પશ્ય મે પુર ઉહ્યન્તે ઇતિ વાક્યાર્થમ્ અક્ષતમ્ । ન કિઞ્ચિદ્ અવગચ્છામિ યથાવન્ મુનિનાયક
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, 'મારા શહેરમાં, તેઓ હલાવવામાં આવી રહ્યા છે' એવું જે કહેવામાં આવ્યું છે, તેનું સાચું અર્થ હું પૂરુંપણે સમજતો નથી.
પ્રાણસ્યાભ્યન્તરે ચિત્તં ચિત્તસ્યાભ્યન્તરે જગત્ । વિદ્યતે વિવિધાકારં બીજસ્યાન્તર્ ઇવ દ્રુમઃ
પ્રાણમાં મન વસે છે અને મનમાં આખું જગત વસે છે, જે અનેક રૂપે દેખાય છે, જેમ બીજમાં આખું વૃક્ષ છુપાયેલું હોય છે.
મૃતે પુંસિ નભોવાતૈર્ મિલન્તિ પ્રાણવાયવઃ । સરિજ્જલૈર્ ઇવામ્ભોધિજલાન્ય્ આત્મદ્રુતાનિ હિ
જ્યારે કોઈ માણસ મરે છે ત્યારે તેના પ્રાણવાયુ આકાશ અને પવનમાં મળી જાય છે, જેમ નદીઓનું પાણી પોતે જ વહેને સમુદ્રમાં મળી જાય છે.
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ યાન્ત્ય્ એવ તેષામ્ અન્તર્ જગન્ત્ય્ અલમ્ । વ્યોમવાતવિનુન્નાનાં સઙ્કલ્પૈકાત્મકાન્ય્ અપિ
અહીંથી ત્યાં મન સતત ફરતું રહે છે; તેમાં અનેક જગતો વસે છે, જે માત્ર સંકલ્પથી બનેલા છે અને આકાશના પવનથી વિખેરાઈ જાય છે.
સપ્રાણવાતૈḫ પવનૈસ્ સ્ફુરત્સઙ્કલ્પગર્ભિતૈઃ । સર્વા એવ દિશḫ પૂર્ણાḫ પશ્યામીમાસ્ સમન્તતઃ
હું જોઈ રહ્યો છું કે સર્વ દિશાઓ જીવશક્તિથી ભરેલા પવનોથી સંપૂર્ણ રીતે ભરાઈ ગઈ છે, અને એ પવનોમાં ઈચ્છાના બીજો ધબકતા છે.
અત્રૈતે પશ્ય પશ્યામિ સઙ્કલ્પજગતાં ગણૈઃ । બુદ્ધિદૃષ્ટ્યા સમુહ્યન્તે પુરો મન્દરમેરવઃ
અહીં જો, મારા સામે વિચારથી ઉત્પન્ન થયેલા અનેક જગતોના જૂથો દેખાઈ રહ્યા છે; બુદ્ધિની દૃષ્ટિથી તો મન્દર અને મેરુ પર્વતો પણ અહીં ભેગા થયા હોય એમ લાગે છે.
ખવાતે ઽન્તર્ મૃતપ્રાણાḫ પ્રાણાનામ્ અન્તરે મનઃ । મનસો ઽન્તર્ જગદ્ વિદ્ધિ તિલે તૈલમ્ ઇવ સ્થિતમ્
હવામાં ચાલતા પવનમાં નિર્જીવ શ્વાસો છે; શ્વાસો વચ્ચે મન છે; અને મનની અંદર આખું જગત તેવું જ વસેલું છે જેમ તલમાં તેલ રહેલું હોય છે.
ખવાતૈẖ ખે મૃતપ્રાણા યથોહ્યન્તે મનોમયાઃ । ઉહ્યન્તે વૈ તથૈતાનિ તદઙ્ગાનિ જગન્ત્ય્ અપિ
આકાશમાં પવનના પ્રવાહથી મનથી બનેલા નિર્જીવ શ્વાસો વહેતા જાય છે; એ જ રીતે, એના અંગરૂપે રહેલા આ જગતો પણ વહેતા જાય છે.
સભૂતાન્ય્ અમ્બરોર્વ્યાદિવૃન્દાનિ ત્રિજગન્ત્ય્ અપિ । ઉહ્યન્તે વાપ્ય્ અનૂઢાનિ પુરસ્ સર્વત્ર ગન્ધવત્
આકાશ, ધરતી અને બીજા બધા તત્વો, તેમજ ત્રણેય લોક, પ્રગટ હોય કે અપ્રગટ, બધે બધે સુગંધની જેમ વહેંચાઈ જાય છે.
તાનિ બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યન્તે ન દૃશા રઘુનન્દન । પુરસ્ સઙ્કલ્પરૂપાણિ સ્વસ્વપ્નપુરપૂરવત્
રઘુનંદન, આ બધું આંખે નહીં, પણ બુદ્ધિથી જ દેખાય છે; એ તારી સામે વિચારરૂપે દેખાય છે, જેમ સ્વપ્નમાં પોતાનું શહેર દેખાય છે.
સર્વત્ર સર્વદા સન્તિ સુસૂક્ષ્માણ્ય્ એવ ખાદ્ અપિ । કલ્પનામાત્રસારત્વાન્ ન દહ્યન્તે મનાગ્ અપિ
દરેક જગ્યાએ અને દરેક સમયે, અતિ સૂક્ષ્મ વસ્તુઓ—even આકાશમાં—હંમેશા રહે છે; કારણ કે એ માત્ર કલ્પનાની જ ફળ છે, એ ذرાય પણ બળી જતી નથી.
તાન્ય્ એવ દૃઢભાવત્વાત્ સ્વેષુ લોકેષુ તેષ્વ્ અલમ્ । મતાન્ય્ એવ ચિદંશસ્ય સર્વગત્વાદ્ ભવાન્ ઇવ
પોતાના પોતાના લોકમાં એ વસ્તુઓ મજબૂત રીતે સ્થિર હોવાથી સાચી માનવામાં આવે છે; અને ચેતનાનો સર્વત્ર વ્યાપ હોવાથી, એ તને જેવું જ માનવામાં આવે છે.
પ્રતિબિમ્બપુરાણીવ પુરḫ પ્રાણસરિદ્રયે । અનૂઢાન્ય્ અપિ ચોહ્યન્તે સૂઢાન્ય્ અપિ ચ નૈવ ચ
જેમ પ્રતિબિંબો એક શહેરને ભરેલી હોય છે, એ જ રીતે પ્રાણની નદીમાં, જે જોડાયેલા નથી એવા પણ જોડાયેલા છે એમ માનવામાં આવે છે, અને જે જોડાયેલા છે એવા વાસ્તવમાં જોડાયેલા નથી.
સૌરભાણિ સમુહ્યન્તે વાતાઙ્ગસ્થાનિ રાઘવ । જગન્તિ પ્રાણસંસ્થાનિ વ્યોમાત્મકતયા તથા
રાઘવ, જેમ સુગંધો વાયુના સ્પર્શથી અંગોમાં અનુભવાય છે, એ જ રીતે, પ્રાણમાં સ્થિત જગતો પણ આકાશરૂપ જ અનુભવાય છે.
કુમ્ભે દેશાન્તરં નીતે યથાન્તર્ વ્યોમ્નિ નાન્યતા । સ્પન્દનાદિમયે ચિત્તે તથૈવ ત્રિજગદ્ભ્રમે
જેમ કુંભને બીજા સ્થળે લઈ જવામાં આવે તો અંદરના આકાશમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, એ જ રીતે, સ્પંદનથી ભરેલા મનમાં ત્રણેય જગતની ભ્રાંતિ પણ એવી જ છે.
ઇત્થં જગદ્ભ્રાન્તિર્ ઇયમ્ અસત્યૈવોદિતૈવ તે । ન વિનશ્યતિ નોદેતિ કેવલં બ્રહ્મરૂપિણી
આ જગતની ભ્રાંતિ, જે અસત્ય છે એવું કહેવામાં આવે છે, એ ન તો નાશ પામે છે અને ન જ ઉદ્ભવે છે; એ માત્ર બ્રહ્મરૂપ છે.
યદિ વાપ્ય્ ઊહ્યતે વાતૈસ્ તત્ તદ્ અસ્યા ન લક્ષ્યતે । તદન્તસ્સંસ્થિતૈસ્ સ્પન્દો નાવિ કોશગતૈર્ ઇવ
જો પવનથી હલનારી કલ્પના કરવામાં આવે, તો પણ તેની સાચી સ્વભાવ દેખાતો નથી; અંદર રહેલી કંપન અંદર જ રહે છે, જેમ કે નાવમાં રહેલા લોકો માટે નાવની અંદર રહેલી હલચાલ દેખાતી નથી.
યથા સ્પન્દો ઽઙ્ગ લગ્નો ઽપિ નાવ્ય્ અન્તસ્ સંસ્થિતૈર્ અપિ । ન લક્ષ્યતે તથા બ્રહ્મ તત્સંસ્થૈસ્ તન્મયૈર્ અપિ
જેમ નાવના અંગ સાથે જોડાયેલી કંપન પણ અંદર બેઠેલા લોકોને દેખાતી નથી, એ જ રીતે બ્રહ્મમાં સ્થિત અથવા બ્રહ્મરૂપ થયેલા લોકો પણ બ્રહ્મને જોઈ શકતા નથી.
યથા યોજનવિસ્તીર્ણં લઘૌ સદ્માનુભૂયતે । યક્ષસ્ય પાદપસ્તમ્ભે પરમાણૌ તથા જગત્
જેમ યોજન જેટલું વિસ્તૃત કંઈક પણ ઘરનાં અંદર નાનું લાગતું હોય છે, એ જ રીતે આખું જગત યક્ષના પગના થાંભલા કે એક પરમાણુમાં પણ સમાઈ જાય છે.
વસ્ત્વ્ અલ્પમ્ અપ્ય્ અતિબૃહલ્ લઘુસત્ત્વો ઽભિમન્યતે । મૂષિકા સ્વાઞ્જલિદ્રવ્યમ્ ઇવ પઙ્કમ્ ઇવાર્ભકઃ
નાનું વસ્તુ પણ જેનું સમજણ નાનું હોય તે માટે બહુ મોટું લાગે છે, જેમ ઉંદર માટે પોતાનો હાથ ભર ખોરાક મોટો લાગે છે, અથવા બાળક માટે થોડું કાદવ બહુ મોટું લાગે છે.
અસત્ય્ એવ ખરૂપે ઽસ્મિઞ્ જગદાખ્યે વિદો ભ્રમે । લોકાન્તરાદ્ર્યોઘમયી સુદૃઢાજ્ઞસ્ય ભાવના
આ જગત, જે અસત્ય છે અને ખાલી આકાશ જેવું છે, તેમાં અજ્ઞાનીઓની ભ્રાંતિભરેલી કલ્પના, પહાડ જેટલી મજબૂત અને ભારે, આખા વિશ્વની રચના કરે છે.
ઇદં હેયમ્ ઉપાદેયમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ અજ્ઞતા । યસ્ય તસ્ય ભવાયાસ્તિ સર્વજ્ઞસ્યાપિ મૂઢતા
જેના મનમાં 'આ છોડવું જોઈએ, આ સ્વીકારવું જોઈએ' એવી અંદરની અજ્ઞાનતા છે, એ જ જન્મમરણનું કારણ બને છે; સર્વજ્ઞને પણ આવી ભ્રાંતિ થઈ શકે છે.
સચેતનો હ્ય્ અવયવી ચેતત્ય્ અવયવાન્ યથા । સ્વાન્તર્ એવ તતં જીવસ્ ત્રિજગદ્ બુધ્યતે તથા
જેમ જીવતું શરીર પોતાના અંગોનું જ્ઞાન રાખે છે, તેમ આત્મા પોતાના અંદર જ ત્રણેય લોકને અનુભવે છે.
સંવિદાત્મ પરાકાશમ્ અનન્તમ્ અહમ્ અવ્યયઃ । વ્યોમ્નો ઽવયવરૂપાણિ તસ્યેમાનિ જગન્તિ મે
હું અનંત, અવિનાશી, ચેતન સ્વરૂપ છું, સર્વોચ્ચ આકાશ છું; આ બધાં જગત મારા માટે આકાશના અંગો જેવા છે.
સચેતનો ઽયḫપિણ્ડો ઽન્તẖ ક્ષુરસૂચ્યાદિકં યથા । બુધ્યતે બુધ્યતે તદ્વજ્ જીવો ઽન્તસ્ ત્રિજગદ્ભ્રમમ્
જે રીતે જીવતું માંસનું ટુકડો અંદર વાળ, સોય કે બીજું કંઈ હોય તો તેનો અહેસાસ કરે છે, એ જ રીતે આત્મા પોતાના અંદર ત્રણેય લોકની મોહમાયાને અનુભવે છે.
અચિત્ સચિદ્ વા મૃત્પિણ્ડશ્ શરાવોદઞ્ચનાદિકમ્ । યથાઙ્ગં મનુતે જીવસ્ તથાઙ્ગં મનુતે જગત્
જેમ ચેતન કે અજડ માટીનું ગોળું પોતાને ક્યારેક વાસણ કે કપ તરીકે કલ્પે છે, એમ જ આત્મા પણ પોતાનાં સ્વરૂપ પ્રમાણે જગતને કલ્પે છે.
ચિદ્ અચિદ્ વાઙ્કુરો દેહે વૃક્ષત્વં મન્યતે યથા । વૃક્ષશબ્દાર્થરહિતં બ્રહ્મેદં ત્રિજગત્ તથા
જેમ ચેતન કે અજડ અંકુર શરીરમાં પોતાને વૃક્ષ માને છે, એ જ રીતે આ ત્રણેય જગત પણ વાસ્તવિક અર્થ વગર બ્રહ્મરૂપે કલ્પાય છે.
ચિદ્ વાચિદ્ વા યથાદર્શો બિમ્બિતં વાપ્ય્ અબિમ્બિતમ્ । નગરં વેત્તિ નો વાપિ તથા બ્રહ્મ જગત્ત્રયમ્
જેમ ચેતન કે અજડ દર્પણમાં પ્રતિબિંબ પડે કે ના પડે, અથવા શહેર દેખાય કે ના દેખાય, તેમ બ્રહ્મ પણ ત્રણેય જગતરૂપે છે.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યમાત્રમ્ એવ જગત્ત્રયમ્ । અહન્ત્વજગતોસ્ તેન ભેદો નાસ્તિ તદાત્મનોઃ
આ ત્રણેય લોક માત્ર દેશ, સમય, ક્રિયા અને પદાર્થથી બનેલા છે. એટલે 'હું' અને જગત વચ્ચે કોઈ ફરક નથી, બંનેનું મૂળ સ્વરૂપ એક જ છે.
કલ્પિતેનોપમાનેન યદ્ એતદ્ ઉપદિશ્યતે । અત્રોપમૈકદેશેન ઉપમેયસધર્મતા
અહીં જે કંઈક કલ્પિત ઉપમા દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે, તેમાં માત્ર થોડો જ સરખાપણો બતાવવાનો ઉદ્દેશ હોય છે.