સ પઞ્ચાવયવḫ પશ્ચાદ્ રાજતે પુરુષો વિરાટ્ । અનન્તાકારસંવિત્તિર્ અવ્યક્તાત્મા નિરામયઃ
પછી એ વિશ્વરૂપ પુરુષ પાંચ અંગો સાથે પ્રકાશે છે, જેના સ્વરૂપે અનંત જ્ઞાન છે, જેનું મૂળ અજ્ઞાત છે અને જે તમામ દુઃખોથી મુક્ત છે.
મનોમયો ઽસાવ્ ઉદિતḫ પરસ્માત્ પ્રથમોત્થિતઃ । આકાશવિશદશ્ શાન્તો નિત્યાનન્તવિભામયઃ
એ મનથી બનેલો છે, સર્વોચ્ચમાંથી પ્રથમ ઉદ્ભવેલો છે; આકાશ જેટલો નિર્મળ, શાંત અને શાશ્વત તથા અનંત તેજથી ભરેલો છે.
સ ચાપ્ય્ અપઞ્ચભૂતાત્મા પઞ્ચભૂતાત્મકોપમઃ । વિરાડાત્મૈકપુરુષḫ પરમḫ પરમેશ્વરઃ
યદપિ એનું સ્વરૂપ પાંચ તત્વોથી બનેલું નથી, છતાં તે તેમ દેખાય છે; એ જ એક વિશ્વમય પુરુષ છે, સર્વોચ્ચ અને સર્વશક્તિમાન ભગવાન છે.
સ્વયમ્ એવાશુ ભવતિ સ્વયમ્ એવ વિલીયતે । સ્વયમ્ એવ પ્રસરતિ સ્વયં સઙ્કોચમ્ એતિ ચ
એ પોતે જ ઉત્પન્ન થાય છે, પોતે જ લય પામે છે, પોતે જ વિસ્તરે છે અને પોતે જ સંકોચે છે.
સ્વસઙ્કલ્પકૃતેનાસૌ કલ્પૌઘેન ક્ષણેન વા । યદૃચ્છયોદેતિ પુનḫ પુનર્ ભૂત્વોપશામ્યતિ
પોતાના વિચારથી, અનેક સર્જનો દ્વારા કે પળમાં જ, જેવું મન થાય તેમ તે ઉદ્ભવે છે અને ફરીથી બનીને શાંત થઈ જાય છે.
મનોમાત્રૈકરૂપાત્મા પ્રકૃતેર્ દેહ એષ સઃ । એષ પુર્યષ્ટકં પ્રોક્તસ્ સર્વસ્યૈવાતિવાહિકઃ
આ શરીર માત્ર મનથી બનેલું છે, પ્રકૃતિનું ફળ છે; આને જ આઠ ભાગવાળું સૂક્ષ્મ શરીર કહે છે, જે બધાનું વાહન છે.
સ્થૂલસ્ સૂક્ષ્મો ઽમ્બરાત્મૈષ વ્યક્તો ઽવ્યક્તો ઽન્તવર્જિતઃ । સર્વસ્ય બહિર્ અન્તશ્ ચ નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ ચ
આ શરીર સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ છે, તેની મૂળભૂત તત્વ આકાશ છે, તે દેખાતું અને અદૃશ્ય છે, અંતહીન છે; તે બધામાં અંદર અને બહાર છે, કંઈ નથી પણ કંઈક છે.
અઙ્ગાનિ રામ તસ્યાષ્ટૌ મનષ્ષષ્ઠાનિ પઞ્ચ ચ । સાહમ્ભાવાનીન્દ્રિયાણિ ભાવાભાવમયાનિ ચ
રામ, તેના આઠ અંગ છે: મન છઠ્ઠું અને પાંચ ઇન્દ્રિયો; આ 'હું' ભાવવાળી ઇન્દ્રિયો છે, જે સત્વ અને અસત્વથી બનેલી છે.
તેન ગીતા ઇમે વેદાસ્ સહ શબ્દાર્થકલ્પનૈઃ । નિયતિસ્ સ્થાપિતા તેન તથાદ્યાપિ યથા સ્થિતા
તેની જ કૃપાથી આ બધા વેદો, તેમનાં શબ્દો અને અર્થોની રચના સાથે, રચાયા છે; અને એ જ નિયમથી એ બધું સ્થિર થયેલું છે, અને આજે પણ એ જ રીતે અડગ છે.
અનન્તમ્ ઊર્ધ્વં મૂર્ધાસ્ય તથાધḫ પાદયોસ્ તલમ્ । અપરાકાશમ્ ઉદરમ્ ઇદં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્
આ બ્રહ્માંડનું માથું ઉપર તરફ અનંત છે, નીચે પગનાં તળિયા છે; પેટ પશ્ચિમ આકાશ છે—આ સમગ્ર બ્રહ્માંડનું ગોળ છે.
લોકાન્તરાણ્ય્ અનન્તાનિ પાર્શુકાẖ ક્ષતજં પયઃ । માંસપેશ્યẖ ક્ષિતિધરાસ્ સરિતસ્ સન્તતાસ્ સિરાઃ
અનંત વિશ્વો એનાં બાજુઓ છે, લોહી એ પાણી છે, માંસનાં ગઠ્ઠાં પર્વતો છે અને સતત વહેતી નદીઓ એનાં નસો છે.
રક્તધારા જલધયો દ્વિપાન્ય્ એવાન્ત્રવેષ્ટનમ્ । બાહવẖ કકુભસ્ સ્ફારાસ્ તારકા રોમસન્તતિઃ
લોહીની ધારો મહાસાગરો છે, દ્વીપો એ આંતરડાં છે, પહોળા હાથ દિશાઓ છે અને તારાઓ શરીરના વાળની જેમ છે.
પઞ્ચાશદ્ અનિલસ્કન્ધા એકોનાḫ પ્રાણવાયવઃ । માર્તાણ્ડમણ્ડલં ચણ્ડં પિત્તં જઠરપાવકઃ
પચાસ જેટલા પવનના પ્રવાહો શરીરમાં વાયુરૂપે છે, અને મુખ્ય પ્રાણવાયુઓ પણ લગભગ પચાસ જેટલા છે. તેજસ્વી સૂર્યમંડળ શરીરમાં પિત્ત છે, અને જઠરાગ્નિ એટલે પાચનશક્તિનું અગ્નિ છે.
શશાઙ્કમણ્ડલં જીવશ્ શ્લેષ્મા શુક્રં સિતં બલમ્ । મનસ્ સઙ્કલ્પકોશાત્મ સારાત્મ પરમામૃતમ્
ચંદ્રમંડળ એટલે જીવશક્તિ, કફ, વીર્ય, તાકાત અને ઊર્જા છે. મન સંકલ્પોનું ભંડાર છે, આત્મા એ સાર છે, અને પરમ અમૃત પણ એ જ છે.
મૂલં શરીરકોશસ્ય બીજં કર્મદ્રુમસ્ય ચ । પ્રસવસ્ સર્વભાવાનામ્ ઇન્દુર્ આનન્દકારણમ્
શરીરરૂપ કોષનું મૂળ, કર્મરૂપી વૃક્ષનું બીજ અને સર્વ જીવોના ઉત્પત્તિનું કારણ — આ ચંદ્ર આનંદ આપનાર છે.
યદ્ ઇન્દુમણ્ડલં નામ સ સમ્રાડ્ જીવ ઉચ્યતે । શરીરકર્મમનસાં બીજં મૂલં ચ કારણમ્
જેને ચંદ્રમંડળ કહે છે, એ જ રાજા, એટલે જીવ છે; એ જ શરીર, કર્મ અને મનનું બીજ, મૂળ અને કારણ છે.
અસ્માદ્ ઇન્દુનિભાજ્ જીવાત્ પ્રસરન્તિ જગત્ત્રયે । જીવા મનાંસિ કર્માણિ સુખાન્ય્ અન્નામૃતાનિ ચ
આ ચાંદની જેવી જીવાત્માથી જ ત્રણેય જગત, જીવ, મન, કર્મો, સુખો, અન્ન અને અમૃત બધું ઉત્પન્ન થાય છે.
વિરાજ એતે સઙ્કલ્પા બ્રહ્મવિષ્ણુજિનાદયઃ । તસ્ય ચિત્તચમત્કારાસ્ સુરાસુરનભશ્ચરાઃ
આ તેજસ્વી સંકલ્પો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને બીજા દેવતાઓ છે; તેના મનના આશ્ચર્યરૂપ ચમત્કારો દેવો, દાનવો અને આકાશમાં વિહાર કરતા જીવ છે.
ચિત્સ્વભાવો બુધ્યમાનḫ પ્રાલેયપરમાણુતામ્ । યદાદૌ ભાવયત્ય્ આશુ તદા તત્રૈવ તિષ્ઠતિ
જ્યારે ચેતન સ્વભાવ પોતાનું જ્ઞાન પામે છે, ત્યારે તે હિમના કણ જેવું રૂપ ધારણ કરે છે; જે કંઈ તે શરૂઆતમાં ઝડપથી કલ્પે છે, એમાં જ સ્થિર રહી જાય છે.
તેનૈતદ્ એવ જીવસ્ય સ્થાનં વિદ્ધિ રઘૂદ્વહ । પઞ્ચાવયવમ્ એતત્ તચ્ છરીરમ્ અનુભૂયતે
રઘુવંશી, આ જ જીવનું વાસસ્થાન છે એમ જાણ; આ પાંચ ભાગવાળી વસ્તુ જ તેનું શરીર બનીને અનુભવાય છે.
વિરાડ્જીવાચ્ ચન્દ્રમસો જીવભૂતાનિ દેહિનામ્ । પ્રસરન્ત્ય્ અન્નજાતાનિ પ્રાલેયવિસરાત્મના
વિરાટ પુરુષમાંથી, જેમ ચાંદ્રમાથી, જીવાત્માઓ જન્મે છે; આ શરીરધારીઓના જીવ, અનાજમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, બરફના રસ જેવું સ્વરૂપ લઈને ફેલાઈ જાય છે.
તાન્ય્ એવ દેહિદેહેષુ જીવા જીવન્તિ જીવિષુ । મનોભૂતા વિચેષ્ટન્તે કર્મ જન્મસુ કારણમ્
આ જ જીવાત્માઓ દરેક શરીરધારીમાં વસે છે; મનથી ઉત્પન્ન થઈ, વિવિધ ક્રિયાઓ કરે છે અને એ ક્રિયાઓથી જ જન્મોનું કારણ બને છે.
એવં વિરાટ્ સહસ્રાણિ મહાકલ્પશતાનિ ચ । ગતાન્ય્ અથ ભવિષ્યન્તિ નાનાચારાણિ સન્તિ ચ
આ રીતે, હજારો વિરાટ પુરુષો અને અનેક મહાકલ્પો પસાર થઈ ગયા છે, આગળ પણ આવશે અને વિવિધ રીતોથી અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
સર્વતો ઽનુભવરૂપયાનયા સત્તયોત્તમપદાદ્ અભિન્નયા । અન્તવર્જિતમહાઙ્ગસઙ્ગયા તિષ્ઠતીતિ પુરુષḫ પરં વિરાટ્
પરમ વિરાટ પુરુષ સર્વત્ર અનુભવરૂપે, સર્વોચ્ચ અવસ્થાથી અવિભાજ્ય રહી, અનંત અને વિશાળ અંગો સાથે, અંતરહિત રીતે સ્થિર છે.
સઙ્કલ્પપુરુષસ્ ત્વ્ એષ યદ્ યત્ કલ્પયતિ સ્વયમ્ । તત્ તથા તાદૃશં પઞ્ચભૂતાત્મ ભવતીવ ખમ્
આ કલ્પનાશીલ મનુષ્ય, પોતે જેવું કલ્પે છે, એ જ રીતે બધું જ દેખાય છે, જાણે કે એ પાંચ તત્વોથી બનેલું હોય, આકાશ જેવું.
સર્વં નામ જગજ્જાતં તત્સઙ્કલ્પં વિદુર્ બુધાઃ । તાદૃગ્રૂપં પઞ્ચકાત્મવિષયોન્મુખમ્ આગતમ્
વિદ્વાન લોકો જાણે છે કે આખું જગત, જેને અનેક નામે ઓળખાય છે, એ બધું જ કલ્પનાનું ફળ છે; એ પાંચ તત્વોના સ્વરૂપે અનુભવ માટે પ્રગટ થાય છે.
જગત્પદાર્થસાર્થસ્ય વિરાટ્ સર્વસ્ય કારણમ્ । કારણસ્ય સમાન્ય્ એવ કાર્યાણિ ચ ભવન્ત્ય્ અતઃ
વિરાટ, એટલે કે સમગ્ર બ્રહ્માંડનું રૂપ, એ જ જગતના બધાં પદાર્થો અને જીવોનુ મૂળ કારણ છે; કારણમાંથી જ બધાં પરિણામો પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
યથૈષ સ વિરાડ્ એવં વિરાટ્ પ્રત્યેકમ્ આત્મનિ । સ્વસંવિદિ પ્રસરતિ બોધવાન્ ન ત્વ્ અબોધવાન્
જેમ વિરાટ છે, તેમ વિરાટ દરેક જીવના અંદર પણ વ્યાપે છે; એ પોતાની જ જાણમાં ફેલાય છે, જો જ્ઞાન હોય તો, અજ્ઞાન હોય તો નહીં.
આસરીસૃપમ્ આરુદ્રમ્ એવમ્ અભ્યુત્થિતો ભ્રમઃ । અણાવ્ અપ્ય્ અદ્રિવિસ્તારો બીજકોશ ઇવ દ્રુમઃ
આ ભ્રમ સર્પ જેવો અને ભયાનક રૂપે ઊભો થાય છે; એ અણુમાં પણ પહાડ જેટલો વ્યાપી જાય છે, જેમ બીજના કોષમાંથી મોટું વૃક્ષ ઊગે છે.
આસરીસૃપમ્ આરુદ્રં વિરાટ્ પ્રત્યેકમ્ આત્મનિ । પરાણાવ્ અપ્ય્ અનન્તાત્મા બોધતો ન ત્વ્ અબોધતઃ
સર્પ જેવો અને ભયાનક વિરાટ દરેક આત્મામાં અલગ અલગ રીતે વિસ્તરે છે; એ પરમાત્મા તો નાનામાં નાનો અણુમાં પણ અનંત સ્વરૂપે જાગૃતિથી પ્રગટે છે, અજ્ઞાનથી નહિ.