અસતશ્ શશશૃઙ્ગાદેર્ મૃગતૃષ્ણામ્ભસો ઽથ વા । આલોકનાદ્ અલભ્યસ્ય કીદૃક્ સ્યાદ્ અથ કારણમ્
જેવું શશકનું શિંગું કે મૃગતૃષ્ણાનું પાણી છે, તેવું જે ક્યારેય જોઈ શકાયું નથી, એવી અસ્તિત્વહીન વસ્તુ માટે કોઈ કારણ કેવી રીતે હોઈ શકે?
અસતશ્ શશશૃઙ્ગાદેẖ કારણં માર્ગયન્તિ યે । વન્ધ્યાપુત્રસ્ય પૌત્રસ્ય સ્કન્ધમ્ આસાદયન્તિ તે
જે લોકો અસ્તિત્વ ન ધરાવતી વસ્તુ માટે કારણ શોધે છે, તેઓ તો જાણે વંધ્યા સ્ત્રીના પૌત્રના ખભા પકડવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
અસત્યપ્રતિભાસાનામ્ એતદ્ એવાશુ કારણમ્ । યદ્ અનાલોકનં નામ સમાલોકાક્ષયક્ષયમ્
અસત્ય દેખાવનું તાત્કાલિક કારણ એ જ છે કે, સાચું જોવું જ નથી; એટલે કે, જોવાની શક્તિ જ ખતમ થઈ ગઈ છે.
પરમાત્માયતે જીવો ઽબુધ્યમાનસ્ ત્વ્ અચેતનમ્ । ચેતનં બુધ્યમાનસ્ તુ જીવ એવાવતિષ્ઠતે
જીવ પરમાત્મા જેવો દેખાય છે; જ્યારે તેને જ્ઞાન નથી, ત્યારે તે જડ બને છે, અને જ્યારે જાગૃત હોય છે, ત્યારે જીવરૂપે રહે છે.
પરમાત્મૈવ જીવો ઽયં બુધ્યમાનસ્ ત્વ્ અચેતનમ્ । આમ્ર એવ રસાપત્તેḫ પ્રયાતિ સહકારતામ્
વ્યક્તિરૂપ આત્મા એ ખરેખર પરમાત્મા જ છે, જ્યારે બુદ્ધિ તો જડ છે; જેમ કે કેરીમાંથી રસ કાઢી લો તો એ લીંબુ જેવી બની જાય છે.
ચેતનં બુધ્યમાનસ્ તુ જીવ એવાવતિષ્ઠતે । જીવો જીવતિ જીર્ણેષુ જાતિજન્મસુ જર્જરઃ
જ્યારે બુદ્ધિ ચેતન બને છે, ત્યારે એમાં જીવાત્મા જ ટકી રહે છે; શરીરો જૂના થાય, નાશ પામે કે ફરી જન્મે, છતાં જીવાત્મા સતત જીવે છે.
યે પરાં દૃષ્ટિમ્ આયાતા દૃશ્યશ્રીપારદર્શિનઃ । ન વિદ્યમાનમ્ અપ્ય્ અસ્તિ તેષાં વેદનમ્ આતતમ્
જે લોકોએ પરમ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી છે, જે દેખાવની ચમકને પાર જોઈ શકે છે, તેમને તો જે નથી એ પણ દેખાતું નથી.
યે પરાં દૃષ્ટિમ્ આયાતા વિદ્ધિ તેષામ્ અપામ્ ઇવ । અરૂપાલોકમનનં સ્પન્દમ્ અસ્પન્દનં સદા
જે લોકોએ પરમ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી છે, એમ સમજ કે તેમનું ધ્યાન પાણી જેવું છે—રૂપરહિત, જ્યાં હંમેશા હલન-ચલન અને નિર્વિકારતા એકરૂપ જ હોય છે.
યે પરાં દૃષ્ટિમ્ આયાતા વિદ્ધિ તેષામ્ અપામ્ ઇવ । સ્પન્દમ્ અસ્પન્દનં સર્વમ્ અવેદનવશાદ્ ઇહ
જે લોકોએ સર્વોચ્ચ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી છે, તેમને અહીં બધું જ પાણીની જેમ લાગે છે—ચાલવું કે સ્થિર રહેવું, બધું જ અહેસાસના અભાવથી સમાન છે.
અરૂપાલોકમનનં વેષ્ટિતોન્મુક્તદામવત્ । બુદ્ધાẖ કર્મસુ ચેષ્ટન્તે વૃક્ષપત્ત્રેષ્વ્ ઇવાનિલાઃ
તેમની વિચારધારા સ્વરૂપરહિત હોય છે, જેમ કે છૂટેલી દોરી જેવી; જાગૃત વ્યક્તિઓ દુનિયામાં એવા વર્તે છે જેમ વૃક્ષના પાંદડાંમાં પવન હળવે હળવે ફરે છે.
યે પરાં દૃષ્ટિમ્ આયાતાસ્ સંસૃતેḫ પારદર્શિનઃ । ન તે કર્મ પ્રશંસન્તિ કૂપં નદ્યાં પિબન્ન્ ઇવ
જે લોકોએ સર્વોચ્ચ દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી છે અને સંસારના માર્ગને પારખી શકે છે, તેઓ કર્મની પ્રશંસા કરતા નથી—જેમ નદીમાંથી પાણી પીવનાર વ્યક્તિ કૂવામાંથી પાણી પીવાની પ્રશંસા કરતો નથી.
યે બદ્ધવાસના મૂઢાẖ કર્મ શંસન્તિ તે ઽનઘ । શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં તેન વિનાધોઽધḫ પતન્તિ તે
જે લોકો ઇચ્છાઓમાં બંધાયેલા અને ભ્રમિત છે, એ લોકો કર્મની પ્રશંસા કરે છે, હે નિર્દોષ; શાસ્ત્રોમાં જે કહેવામાં આવ્યું છે તે વગર, તેઓ વારંવાર નીચે જ પડે છે.
ઇન્દ્રિયાણિ પતન્ત્ય્ અર્થં ધૃષ્ટગૃધ્રા ઇવામિષમ્ । તાનિ સંયમ્ય મનસા યુક્ત આસીત તત્પરઃ
ઇન્દ્રિયોએ પોતાની વસ્તુઓ તરફ એટલી જલદી દોડ કરે છે જેમ કે ગીધો માંસ પર તૂટી પડે છે; એ ઇન્દ્રિયો ને મનથી સંયમમાં રાખીને, મનુષ્યે એકાગ્રતાથી પોતાના ધ્યેયમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ.
નાસન્નિવેશં હેમાસ્તિ નાસર્ગં બ્રહ્મ વિદ્યતે । કિં તુ સર્ગાદિશબ્દાર્થમુક્તં યુક્તમ્ અતશ્ શિવમ્
'અસ્તિત્વ નથી' એવું કોઈ સુવર્ણ સ્થાન નથી, અને 'બ્રહ્મ' પણ પ્રકૃતિથી અલગ નથી; સર્જન વગેરે જે શબ્દો વપરાય છે, એ યોગ્ય રીતે અર્થ માટે જ છે—આ જ શુભ સત્ય છે.
એકાન્ધકારે સમ્પન્ને વ્યવહારો યુગક્ષયે । નિર્વિભાગો નિરાભાસો યથા બ્રહ્મઘને તથા
જ્યારે યુગના અંતે એકંદર અંધકાર છવાઈ જાય છે, ત્યારે બધો વ્યવહાર બંધ થઈ જાય છે, બધું એકરૂપ અને નિર્ભેદ બની જાય છે—જેમ બ્રહ્મના મહાસાગરમાં હોય છે.
અભ્રોદરે ઽભ્રભાગાનાં સ્પન્દાસ્પન્દમયી યથા । સ્વસંવિદાત્મિકા સત્તા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરે તથા
જેમ વાદળની અંદર વાદળના કણો ક્યારેક હલનચલન કરે છે અને ક્યારેક શાંત રહે છે, એમ ભગવાનમાં સર્વ જીવોની સત્તા પોતપોતાની જ્ઞાનસ્વરૂપ છે.
જલસ્યાન્તર્ જલાંશાનાં દ્વૈતાદ્વૈતમયો યથા । સ્વસંવિદાત્મા સ્વસ્પન્દસ્ તથા બ્રહ્મણિ ભૂતદૃક્
જેમ પાણીમાં પાણીના ભાગો અલગ પણ લાગે છે અને એક પણ છે, એ જ રીતે બ્રહ્મમાં જીવજાતની અનુભૂતિ એ પોતાની જ જાણ અને પોતાની જ લહેર છે.
યથામ્બરે ઽમ્બરાંશાનાં દ્વૈતાદ્વૈતૈકતાત્મનિ । સ્વસંવિદાત્મિકા સત્તા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરે તથા
જેમ આકાશમાં આકાશના ભાગો અલગ પણ લાગે છે અને એક પણ છે, એ જ રીતે ઈશ્વરમાં જીવજાતનું અસ્તિત્વ પોતાની જ જાણરૂપ છે.
અનન્યાવયવવ્યાપ્તિર્ યથાવયવિનિ સ્થિતા । અનન્યા સૃષ્ટિર્ આભાતિ તથાનવયવે શિવે
જેમ અંગો એ આખા શરીરમાં ભિન્ન થયા વિના વ્યાપેલા હોય છે, એ જ રીતે અખંડ શિવમાં સર્જન પણ બીજું કંઈ નથી, એ જ દેખાય છે.
જગતો ઽન્તર્ અહંરૂપમ્ અહંરૂપાન્તરે જગત્ । સ્થિતમ્ અન્યોઽન્યવલિતં કદલીદલપીઠવત્
જગતમાં 'હું' રૂપ છે અને 'હું' રૂપમાં જગત છે; બંને એકબીજામાં સમાયેલાં છે, જેમ કે કેળાના ડાંગરની પાંદડીઓ એકબીજામાં વળી હોય છે.
રૂપાલોકમનસ્કારૈ રન્ધ્રૈર્ બહિર્ ઇવ સ્થિતામ્ । સૃષ્ટિં પશ્યતિ જીવો ઽન્તસ્ સરસીમ્ ઇવ પર્વતઃ
જીવ જ્યારે રૂપ અને દ્રષ્ટિ દ્વારા બહારની દુનિયાને જુએ છે, ત્યારે તે એવું માને છે કે સર્જન બહાર છે, જેમ પર્વત પોતાના અંદર સરોવર જુએ છે.
જીવો જગત્તયાત્માનં પશ્યત્ય્ અયમ્ અકારણમ્ । હેમેવ કટકાદિત્વં તદ્ અપશ્યન્ ન પશ્યતિ
આ જીવ કોઈ સાચા કારણ વિના પોતાને જ જગત રૂપે જુએ છે; જેમ સોનુ પોતાને ઓળખતું નથી ત્યારે કડકાં કે અન્ય આભૂષણ તરીકે જુએ છે.
જીવન્તો ઽપિ ન જીવન્તિ મ્રિયન્તે ન મૃતા અપિ । સન્તો ઽપિ ન ચ સન્તીવ પરાવરવિદશ્ શુભાઃ
જેને સર્વોચ્ચ અને નીચું બંને જાણ્યા છે એવા શુભ જીવ, જીવતા હોવા છતાં સાચા અર્થમાં જીવતા નથી, મરેલા હોવા છતાં સાચા અર્થમાં મરેલા નથી, અને હોવા છતાં પણ જાણે અસ્તિત્વમાં નથી.
પ્રબુદ્ધસ્ સર્વકર્માણિ કુર્વન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ । ગૃહકર્માણિ ગેહસ્થો ગોષ્ઠભાણ્ડમના ઇવ
જાગૃત મનુષ્ય બધાં કર્મો કરતો હોવા છતાં પોતાને કરનાર માનતો નથી; જેમ ઘરવાળો ઘરનાં કામકાજમાં વ્યસ્ત હોય છતાં મન તો ગાય-ધન તરફ હોય છે.
વિરાડ્ હૃદિ યથા ચન્દ્રḫ પ્રતિદેહં તથા સ્થિતઃ । જીવો હિમકણાકારસ્ સ્થૂલે સ્થૂલો લઘૌ લઘુઃ
જેમ પૂર્ણચંદ્ર દરેક હૃદયમાં દેખાય છે, તેમ સમગ્ર જગતનું સ્વરૂપ પણ સર્વત્ર વસે છે; જીવ તો હિમકણ જેવો છે—મોટામાં મોટો, નાનામાં નાનો.
અહમાત્મા ત્રિકોણત્વમ્ ઉપગચ્છતિ કલ્પનાત્ । અસદ્ એવ સદાભાસં મન્યતે ચેતનાદ્ વપુઃ
આત્મા કલ્પનાથી ત્રિકોણ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; ચેતના અસત્યને સત્ય સમજે છે અને માત્ર દેખાવટવાળું શરીર ધારણ કરે છે.
કર્મકોશે ત્રિકોણે તુ શુક્રસારો ઽવતિષ્ઠતે । દેહે જીવો ઽહમ્ ઇત્ય્ આત્મા સ્વામોદẖ કુસુમે યથા
કર્મના ત્રિકોણ રૂપ કોશમાં જીવનશક્તિનું સાર વસે છે; શરીરમાં જીવ 'હું છું' એમ માનતો, ફૂલમાં સુગંધ જેમ, વસે છે.
અહમ્ ઇત્ય્ એવ શુક્રસ્થા સંવિદ્ આપાદમસ્તકમ્ । વિસરત્ય્ અખિલે જ્યોત્સ્ના યથા બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપે
શુક્રમાં સ્થિત થયેલી 'હું છું' એવી ચેતના માથાથી પગ સુધી વ્યાપી જાય છે, જેમ ચાંદની આખા બ્રહ્માંડમાં ફેલાય છે.
અક્ષરન્ધ્રપ્રણાલેન વિવૃતં વેદનોદકમ્ । વ્યાપ્નોતિ ત્રિજગદ્ ધૂમો વિયન્ મેઘતયા યથા
સૂક્ષ્મ નાડીના માર્ગથી જ્યારે અનુભવનું જળ ખુલ્લું થાય છે, ત્યારે એ ધૂમાડા જેવું ત્રણેય લોકમાં વ્યાપી જાય છે, જેમ આકાશમાં વાદળો ફેલાય છે.
દેહે યદ્ય્ અપ્ય્ અશેષે ઽસ્મિન્ બહિર્ અન્તશ્ ચ વેદનમ્ । વિદ્યતે તત્ તથાપ્ય્ અત્ર શુક્રે ઽસ્તિ ઘનવાસનમ્
આ સમગ્ર શરીરમાં અંદર અને બહાર બધે અનુભવ છે, છતાં અહીં, શુક્રમાં એનું ઘન નિવાસસ્થાન છે.