સ ચેત્ તવ મખે વિઘ્નં કરોતિ કિલ દુર્મતિઃ । તત્ સઙ્ગ્રામે ન શક્તાસ્ સ્મો વયં તસ્ય દુરાત્મનઃ
જો એ દુર્ભાગ્યશાળી ખરેખર તમારા યજ્ઞમાં કોઈ વિઘ્ન ઊભું કરે, તો યુદ્ધમાં એ દુષ્ટ આત્માને અમે ટકી શકીશું નહીં.
કાલે કાલે પૃથગ્ બ્રહ્મન્ ભૂરિવીર્યવિભૂતયઃ । ભૂતેષ્વ્ અભ્યુદયં યાન્તિ પ્રલીયન્તે ચ કાલતઃ
હે બ્રાહ્મણ, સમય સમય પર અનેક શક્તિશાળી અને પરાક્રમી લોકો જગતમાં જન્મે છે, અને સમય જતાં તેઓ ફરી લુપ્ત પણ થઈ જાય છે.
અદ્યાસ્મિંસ્ તે વયં કાલે રાવણાદિષુ શત્રુષુ । ન સમર્થાઃ પુરસ્ સ્થાતું નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ
આ સમયે રાવણ અને બીજા દુશ્મનો સામે ઊભા રહી શકીએ તેમ નથી; આ તો નસીબનો નક્કી થયેલો નિર્ણય છે.
તસ્માત્ પ્રસાદં ધર્મજ્ઞ કુરુ ત્વં મમ પુત્રકે । મમ ચૈવાલ્પભાગ્યસ્ય ભવાન્ હ્ય્ અસમદૈવતમ્
તેથી, ધર્મને જાણનારા, મારા દીકરાને અને મને કૃપા કરો, કેમ કે હું તો નસીબથી નબળો છું અને આપ જ અમારા માટે સર્વોચ્ચ દેવતા છો.
દેવદાનવગન્ધર્વા યક્ષપ્લવગપન્નગાઃ । ન શક્તા રાવણં યોદ્ધું કિં પુનઃ પુરુષા યુધિ
દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, વાનરો કે સાપો પણ રાવણ સામે લડી શકે એમ નથી; તો પછી માણસો યુદ્ધમાં શું કરી શકે?
મહાવીર્યવતાં વીર્યમ્ આદત્તે સ સુધાભુજામ્ । તેન સાર્ધં ન શક્તાસ્ સ્મસ્ સંયુગે તસ્ય વા વરૈઃ
તે મહાન પરાક્રમી અને અમૃતપાન કરનારાઓની શક્તિ પણ પોતાના તરફ ખેંચી લે છે; એ માટે અમારે તેની સામે યુદ્ધમાં, વરદાન મળ્યા હોવા છતાં, લડી શકાય તેમ નથી.
અયમ્ અન્યતમઃ કાલઃ પેલવીકૃતસજ્જનઃ । રાઘવો ઽપિ ગતો દૈન્યં યત્ર વાર્દ્ધકજર્જરઃ
આ સમય એવો છે કે સારા લોકો પણ નબળા પડી ગયા છે; રાઘવ પણ વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકી ગયો છે અને દુઃખમાં પડી ગયો છે.
અથ વા લવણં બ્રહ્મન્ યજ્ઞઘ્નં તં મધોસ્ સુતમ્ । કથય ત્વં સુરપ્રખ્ય ક્વેવ મોક્ષ્યામિ પુત્રકમ્
અથવા, હે બ્રાહ્મણ, તું મને મધુનો પુત્ર, યજ્ઞનો વિનાશક અને દેવોમાં પ્રસિદ્ધ એવા લવણ વિશે કહે, હું મારા પુત્રને ક્યાં મુક્ત કરી શકીશ?
અથ નેચ્છસિ ચેદ્ બ્રહ્મંસ્ તદ્ વિધેયો ઽહમ્ એવ તે । અન્યથા તુ ન પશ્યામિ શાશ્વતં જયમ્ આત્મનઃ
જો તને આ ઇચ્છા ન હોય, હે બ્રાહ્મણ, તો હું તો તારા ઈચ્છા પર આધાર રાખું છું; નહિંતર, મને મારા માટે ક્યારેય ટકાઉ વિજય દેખાતો નથી.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૃદુવચનં ભયાકુલો ઽસાવ્ આલોલે મુનિમતસંશયે નિમગ્નઃ । નાજ્ઞાસીત્ કણમ્ અપિ નિશ્ચયં મહાત્મા પ્રોદ્વીચાવ્ ઇવ જલધૌ સમુહ્યમાનઃ
આ રીતે નમ્ર શબ્દો બોલ્યા પછી, તે ભયથી ભરાયો હતો અને ઋષિઓના સંશયમાં ડૂબી ગયો હતો; તે મહાન આત્મા દરિયાની લહેરોમાં હલનચલન થતાં માણસ જેવો, એક ક્ષણ માટે પણ કોઈ નિશ્ચય કરી શક્યો નહીં.
તચ્ છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સ્નેહપર્યાકુલાક્ષરમ્ । સમન્યુઃ કૌશિકો વાક્યં પ્રત્યુવાચ મહીપતિમ્
તેના પ્રેમથી ભરેલા અને ભાવુક શબ્દો સાંભળી, કૌશિક ઋષિ ગુસ્સે ભરાઈને રાજાને જવાબ આપ્યો.
કરિષ્યામીતિ સંશ્રુત્ય પ્રતિજ્ઞાં હાતુમ્ ઇચ્છસિ । સત્ત્વવાન્ કેસરી ભૂત્વા મૃગતામ્ અભિવાઞ્છસિ
‘હું કરીશ’ એવું વચન આપ્યા પછી હવે તું પોતાનું વચન તોડી નાખવા માંગે છે; તું સાહસમાં સિંહ જેવો બનીને પણ હવે હરણ જેવી સ્થિતિ ઇચ્છે છે.
રાઘવાનામ્ અયુક્તો ઽયં કુલસ્યાસ્ય વિપર્યયઃ । ન કદાચન જાયન્તે શીતાંશૌ કૃષ્ણરશ્મયઃ
રાઘવ પરિવાર માટે આવું ઉલટફેર યોગ્ય નથી; જેમ શીતળ ચાંદ્રમાં ક્યારેય કાળા કિરણો ઉગતા નથી, તેમ.
યદિ ત્વં ન ક્ષમો રાજન્ ગમિષ્યામિ યથાગતઃ । હીનપ્રતિજ્ઞઃ કાકુત્સ્થ સુખી ભવ સબાન્ધવઃ
જો તું સક્ષમ નથી, રાજા, તો હું જેમ આવ્યો તેમ જ જઈશ; કાકુત્સ્થ વંશજ, અધૂરી પ્રતિજ્ઞા સાથે તું અને તારા સગાં સુખી રહો.
તસ્મિન્ કોપપરીતે ઽથ વિશ્વામિત્રે મહાત્મનિ । ચચાલ વસુધા કૃત્સ્ના સુરાશ્ ચ ભયમ્ આવિશન્
પછી જ્યારે મહાન આત્માવાળા વિશ્વામિત્ર ક્રોધથી ભરાઈ ગયા, ત્યારે આખી ધરતી કંપી ઉઠી અને દેવતાઓ ડરે ગયા.
ક્રોધાભિભૂતં વિજ્ઞાય જગન્મિત્રં મહામુનિમ્ । ધૃતિમાન્ સુવ્રતો ધીમાન્ વસિષ્ઠો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
જ્યારે ધીર અને સદ્ગુણવાળા વશિષ્ઠજી એ જોયું કે જગતના મિત્ર એવા મહામુનિ ક્રોધમાં છે, ત્યારે તેમણે આ રીતે કહ્યું.
ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે જાતસ્ સાક્ષાદ્ ધર્મ ઇવાપરઃ । ભવાન્ દશરથશ્ શ્રીમાંસ્ ત્રૈલોક્યે ગુણભૂષિતઃ
તમે ઇક્ષ્વાકુઓના વંશમાં જન્મેલા છો, અને ધર્મના જીવંત સ્વરૂપ જેવાં છો; તમે દશરથ, ત્રણેય લોકમાં ગુણોથી શોભિત અને પ્રતિષ્ઠિત છો.
નીતિમાન્ સુવ્રતો ભૂત્વા ન ધર્મં હાતુમ્ અર્હસિ । મુનેસ્ ત્રિભુવનેશસ્ય વચનં કર્તુમ્ અર્હસિ
તમે સમજદાર અને પ્રતિજ્ઞા પાળનાર છો, એટલે ધર્મનો ત્યાગ કરવો યોગ્ય નથી; ત્રણેય લોકના સ્વામી એવા મુનિના વચનનું પાલન કરવું જોઈએ.
ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતો ધર્મેણ યશસા યુતઃ । સ્વધર્મં પ્રતિપદ્યસ્વ ન ધર્મં હાતુમ્ અર્હસિ
ત્રણે લોકમાં જે ધર્મ અને યશથી પ્રસિદ્ધ થયો છે, એ રીતે તું તારો પોતાનો ધર્મ પાળ. તારે કદી પણ ધર્મનો ત્યાગ કરવો જોઈએ નહીં.
કરિષ્યામીતિ સંશ્રુત્ય તત્ તે રાજન્ન્ અકુર્વતઃ । ઇષ્ટાપૂર્તઃ પતેદ્ ધર્મસ્ તસ્માદ્ રામં વિસર્જય
રાજા, જો તું 'હું કરીશ' એમ વચન આપી ને એ પૂરુ ન કરે, તો તારા બધા યજ્ઞ અને સારા કાર્યોનું ફળ નષ્ટ થઈ જશે; એટલે રામને મોકલ.
ગુપ્તં પુરુષસિંહેન જ્વલનેનામૃતં યથા । કૃતાસ્ત્રમ્ અકૃતાસ્ત્રં વા નૈનં દ્રક્ષ્યન્તિ રાક્ષસાઃ
માણસોમાં સિંહ જેવો જે રક્ષક છે, એના સંરક્ષણ હેઠળ, જેમ અગ્નિ અમૃતને સુરક્ષિત રાખે છે, એમ રાક્ષસો તેને હથિયાર હોય કે ન હોય, જોઈ શકશે નહીં.
ઇક્ષ્વાકુવંશજાતો ઽપિ સ્વયં દશરથો ઽપિ સન્ । ન પાલયસિ ચેદ્ વાક્યં કો ઽપરઃ પાલયિષ્યતિ
તું ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો અને પોતે દશરથ છે, છતાં જો તું પોતાનું વચન ન પાળે, તો બીજું કોણ પાળશે?
યુષ્મદાદિપ્રણીતેન વ્યવહારેણ જન્તવઃ । મર્યાદાં ન વિમુઞ્ચન્તિ તાં ન હાતુમ્ ઇહાર્હસિ
તમારા જેવો વ્યવહાર જે રીતે નક્કી થયો છે, એ રીતે જીવાતો પોતાની મર્યાદા ક્યારેય છોડતી નથી. એ મર્યાદા તમે પણ અહીં છોડવી નહિ.
એષ વિગ્રહવાન્ ધર્મ એષ વીર્યવતાં વરઃ । એષ બુદ્ધ્યાધિકો લોકે તપસાં ચ પરાયણઃ
આ ધર્મ સ્વરૂપ છે, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, બુદ્ધિમાં પણ સર્વોપરી છે અને તપસ્વીઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે.
એષો ઽસ્ત્રં વિવિધં વેત્તિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે । નૈતદ્ અન્યઃ પુમાન્ વેત્તિ ન ચ વેત્સ્યતિ કશ્ચન
આ સર્વે ત્રણેય લોકમાં, ચાલતા અને અચલ બધાંમાં, અનેક શસ્ત્રો જાણે છે. બીજું કોઈ પુરુષ એ જાણતો નથી, અને કોઈ જાણશે પણ નહીં.
ન ચ દેવર્ષયઃ કેચિન્ નામરા ન ચ રાક્ષસાઃ । ન નાગયક્ષગન્ધર્વા અનેન સદૃશા નૃપ
રાજા, દેવર્ષિ, અમર, રાક્ષસ, નાગ, યક્ષ કે ગંધર્વ - એમના સમાન કોઈ નથી.
અસ્ત્રમ્ અસ્મૈ ભૃશાશ્વેન પરૈઃ પરમદુર્જયમ્ । કૌશિકાય પુરા દત્તં યદા રાજ્યં સમન્વશાત્
ભૃશાશ્વે જ્યારે રાજ્ય મેળવ્યું ત્યારે તેને એક એવું શસ્ત્ર આપ્યું હતું, જે બીજાઓ માટે પણ ખૂબ જ મુશ્કેલ હતી જીતવું.
તે હિ પુત્રાઃ ભૃશાશ્વસ્ય પ્રજાપતિસુતોપમાઃ । એનમ્ અન્વચરન્ વીરા દીપ્તિમન્તો મહૌજસઃ
ભૃશાશ્વના પુત્રો, જે પ્રજાપતિના સંતાનો સમાન હતા, એ બહાદુર, તેજસ્વી અને મહાન શક્તિ ધરાવતા હતા અને એણે તેની સાથે ચાલ્યા.
જયા ચ સુપ્રભા ચૈવ દાક્ષાયણ્યૌ સુમધ્યમે । તયોસ્ તુ યાન્ય્ અપત્યાનિ શતં પરમદુર્જયમ્
દક્ષની બે પુત્રીઓ જયાં અને સુપ્રભા, બંને સુકુંડાળી હતી; એ બંનેમાંથી જે સંતાન થયા, એ સો સંતાન અત્યંત અજય હતા.
પઞ્ચાશતસ્ સુતાઞ્ જજ્ઞે જયા લબ્ધવરા પુરા । વધાયાસુરસૈન્યાનાં તે ઽક્ષયાઃ કામરૂપિણઃ
જયાએ જૂના સમયમાં એક વર્દાન મેળવ્યા પછી પચાસ પુત્રોને જન્મ આપ્યો; એ બધા અક્ષય અને ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરી શકતા હતા અને અસુરસેનાઓના વિનાશ માટે હતા.