ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અખિલપદાર્થસાર્થકોશે વ્યોમન્ય્ અપ્ય્ અતિવિતતે જગન્તિ સન્તિ । ક્ષુબ્ધામ્બુપ્રસૃતતરઙ્ગભઙ્ગભઙ્ગ્યા સર્વત્રાવિરલતરં મિથો મિલન્તિ
આ સર્વવ્યાપી આકાશમાં, જે દરેક વસ્તુના સારનો ખજાનો છે, અનેક જગતો વસે છે; જેમ ઉલચાયેલા પાણીમાંથી સતત તરંગો ઊઠે છે અને ભેગા થાય છે, એમ સર્વત્ર એ જગતો એકબીજાને સતત મળે છે.
અન્યોઽન્યં નિયતમ્ અરોધકાનિ નિત્યં પ્રોત્કમ્પાન્ય્ અમલનભાંસિ વારિણીવ । ચિત્રજ્ઞપ્રવિસૃતચિત્તચિત્રજાલાનીવાન્તર્ બહિર્ ઇવ વૃન્દજૃમ્ભિતાનિ
એ જગતો એકબીજાને સતત અટકાવે છે, હંમેશા હલનચલનમાં રહે છે, જેમ શુદ્ધ આકાશમાં પાણીના ટપકાં ભેગા થાય છે; અથવા જેમ ચેતનાના જાણનારના વિચારોના જાળાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર ફેલાય છે, એમ એ જગતો પણ ટોળાંમાં દેખાય છે.
અન્યોઽન્યં પરિમિલિતાનિ કાનિચિત્ ખે નાન્યોઽન્યં પરિમિલિતાનિ કાનિચિચ્ ચ । સર્વત્વાત્ પરમચિતેર્ અનન્તરૂપાણ્ય્ આરમ્ભપ્રચુરદિગન્તસમ્ભૃતાનિ
કેટલાંક જગતો આકાશમાં એકબીજામાં ભળી જાય છે, તો કેટલાંક ભળી શકતા નથી; સર્વત્ર વ્યાપેલી પરમ ચેતનાના કારણે, એ જગતો અનેક રૂપે ઊભાં થાય છે અને દરેક દિશામાં ફેલાઈ જાય છે.
લોલામ્બૂદરપુરબિમ્બભઙ્ગુરાણિ સ્વાન્તસ્થાવિરલમહાપુરોપમાનિ । સુસ્થૈર્યાણ્ય્ અપિ સતતં ક્ષણક્ષયાણિ ચિદ્રૂપાર્ણવલહરીવિવર્તનાનિ
કેટલાંક જગતો અસ્થિર છે, જેમ વાદળોમાં દેખાતા નાજુક શહેરોના પ્રતિબિંબ હોય છે; કેટલાંક તો હૃદયમાં વસેલા વિરલ મહાનગર જેવા છે; અને જે સ્થિર છે, એ પણ ક્ષણે ક્ષણે નાશ પામે છે, જેમ ચેતનાના દરિયાની તરંગો સતત ઉથલપાથલ થાય છે.
પૃથક્સ્થિતાનિ વ્યતિમિશ્રિતાનિ જલાનિ વેવામ્બુનિધૌ નદીનામ્ । તારાર્કચન્દ્રગ્રહમણ્ડલાનાં સમોદિતાનાં નભસીવ ભાસઃ
નદીઓનું પાણી સમુદ્રમાં ભળે છે, છતાં પોતપોતાનું અલગપણું જાળવે છે; એ જ રીતે, તારાઓ, સૂર્ય, ચાંદ અને ગ્રહોની તેજસ્વિતા આકાશમાં સાથે મળીને પણ પોતપોતાની જળવાયેલી રહે છે.
મુને જીવસ્ય યદ્ રૂપમ્ આકૃતિગ્રહણં તથા । યથા ચ પરમાર્થત્વં સ્થાનં યચ્ ચાસ્ય તદ્ વદ
હે મુનિ, મને કહો કે જીવનું સ્વરૂપ શું છે, તે આકાર કેવી રીતે ધારણ કરે છે, તેનું સાચું તત્વ શું છે અને તેનું સ્થાન ક્યાં છે?
સ્વસઙ્કલ્પાઙ્કચેત્યાઙ્કં ચિદ્ ઇત્ય્ અપરનામકમ્ । અનન્તં ચેતનાકાશં જીવશબ્દેન કથ્યતે
પોતાના સંકલ્પ અને વિષયોથી ચિહ્નિત, ચેતનાનું બીજું નામ ધરાવતું, અનંત અને સર્વત્ર વ્યાપેલું જે ચેતનાનું આકાશ છે, તેને 'જીવ' કહેવામાં આવે છે.
ન પરાણુ ન ચ સ્થૂલં ન શૂન્યં ન ચ કિઞ્ચન । ચિન્માત્રં સ્વાનુભૂત્યાત્મ સર્વગં જીવ ઉચ્યતે
જીવ ન તો અતિ સૂક્ષ્મ છે, ન તો અતિ સ્થૂળ છે; ન તો ખાલી છે, ન તો કંઈક વસ્તુ છે; તે માત્ર ચેતના છે, પોતે અનુભવાતું અને સર્વત્ર વ્યાપેલું છે.
અણીયસામ્ અણીયાંસં સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ । નકિઞ્ચિન્માત્રકં ચૈવ સર્વં જીવં વિદુર્ બુધાઃ
જ્ઞાનીઓ કહે છે કે જીવ અતિ સૂક્ષ્મ કરતાં પણ વધુ સૂક્ષ્મ છે, અને અતિ વિશાળ કરતાં પણ વિશાળ છે. એ કંઈ નથી એવું પણ છે, અને એ બધું જ છે.
યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યો ભાવસ્ તેન તત્ર તમ્ । સ્થિતં વિદ્ધિ તદાભાસં તદાત્મૈકાન્તવેદનાત્
દરેક વસ્તુમાં જેવો સ્વભાવ હોય, એ સ્વરૂપમાં જીવ એ જ રીતે પ્રતિબિંબિત થાય છે, કારણ કે એ સ્વરૂપને જ પોતાનું માનીને એકરૂપ થઈ જાય છે.
સ ચેતતિ યથા યત્ર યદ્ યદાશુ તદ્ એવ હિ । તથા તત્ર તદા રામ ભવત્ય્ અનુભવાત્મકમ્
જીવ જ્યાં અને જેમ અનુભવે છે, એ જ વસ્તુ તરત જ ત્યાં પ્રગટ થાય છે; એ રીતે, હે રામ, એ અનુભવરૂપ બની જાય છે.
પવનસ્ય યથા સ્પન્દશ્ ચેત્યં જીવસ્ય વૈ તથા । સ્વસંવિન્માત્રનિર્ણેયં નોપદેશામયક્ષતમ્
જે રીતે પવનની હલચલ એ જ એની ક્રિયા છે, એ જ રીતે જીવની ક્રિયા પણ એની પોતાની જ જાણ દ્વારા નક્કી થાય છે; એ ઉપદેશ કે નુકસાનથી અસ્પૃશ્ય રહે છે.
યથૈવાસ્પન્દનાદ્ વાતસ્ સન્ન્ એવૈત્ય્ અસદાત્મતામ્ । તથૈવાચેતનાજ્ જીવો જીવન્ન્ એતિ પરાં ગતિમ્
જે રીતે પવન જ્યારે હલનચલન છોડે છે ત્યારે તે જાણે પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી દે છે અને અસ્તિત્વહીન જેવું લાગે છે, એ જ રીતે જીવ પણ જ્યારે ચેતનાશૂન્ય થાય છે ત્યારે જીવતો જ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામી જાય છે.
જીવશ્ ચિદ્ઘનરૂપત્વાદ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવ ચેતનાત્ । દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશક્તીર્ નિર્માય તિષ્ઠતિ
જીવનું સ્વરૂપ શુદ્ધ ચેતનાનું છે, તેથી તે 'હું છું' એવી જાગૃતિમાં રહે છે અને પોતાની શક્તિથી જગતમાં સ્થાન, સમય, ક્રિયા, પદાર્થ અને શક્તિઓનું સર્જન કરે છે.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યચર્ચિતાં ચર્ચિતાં સ્વયમ્ । અસત્યાં સત્યવત્ સ્ફારાં તાવન્માત્રશરીરકામ્
તે પોતાને સ્થાન, સમય, ક્રિયા અને પદાર્થથી શોભિત કરે છે—હાલાંકે આ બધું અસત્ય છે, છતાં તે સાચું અને વિશાળ લાગે છે, અને માત્ર કલ્પનાના શરીરરૂપે જ રહે છે.
ચેતિતામ્ અસદાકારાં પ્રાલેયપરમાણુતામ્ । પશ્યત્ય્ આત્મન્ય્ અથાત્મત્વે સ્વપ્ને સ્વમરણોપમામ્
તે આ કલ્પિત અને અસત્ય સ્વરૂપને, જે બરફના સૂક્ષ્મ કણ જેટલું નાજુક છે, પોતાના અંદર પોતાનું જ સ્વરૂપ માનીને જુએ છે—જેમ સ્વપ્નમાં કે પોતાના મરણમાં જુએ તેમ.
સ્વપ્નસ્વાવયવાન્યત્વસદૃશીં તાં વિભાવયન્ । વિસ્મૃત્ય ચેતનીં સત્તાં તત્તામ્ એવાશુ ગચ્છતિ
સ્વપ્નના શરીર જેવા અંગો જેવી જે આકૃતિ છે, તેને ધ્યાનમાં રાખીને, પોતાની જાગૃત અવસ્થા ભૂલી જાય છે અને ઝડપથી એ જ સ્થિતિમાં લીન થઈ જાય છે.
એવંરૂપો બુધ્યમાનḫ પ્રોચ્છૂનત્વમ્ અથાત્મનિ । પશ્યત્ય્ આશુ સ્વમ્ આત્માનં ચન્દ્રબિમ્બમ્ ઇવ દ્રુતમ્
આ રીતે જ્યારે કોઈ આ વાતને સમજવા લાગે છે, ત્યારે તે ઝડપથી પોતાને જ સ્પષ્ટ અને શુદ્ધ રૂપે જોઈ શકે છે, જેમ કે વહેતા પાણીમાં ચાંદની પ્રતિબિંબ દેખાય છે.
આત્મન્ય્ અથેન્દુબિમ્બાત્મન્ય્ અસૌ સંવિત્તિપઞ્ચકમ્ । કાકતાલીયવદ્ ભિન્નમ્ ઉદિતં ચેતતિ સ્વયમ્
પછી, પોતાના અંદર, ચાંદની પ્રતિબિંબમાં જેમ, પાંચ પ્રકારની ચેતના અલગ અલગ રીતે, અચાનક દેખાય છે અને પોતે જ તેને અનુભવે છે.
પઞ્ચાનાં સંવિદાં પઞ્ચ ભિન્નાન્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અસાવ્ અથ । બુધ્યતે તાનિ તદ્રૂપરન્ધ્રાણ્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ
આ પાંચ ચેતનાઓના પાંચ અલગ અલગ ભાગ હોય છે; તે તેમને જાણે છે અને તેમનાં સૂક્ષ્મ માર્ગો પણ અનુભવે છે.
સ પઞ્ચાવયવḫ પશ્ચાદ્ રાજતે પુરુષો વિરાટ્ । અનન્તાકારસંવિત્તિર્ અવ્યક્તાત્મા નિરામયઃ
પછી એ વિશ્વરૂપ પુરુષ પાંચ અંગો સાથે પ્રકાશે છે, જેના સ્વરૂપે અનંત જ્ઞાન છે, જેનું મૂળ અજ્ઞાત છે અને જે તમામ દુઃખોથી મુક્ત છે.
મનોમયો ઽસાવ્ ઉદિતḫ પરસ્માત્ પ્રથમોત્થિતઃ । આકાશવિશદશ્ શાન્તો નિત્યાનન્તવિભામયઃ
એ મનથી બનેલો છે, સર્વોચ્ચમાંથી પ્રથમ ઉદ્ભવેલો છે; આકાશ જેટલો નિર્મળ, શાંત અને શાશ્વત તથા અનંત તેજથી ભરેલો છે.
સ ચાપ્ય્ અપઞ્ચભૂતાત્મા પઞ્ચભૂતાત્મકોપમઃ । વિરાડાત્મૈકપુરુષḫ પરમḫ પરમેશ્વરઃ
યદપિ એનું સ્વરૂપ પાંચ તત્વોથી બનેલું નથી, છતાં તે તેમ દેખાય છે; એ જ એક વિશ્વમય પુરુષ છે, સર્વોચ્ચ અને સર્વશક્તિમાન ભગવાન છે.
સ્વયમ્ એવાશુ ભવતિ સ્વયમ્ એવ વિલીયતે । સ્વયમ્ એવ પ્રસરતિ સ્વયં સઙ્કોચમ્ એતિ ચ
એ પોતે જ ઉત્પન્ન થાય છે, પોતે જ લય પામે છે, પોતે જ વિસ્તરે છે અને પોતે જ સંકોચે છે.
સ્વસઙ્કલ્પકૃતેનાસૌ કલ્પૌઘેન ક્ષણેન વા । યદૃચ્છયોદેતિ પુનḫ પુનર્ ભૂત્વોપશામ્યતિ
પોતાના વિચારથી, અનેક સર્જનો દ્વારા કે પળમાં જ, જેવું મન થાય તેમ તે ઉદ્ભવે છે અને ફરીથી બનીને શાંત થઈ જાય છે.
મનોમાત્રૈકરૂપાત્મા પ્રકૃતેર્ દેહ એષ સઃ । એષ પુર્યષ્ટકં પ્રોક્તસ્ સર્વસ્યૈવાતિવાહિકઃ
આ શરીર માત્ર મનથી બનેલું છે, પ્રકૃતિનું ફળ છે; આને જ આઠ ભાગવાળું સૂક્ષ્મ શરીર કહે છે, જે બધાનું વાહન છે.
સ્થૂલસ્ સૂક્ષ્મો ઽમ્બરાત્મૈષ વ્યક્તો ઽવ્યક્તો ઽન્તવર્જિતઃ । સર્વસ્ય બહિર્ અન્તશ્ ચ નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ ચ
આ શરીર સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ છે, તેની મૂળભૂત તત્વ આકાશ છે, તે દેખાતું અને અદૃશ્ય છે, અંતહીન છે; તે બધામાં અંદર અને બહાર છે, કંઈ નથી પણ કંઈક છે.
અઙ્ગાનિ રામ તસ્યાષ્ટૌ મનષ્ષષ્ઠાનિ પઞ્ચ ચ । સાહમ્ભાવાનીન્દ્રિયાણિ ભાવાભાવમયાનિ ચ
રામ, તેના આઠ અંગ છે: મન છઠ્ઠું અને પાંચ ઇન્દ્રિયો; આ 'હું' ભાવવાળી ઇન્દ્રિયો છે, જે સત્વ અને અસત્વથી બનેલી છે.
તેન ગીતા ઇમે વેદાસ્ સહ શબ્દાર્થકલ્પનૈઃ । નિયતિસ્ સ્થાપિતા તેન તથાદ્યાપિ યથા સ્થિતા
તેની જ કૃપાથી આ બધા વેદો, તેમનાં શબ્દો અને અર્થોની રચના સાથે, રચાયા છે; અને એ જ નિયમથી એ બધું સ્થિર થયેલું છે, અને આજે પણ એ જ રીતે અડગ છે.
અનન્તમ્ ઊર્ધ્વં મૂર્ધાસ્ય તથાધḫ પાદયોસ્ તલમ્ । અપરાકાશમ્ ઉદરમ્ ઇદં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્
આ બ્રહ્માંડનું માથું ઉપર તરફ અનંત છે, નીચે પગનાં તળિયા છે; પેટ પશ્ચિમ આકાશ છે—આ સમગ્ર બ્રહ્માંડનું ગોળ છે.