વિહરન્ ભૂતલં ગચ્છંસ્ ત્વત્પિતામહપત્તનમ્ । પ્રાપ્તો ઽસ્મિ કામ્ અપ્ય્ આદીર્ઘામ્ અરણ્યાનીં મહાતપામ્
જ્યારે હું ધરતી પર ફરતો હતો અને તારા પિતામહના શહેર તરફ જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે મને એક વિશાળ અને પ્રાચીન જંગલ મળ્યું, જ્યાં ભારે તપસ્યા થતી હતી.
પાંસુપ્રતર્દગહનાં પ્રકચત્તપ્તસૈકતામ્ । અદૃષ્ટપારપર્યન્તાં ક્વચિદ્ ગ્રામકલાઞ્છિતામ્
એ જંગલમાં ધૂળના વાદળો છવાયેલા હતા, રેતી તપેલી અને તેજસ્વી હતી, તેની સીમા ક્યાંય દેખાતી નહોતી, અને ક્યાંક ક્યાંક નાના ગામડાંના નિશાન દેખાતા હતા.
અક્ષુબ્ધખાનિલાલોકજલભૂશાન્તિશાલિનીમ્ । તતાં શૂન્યાં મહારમ્ભાં બ્રહ્મસત્તામ્ ઇવામલામ્
ત્યાં હવા, પ્રકાશ, પાણી અને જમીન બધું જ શાંત અને અડબળું હતું—એક વિશાળ ખાલીપો, ભવ્યતા અને શુદ્ધતાથી ભરપૂર, જાણે બ્રહ્મનું સ્વરૂપ હોય એમ.
અવિદ્યામ્ ઇવ સમ્મોહમૃગતૃષ્ણાગતભ્રમામ્ । જાડ્યદામ્ આતતાં શૂન્યાં દિગ્દાહમિહિકાકુલામ્
એ જગ્યા અજ્ઞાન જેવી હતી—મૂંઝવણથી ભરેલી, મૃગમરીચિકા જેવી ભ્રાંતિથી ઘેરાયેલી, જડતા છવાયેલી, ખાલી, ચારે બાજુ તાપથી દાઝેલી અને ધુમ્મસથી ઢંકાયેલી.
અથ તસ્યામ્ અરણ્યાન્યાં યાવત્ પ્રવિહરામ્ય્ અહમ્ । તાવત્ પશ્યામિ પુરતો વદન્તં પથિકં શ્રમાત્
પછી જ્યારે હું એ જંગલમાં ફરતો હતો, ત્યારે મેં આગળ એક થાકેલો મુસાફર ઉંચે બોલતો જોઈયો.
અહો નુ પરિખેદાય પ્રૌઢપ્રાયાતપો રવિઃ । પરિતાપાય પાપો ઽયં દુર્જનેનેવ સઙ્ગમઃ
હાય, ખરેખર, આ તીવ્ર તાપવાળો સુર્ય માત્ર થાક જ આપે છે; એની ગરમી દુઃખ આપે છે, જાણે ખરાબ લોકોની સંગત હોય એમ.
સઙ્ગલન્તીવ મર્માણિ સ્ફુરતીવાગ્નિર્ આતપે । સઙ્કુચત્પલ્લવાપીડાસ્ તામ્યન્તિ વનરાજયઃ
સૂર્યની ગરમી જાણે શરીરના અંતર સુધી ચીરી જાય છે, જાણે તાપમાં આગ જળે છે; જંગલના વૃક્ષો, જેમના પાંદડા સુકાઈ ગયા છે, તે બધાં કાંઈક દુઃખી થઈ ગયા છે.
તાવત્ તદ્ એતમ્ અગ્રસ્થં ગ્રામકં પ્રવિશામ્ય્ અહમ્ । શ્રમમ્ અત્રાપનીયાશુ વહામ્ય્ અધ્વાનમ્ આશુગઃ
એ પછી હું આગળ આવેલા નાના ગામમાં પ્રવેશ્યો, ત્યાં જરા આરામ મેળવ્યો અને પછી ઝડપથી મારી મુસાફરી આગળ વધારી.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સો ઽગ્રસ્થં કિરાતગ્રામકં યદા । પ્રવેષ્ટુમ્ ઇચ્છતિ તદા મયા પ્રોક્ત ઇદં વચઃ
આવી રીતે વિચારીને, જ્યારે તે પકડાયેલા શિકારી ગામમાં પ્રવેશવા ઇચ્છતો હતો, ત્યારે મેં તેને આ શબ્દો કહ્યા.
અપરિજ્ઞાત નીરાગ માર્ગમિત્ર શુભાકૃતે । મરુમાર્ગમહારણ્યપાન્થ સ્વાગતમ્ અસ્તુ તે
અજાણ્યા, આસક્તિ વિના, માર્ગના મિત્ર, સારા કામ કરનાર, રણના પ્રવાસી, તને આવકાર છે.
ચિરં મનુષ્યદેશે ઽસ્મિન્ નિર્જનગ્રામધન્વનિ । નાગરાધ્વગ વિશ્રાન્તિં વિશ્રાન્તો ઽપિ ન લપ્સ્યસે
આ માનવ પ્રદેશમાં, આ સુનસાન ગામ અને રણમાં, શહેરના મુસાફર, તું આરામ કરતો હોવા છતાં પણ આરામ નહીં મેળવે.
શ્રમો વિશ્રમણેનૈવ વર્ધતે પામરાસ્પદે । તૃડ્ વૈ લવણપાનેન ભૂય એવાભિવર્ધતે
નીચ લોકોના સ્થળે આરામ કરવાથી થાક વધે છે; અને ખારું પાણી પીવાથી તરસ વધુ જ વધે છે.
એતે ગ્રામૈકશરણાḫ પલ્લવસ્પન્દભીરવઃ । અયથાયથસઞ્ચારા હરિણા ઇવ જન્તવઃ
આ જીવાતો એક ગામમાં જ આશરો શોધે છે, પાંદડાં હલનારી ધ્વનિથી ડરે છે અને હરણની જેમ ક્યારેક સાચા તો ક્યારેક ખોટા રસ્તે ભટકે છે.
ન સ્ફુરન્તિ વિચારેષુ ન જ્વલન્ત્ય્ અનુભૂતિષુ । ન ત્રસન્તિ દુરાચારાદ્ અશ્મયન્ત્રમયા ઇવ
એ લોકો વિચારોમાં હલચલ કરતા નથી, અનુભવમાં તેજસ્વી بنتા નથી, કે દુર્વ્યવહારથી ડરતા નથી — જાણે પથ્થર અને યંત્રથી બનેલા હોય તેમ.
કામાર્થરાગવિદ્વેષપરિનિષ્ઠિતપૌરુષાઃ । કર્મણ્ય્ આપાતમધુરે રમન્તે દગ્ધબુદ્ધયઃ
કામ, ધન, મોહ અને દ્વેષમાં જેઓ મજબૂતપણે સ્થિર છે, જેમની બુદ્ધિ દગ્ધ થઈ ગઈ છે, એ લોકો માત્ર શરૂઆતમાં મીઠા લાગતા કર્મોમાં જ આનંદ મેળવે છે.
આભિજાત્યોન્નતોદારા શીતલા રસશાલિની । નેહ વિશ્વસિતિ પ્રજ્ઞા મેઘમાલા મરાવ્ ઇવ
અહીં ઉન્નત જાતિ, મહાનતા, ઠંડક અને સ્વાદ તો છે, પણ જ્ઞાન અહીં વિશ્વાસ કરતું નથી — જેમ રણમાં મેઘમાળા પર વિશ્વાસ ન થાય તેમ.
વરમ્ અન્ધગુહાહિત્વં શિલાન્તẖ કીટતા વરમ્ । વરં મરૌ પઙ્ગુમૃગો ન ગ્રામ્યજનસઙ્ગમઃ
અંધારી ગુફામાં રહેવું વધારે સારું છે, પથ્થરમાં જીવાત બની રહેવું વધારે સારું છે, રણમાં લંગડું હરણ બની રહેવું પણ વધારે સારું છે; પણ ગામડાંના લોકો સાથે મળવું એ બધાથી ખરાબ છે.
નિમેષાસ્વાદમધુરાẖ ક્ષણાન્તરવિરાગિણઃ । મારણૈકાન્તનિરતા ગ્રામ્યા વિષકણા ઇવ
ગામડાંના લોકો થોડા સમય માટે જ મીઠા લાગે છે, તરત જ ઉદાસીન થઈ જાય છે; તેઓ હંમેશાં વિનાશમાં જ લાગેલા હોય છે, જેમ કે ઝેર ભરેલા તીરો હોય એમ.
વાન્તિ ભસ્મકણાકીર્ણા જીર્ણાસ્ સંશીર્ણસદ્મસુ । તૃણપર્ણવનવ્યગ્રા ગ્રામ્યાવકરવાયવઃ
ગામના પવન ઘાસ, પાંદડા અને જંગલના કચરામાં વ્યસ્ત રહે છે, અને એ પવન જૂના, તૂટી પડેલા ઘરોમાં રાખથી ભરેલા કણો ઉડાડે છે.
એવમ્ ઉક્તેન તેનાહમ્ ઇદમ્ ઉક્તસ્ તદાનઘ । મદ્વાક્યેન સમાશ્વસ્ય સ્નાતેનેવામૃતામ્ભસા
જ્યારે તેણે આમ કહ્યું, ત્યારે હે નિર્દોષ, મેં તેને જવાબ આપ્યો; મારા શબ્દોથી તેને એવી શાંતિ મળી કે જાણે અમૃતના જળથી સ્નાન કર્યું હોય.
ભગવન્ કો ઽસિ પૂર્ણાત્મા મહાત્મા કથમ્ આત્મવાન્ । પશ્યન્ન્ અનાકુલો લોકં ગ્રામયાત્રામ્ ઇવાધ્વગઃ
હે ભગવન, તમે કોણ છો? તમે પૂર્ણ આત્મા છો, મહાન આત્મા છો, તમે કેવી રીતે પોતાને સંયમમાં રાખો છો? તમે દુનિયાને શાંતિથી જોઈ રહ્યા છો, જાણે કોઈ મુસાફર ગામની યાત્રા નિહાળી રહ્યો હોય એમ.
કિં ત્વયા પીતમ્ અમૃતં કિં ત્વં સમ્રાડ્ વિરાડ્ અથ । સર્વાર્થરિક્તો ઽપિ ચિરં સુપૂર્ણ ઇવ રાજસે
શું તમે અમૃત પીધું છે? શું તમે કોઈ મહારાજા છો, કે સર્વે જગતના રાજા છો? તમારી પાસે કશું નથી, છતાં તમે લાંબા સમયથી સંપૂર્ણ સંતોષ સાથે રાજ કરી રહ્યા હો એવું લાગે છે.
શૂન્યો ઽસિ પરિપૂર્ણો ઽસિ ઘૂર્ણસીવ સ્થિરો ઽસિ ચ । ન સર્વમ્ અસિ સર્વં ચ ન કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ વા
તમે ખાલી છો, છતાં સંપૂર્ણ પણે ભરેલા છો; તમે ડોળાતા દેખાવ છો, છતાં સ્થિર છો. તમે બધું નથી, છતાં બધું છો; તમે કંઈ નથી, છતાં કંઈક છો.
ઉપશાન્તં ચ કાન્તં ચ દીપ્તમ્ અપ્રતિઘાતિ ચ । નિભૃતં ચોર્જિતં ચેદં રૂપં કિમ્ ઇતિ તે મુને
હે મુનિ, તમારું સ્વરૂપ એટલું શાંત અને સુંદર કેમ છે? તે તેજસ્વી છે, કોઈ અવરોધ વિના પ્રકાશિત છે, શાંત પણ છે અને શક્તિશાળી પણ છે—આવું કેમ છે?
ભૂસંસ્થો ઽપિ સમસ્તાનાં લોકાનામ્ ઉપરીવ ખે । સંસ્થિતો ઽસિ નિરાસ્થો ઽસિ ઘનાસ્થો ઽસિ ચ લક્ષ્યસે
તમે ભૂમિ પર સ્થિર હોવા છતાં, બધા લોકોથી ઉપર આકાશમાં દેખાવ છો; તમે સ્થિર છો, નિર્લિપ્ત છો, ઘન છો અને સૌને દેખાવ છો.
પ્રસૃતં ચ પદાર્થેષુ ન પદાર્થાત્મ ચાસ્તિ ચ । તવેન્દોર્ ઇવ શુદ્ધસ્ય મનો ઽમૃતમયં સ્થિતમ્
તમે બધાં વિષયોમાં વ્યાપેલા હોવા છતાં, વિષયોના સ્વરૂપ નથી; તમારું મન ચાંદની જેવું શુદ્ધ અને અમૃતમય છે.
કલાવાન્ અકલઙ્કો ઽન્તશ્શીતલો ભાસુરસ્ સમઃ । રસાયનપરાપૂર્ણḫ પૂર્ણેન્દુર્ ઇવ રાજસે
તમારી અંદર કળા છે, તમે નિર્દોષ છો, અંદરથી ઠંડા છો, તેજસ્વી છો, સર્વેમાં સમાન છો; પરમ અમૃતથી પરિપૂર્ણ, તમે પૂર્ણચાંદની જેમ તેજોમાન છો.
ત્વદિચ્છાયત્તસદસદ્ભાવં પશ્યામિ તે ચિતિ । સંસારમણ્ડલમ્ ઇદં સ્થિતં ફલમ્ ઇવાઙ્કુરે
હું જોઈ રહ્યો છું કે વસ્તુઓનું હોવું કે ન હોવું તમારી ઇચ્છા પર આધાર રાખે છે, હે ચેતના; આ સંસારનું ગોળ એક અંકુર પર ફળની જેમ ટક્યું છે.
અહં તાવદ્ અયં વિપ્રશ્ શાણ્ડિલ્યકુલસમ્ભવઃ । મઙ્કિર્ નામ મહાભાગ તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગતઃ
હું એક બ્રાહ્મણ છું, શાંડિલ્ય કુળમાં જન્મેલો, મારો નામ મંકિર છે, હે મહાન, હું તીર્થયાત્રામાં લાગેલો છું.
ગત્વા સુદૂરમ્ અધ્વાનં દૃષ્ટ્વા તીર્થાનિ સમ્પ્રતિ । ચિરકાલેન સદનમ્ આત્મીયં ગન્તુમ્ ઉદ્યતઃ
હું ઘણું દૂર સુધી ફર્યો છું અને અનેક તીર્થો જોયા છે. હવે ઘણા સમય પછી મારા ઘરે પાછા જવાની ઈચ્છા છે.