શરીરપર્ણાન્ નિષ્પીતો હ્ય્ અહમ્ભાવરસાસવઃ । અનહન્તાર્કમાર્ગેણ પરતામ્ અધિગચ્છતિ
શરીરનાં પાંદડાંમાંથી 'હું'પણનો મદમસ્ત રસ નીચડી જાય છે, અને અનહંકારના સૂર્યના માર્ગે તે પરમ અવસ્થાને પામે છે.
શયને કર્દમે શૈલે ગૃહે વ્યોમ્નિ સ્થલે જલે । સ્થૂલા સૂક્ષ્મા નિરાકારા રૂપાન્તરગતાપિ ચ
પથારી પર, કાદવમાં, પર્વત પર, ઘરમા, આકાશમાં, જમીન પર કે પાણીમાં—મોટા, સૂક્ષ્મ, નિરૂપ, કે બીજાં રૂપમાં ગયેલા હોય, જ્યાં પણ હોય,
યત્ર તત્ર સ્થિતા સુપ્તા પ્રબુદ્ધા ભસ્મતાં ગતા । મૃતા પીતા નિમગ્ના ચ દૂરસ્થા નિકટા સતી
ક્યાંક પણ હોય — પડેલું, ઊંઘતું, જાગૃત, રાખ બની ગયેલું, મરેલું, પીગળી ગયેલું, ડૂબેલું, દૂર હોય કે નજીક હોય —
શરીરવટધાનાન્તસ્સ્થિતાહન્ત્વનવાઙ્કુરા । શાખાજાલં તનોત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ સંસારાખ્યમ્ ઇદં ક્ષણાત્
શરીર નામના વૃક્ષના ખોખામાં, અહંકારનું નવું અંકુર એક ક્ષણમાં જ 'સંસાર' નામની શાખાઓનું જાળ ફેલાવી દે છે.
અહન્ત્વવટધાનાન્તસ્સ્થિતો દેહબૃહદ્દ્રુમઃ । સંસારશાખાનિવહં યત્ર તત્ર તનોત્ય્ અલમ્
અહંકારના ખોખામાં શરીરનું મોટું વૃક્ષ ઊભું છે, જે જ્યાં પણ હોય, ત્યાં સંસાર નામની અનેક શાખાઓને પ્રસરી દે છે.
શાખાશતેદ્ધદલપુષ્પફલો દ્રુમો ઽસ્તિ બીજોદરે ન તુ દૃશા પરિદૃશ્યતે ઽસૌ । દેહો ઽપ્ય્ અહન્ત્વકણિકાન્તર્ અશેષદૃશ્યસંવિત્પરીત ઇતિ દૃશ્યદૃશૈવ દૃષ્ટમ્
સાંખડાં, પાંદડા, ફૂલો અને ફળોથી ભરેલું એક વૃક્ષ છે, તેનું બીજ અંદર છુપાયેલું છે, છતાં આંખે દેખાતું નથી; એ જ રીતે, અહંકારની કણમાં રહેલી જાગૃતિથી ઘેરાયેલું શરીર પણ દ્રષ્ટા અને દૃશ્યથી જ જાણાય છે.
દેહાદ્ અહન્ત્વમ્ અનવાપ્તવતો વિચારૈર્ વિદ્વ્યોમમાત્રવપુષો વપુષો ઽથ વોચ્ચૈઃ । નાહન્ત્વબીજજઠરાદ્ અસતો ઽભ્યુદેતિ સંસારવૃક્ષ ઇહ બોધમહાગ્નિદગ્ધાત્
જે મનુષ્યે શરીરમાં 'હું'પણું પ્રાપ્ત કર્યું નથી અને જેનું સ્વરૂપ માત્ર શુદ્ધ, અનંત ચેતનામય છે, એવા વિવેકથી, અહંકારનું બીજ અસત્યના નિષ્ફળ ગર્ભમાંથી ઉગતું નથી; અહીં, જ્ઞાનના મહાન અગ્નિથી સંસારરૂપી વૃક્ષ ભસ્મ થઈ જાય છે.
મરણં સર્વનાશાત્મ ન કદાચન વિદ્યતે । સ્વસઙ્કલ્પાન્તર્ અસ્થૈર્યં મૃતિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે
મરણ, જે સર્વનાશરૂપ છે, તે ક્યારેય સાચું અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી; જેને આપણે મરણ કહીએ છીએ, તે તો માત્ર પોતાના વિચારોની અસ્થિરતા છે.
પશ્ય મે પુર ઉહ્યન્તે ઇવ મન્દરમેરવઃ । અનૂઢા અપિ દિગ્વાતૈસ્ સરિદ્બિમ્બિતશૈલવત્
જુઓ, મારા શહેરમાં મન્દર અને મેરુ પર્વતો ઉખડ્યા વગર પણ ખસેડાતા હોય તેમ દેખાય છે, જેમ કે નદીમાં પડેલા પર્વતોના પ્રતિબિંબ પ્રવાહ સાથે હલતા હોય તેમ લાગે છે.
ઉપર્ય્ ઉપર્ય્ અન્તર્ અન્તẖ કદલીદલપીઠવત્ । શ્લિષ્ટાશ્લિષ્ટાẖ ખરૂપાẖ ખે મિથસ્ સંસૃતયસ્ સ્થિતાઃ
કેળાના થડની પડત જેવી અંદર બહાર એક પછી એક સ્તરોમાં, આ રૂપો—ક્યારેક જોડાયેલા, ક્યારેક અલગ, સૂક્ષ્મ અને સ્થૂળ—આકાશમાં જન્મમરણના ચક્રમાં પરસ્પર ભળેલા રહે છે.
પશ્ય મે પુર ઉહ્યન્તે ઇતિ વાક્યાર્થમ્ અક્ષતમ્ । ન કિઞ્ચિદ્ અવગચ્છામિ યથાવન્ મુનિનાયક
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, 'મારા શહેરમાં, તેઓ હલાવવામાં આવી રહ્યા છે' એવું જે કહેવામાં આવ્યું છે, તેનું સાચું અર્થ હું પૂરુંપણે સમજતો નથી.
પ્રાણસ્યાભ્યન્તરે ચિત્તં ચિત્તસ્યાભ્યન્તરે જગત્ । વિદ્યતે વિવિધાકારં બીજસ્યાન્તર્ ઇવ દ્રુમઃ
પ્રાણમાં મન વસે છે અને મનમાં આખું જગત વસે છે, જે અનેક રૂપે દેખાય છે, જેમ બીજમાં આખું વૃક્ષ છુપાયેલું હોય છે.
મૃતે પુંસિ નભોવાતૈર્ મિલન્તિ પ્રાણવાયવઃ । સરિજ્જલૈર્ ઇવામ્ભોધિજલાન્ય્ આત્મદ્રુતાનિ હિ
જ્યારે કોઈ માણસ મરે છે ત્યારે તેના પ્રાણવાયુ આકાશ અને પવનમાં મળી જાય છે, જેમ નદીઓનું પાણી પોતે જ વહેને સમુદ્રમાં મળી જાય છે.
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ યાન્ત્ય્ એવ તેષામ્ અન્તર્ જગન્ત્ય્ અલમ્ । વ્યોમવાતવિનુન્નાનાં સઙ્કલ્પૈકાત્મકાન્ય્ અપિ
અહીંથી ત્યાં મન સતત ફરતું રહે છે; તેમાં અનેક જગતો વસે છે, જે માત્ર સંકલ્પથી બનેલા છે અને આકાશના પવનથી વિખેરાઈ જાય છે.
સપ્રાણવાતૈḫ પવનૈસ્ સ્ફુરત્સઙ્કલ્પગર્ભિતૈઃ । સર્વા એવ દિશḫ પૂર્ણાḫ પશ્યામીમાસ્ સમન્તતઃ
હું જોઈ રહ્યો છું કે સર્વ દિશાઓ જીવશક્તિથી ભરેલા પવનોથી સંપૂર્ણ રીતે ભરાઈ ગઈ છે, અને એ પવનોમાં ઈચ્છાના બીજો ધબકતા છે.
અત્રૈતે પશ્ય પશ્યામિ સઙ્કલ્પજગતાં ગણૈઃ । બુદ્ધિદૃષ્ટ્યા સમુહ્યન્તે પુરો મન્દરમેરવઃ
અહીં જો, મારા સામે વિચારથી ઉત્પન્ન થયેલા અનેક જગતોના જૂથો દેખાઈ રહ્યા છે; બુદ્ધિની દૃષ્ટિથી તો મન્દર અને મેરુ પર્વતો પણ અહીં ભેગા થયા હોય એમ લાગે છે.
ખવાતે ઽન્તર્ મૃતપ્રાણાḫ પ્રાણાનામ્ અન્તરે મનઃ । મનસો ઽન્તર્ જગદ્ વિદ્ધિ તિલે તૈલમ્ ઇવ સ્થિતમ્
હવામાં ચાલતા પવનમાં નિર્જીવ શ્વાસો છે; શ્વાસો વચ્ચે મન છે; અને મનની અંદર આખું જગત તેવું જ વસેલું છે જેમ તલમાં તેલ રહેલું હોય છે.
ખવાતૈẖ ખે મૃતપ્રાણા યથોહ્યન્તે મનોમયાઃ । ઉહ્યન્તે વૈ તથૈતાનિ તદઙ્ગાનિ જગન્ત્ય્ અપિ
આકાશમાં પવનના પ્રવાહથી મનથી બનેલા નિર્જીવ શ્વાસો વહેતા જાય છે; એ જ રીતે, એના અંગરૂપે રહેલા આ જગતો પણ વહેતા જાય છે.
સભૂતાન્ય્ અમ્બરોર્વ્યાદિવૃન્દાનિ ત્રિજગન્ત્ય્ અપિ । ઉહ્યન્તે વાપ્ય્ અનૂઢાનિ પુરસ્ સર્વત્ર ગન્ધવત્
આકાશ, ધરતી અને બીજા બધા તત્વો, તેમજ ત્રણેય લોક, પ્રગટ હોય કે અપ્રગટ, બધે બધે સુગંધની જેમ વહેંચાઈ જાય છે.
તાનિ બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યન્તે ન દૃશા રઘુનન્દન । પુરસ્ સઙ્કલ્પરૂપાણિ સ્વસ્વપ્નપુરપૂરવત્
રઘુનંદન, આ બધું આંખે નહીં, પણ બુદ્ધિથી જ દેખાય છે; એ તારી સામે વિચારરૂપે દેખાય છે, જેમ સ્વપ્નમાં પોતાનું શહેર દેખાય છે.
સર્વત્ર સર્વદા સન્તિ સુસૂક્ષ્માણ્ય્ એવ ખાદ્ અપિ । કલ્પનામાત્રસારત્વાન્ ન દહ્યન્તે મનાગ્ અપિ
દરેક જગ્યાએ અને દરેક સમયે, અતિ સૂક્ષ્મ વસ્તુઓ—even આકાશમાં—હંમેશા રહે છે; કારણ કે એ માત્ર કલ્પનાની જ ફળ છે, એ ذرાય પણ બળી જતી નથી.
તાન્ય્ એવ દૃઢભાવત્વાત્ સ્વેષુ લોકેષુ તેષ્વ્ અલમ્ । મતાન્ય્ એવ ચિદંશસ્ય સર્વગત્વાદ્ ભવાન્ ઇવ
પોતાના પોતાના લોકમાં એ વસ્તુઓ મજબૂત રીતે સ્થિર હોવાથી સાચી માનવામાં આવે છે; અને ચેતનાનો સર્વત્ર વ્યાપ હોવાથી, એ તને જેવું જ માનવામાં આવે છે.
પ્રતિબિમ્બપુરાણીવ પુરḫ પ્રાણસરિદ્રયે । અનૂઢાન્ય્ અપિ ચોહ્યન્તે સૂઢાન્ય્ અપિ ચ નૈવ ચ
જેમ પ્રતિબિંબો એક શહેરને ભરેલી હોય છે, એ જ રીતે પ્રાણની નદીમાં, જે જોડાયેલા નથી એવા પણ જોડાયેલા છે એમ માનવામાં આવે છે, અને જે જોડાયેલા છે એવા વાસ્તવમાં જોડાયેલા નથી.
સૌરભાણિ સમુહ્યન્તે વાતાઙ્ગસ્થાનિ રાઘવ । જગન્તિ પ્રાણસંસ્થાનિ વ્યોમાત્મકતયા તથા
રાઘવ, જેમ સુગંધો વાયુના સ્પર્શથી અંગોમાં અનુભવાય છે, એ જ રીતે, પ્રાણમાં સ્થિત જગતો પણ આકાશરૂપ જ અનુભવાય છે.
કુમ્ભે દેશાન્તરં નીતે યથાન્તર્ વ્યોમ્નિ નાન્યતા । સ્પન્દનાદિમયે ચિત્તે તથૈવ ત્રિજગદ્ભ્રમે
જેમ કુંભને બીજા સ્થળે લઈ જવામાં આવે તો અંદરના આકાશમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, એ જ રીતે, સ્પંદનથી ભરેલા મનમાં ત્રણેય જગતની ભ્રાંતિ પણ એવી જ છે.
ઇત્થં જગદ્ભ્રાન્તિર્ ઇયમ્ અસત્યૈવોદિતૈવ તે । ન વિનશ્યતિ નોદેતિ કેવલં બ્રહ્મરૂપિણી
આ જગતની ભ્રાંતિ, જે અસત્ય છે એવું કહેવામાં આવે છે, એ ન તો નાશ પામે છે અને ન જ ઉદ્ભવે છે; એ માત્ર બ્રહ્મરૂપ છે.
યદિ વાપ્ય્ ઊહ્યતે વાતૈસ્ તત્ તદ્ અસ્યા ન લક્ષ્યતે । તદન્તસ્સંસ્થિતૈસ્ સ્પન્દો નાવિ કોશગતૈર્ ઇવ
જો પવનથી હલનારી કલ્પના કરવામાં આવે, તો પણ તેની સાચી સ્વભાવ દેખાતો નથી; અંદર રહેલી કંપન અંદર જ રહે છે, જેમ કે નાવમાં રહેલા લોકો માટે નાવની અંદર રહેલી હલચાલ દેખાતી નથી.
યથા સ્પન્દો ઽઙ્ગ લગ્નો ઽપિ નાવ્ય્ અન્તસ્ સંસ્થિતૈર્ અપિ । ન લક્ષ્યતે તથા બ્રહ્મ તત્સંસ્થૈસ્ તન્મયૈર્ અપિ
જેમ નાવના અંગ સાથે જોડાયેલી કંપન પણ અંદર બેઠેલા લોકોને દેખાતી નથી, એ જ રીતે બ્રહ્મમાં સ્થિત અથવા બ્રહ્મરૂપ થયેલા લોકો પણ બ્રહ્મને જોઈ શકતા નથી.
યથા યોજનવિસ્તીર્ણં લઘૌ સદ્માનુભૂયતે । યક્ષસ્ય પાદપસ્તમ્ભે પરમાણૌ તથા જગત્
જેમ યોજન જેટલું વિસ્તૃત કંઈક પણ ઘરનાં અંદર નાનું લાગતું હોય છે, એ જ રીતે આખું જગત યક્ષના પગના થાંભલા કે એક પરમાણુમાં પણ સમાઈ જાય છે.
વસ્ત્વ્ અલ્પમ્ અપ્ય્ અતિબૃહલ્ લઘુસત્ત્વો ઽભિમન્યતે । મૂષિકા સ્વાઞ્જલિદ્રવ્યમ્ ઇવ પઙ્કમ્ ઇવાર્ભકઃ
નાનું વસ્તુ પણ જેનું સમજણ નાનું હોય તે માટે બહુ મોટું લાગે છે, જેમ ઉંદર માટે પોતાનો હાથ ભર ખોરાક મોટો લાગે છે, અથવા બાળક માટે થોડું કાદવ બહુ મોટું લાગે છે.