદાયિની । પૂર્ણાપૂર્ણાત્મનિ ક્ષીણા શ્વભ્રકણ્ટકવૃક્ષવત્
દરેક દિવસે આનંદની આશા, જે ભય આપતી હોય છે, ધીમે ધીમે ઓછી થતી જાય છે. ક્યારેક મન પૂર્ણ લાગે, ક્યારેક ખાલી, એ ખાડામાં ઊગેલા કાંટાવાળા વૃક્ષ જેવું છે.
ચિન્તાજ્વરવિકારિણ્યા લક્ષ્મ્યાẖ ખલુ મહાપદઃ । સમ્પન્ નામ કૃતં સાપિ વિપ્રલમ્ભેન જૃમ્ભતે
ચિંતાની તાપથી પીડાતી સંપત્તિ ખરેખર મોટું દુઃખ છે. તેને ભલે સૌભાગ્ય કહેવાય, પણ એ તો નિરાશાથી જ વધે છે.
અન્તસ્સ્ફુરિતરત્નેહં ભાસુરં ચાન્ધકોટરમ્ । કલ્લોલકલિલં શૂન્યં ચેતશ્ શુષ્કાબ્ધિદુર્ભગમ્
મારું મન અંદરથી રત્નોથી ભરેલું હોવા છતાં, પ્રકાશમય પણ અંધકારમય ગુફા જેવું છે. તરંગોથી ઉથલપાથલ થાય છે, ખાલી છે અને સુકાઈ ગયેલા દરિયા જેવું પાર કરવું અઘરું છે.
મામ્ ઇન્દ્રિયાર્થૈકપરં ન સ્પૃશન્તિ વિવેકિનઃ । સકણ્ટકમ્ અમેધ્યસ્થં શ્લેષ્માતકમ્ ઇવ દ્રુમમ્
ઈન્દ્રિયોના વિષયો, જે માત્ર તેમાં ફસાયેલા લોકોને જ આકર્ષે છે, વિવેકી વ્યક્તિને સ્પર્શતા પણ નથી. એ તો કાંટાવાળા, અશુદ્ધ અને ચીકણાં વૃક્ષ જેવાં છે, જેને બધાએ ટાળી દીધાં હોય.
અસદ્ એવ મહારમ્ભં વલ્ગદર્જુનવાતવત્ । મનો રમણમ્ અપ્રાપ્તં શૂન્યં દુẖખાય વલ્ગતિ
જેમ મોટો પવન ધૂળ ઉડાડી વ્યર્થ જાય છે, તેમ મનને આનંદ ન મળે ત્યારે તે ખાલીપામાં બેફામ દોડે છે અને અંતે દુઃખ જ મળે છે.
શાસ્ત્રસજ્જનસમ્પર્કચન્દ્રતારકધારિણી । અહમ્ભાવોલ્લસદ્યક્ષા ક્ષીણા નાજ્ઞાનયામિની
શાસ્ત્ર અને સજ્જનોની સંગત રૂપ ચાંદણી અને તારાઓથી શોભાયમાન થયેલો અહંકારનો તેજસ્વી યક્ષ હવે ઓગળી ગયો છે; અજ્ઞાનની રાત હવે ઘટી ગઈ છે.
અજ્ઞાનધ્વાન્તમત્તેભસિંહẖ કર્મતૃણાનલઃ । ઉદિતો ન વિવેકાર્કો વાસનારજનીક્ષયઃ
અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરતો, કર્મના ઘાસને બાળતો, અને વાસનાઓના રંગને નાશ કરતો વિવેક રૂપ સૂર્ય હજી ઉગ્યો નથી.
અવસ્તુ વસ્તુવદ્ બુદ્ધં મત્તશ્ ચિત્તમતઙ્ગજઃ । ઇન્દ્રિયાણિ નિકૃન્તન્તિ ન જાને કિં ભવિષ્યતિ
મનનો મદમસ્ત હાથી, અસત્યને સત્ય માનીને, જાગૃત બુદ્ધિને આઘાતે છે; ઇન્દ્રિયો તેને કાપી નાખે છે, હવે શું થશે એ મને ખબર નથી.