તતો ઽસ્મિન્ વિચરન્ સર્ગે શક્રાન્તે શક્રતાં ગતઃ । ચકાર જગતાં રાજ્યં વૃત્તાન્તશતશોભિતમ્
પછી, આ સર્જનમાં ફરતાં ફરતાં, ઇન્દ્રના રાજ્યના અંતે, એ ઇન્દ્રપદને પ્રાપ્ત થયો અને અનેક ઘટનાઓથી શોભાયમાન એવા જગતનું રાજય કર્યું.
વિદ્યાધરકુલાધીશ ઇહાદ્યૈવ સ દેવરાટ્ । તસ્યેન્દ્રસ્ય કુલોત્પન્ન ઇતિ વિદ્ધિ યથાસ્થિતમ્
આજે, અહીં, એ દેવરાજ વિદ્યાાધર કુળનો સ્વામી છે; જાણ કે એ એ જ ઇન્દ્રના કુળમાં જન્મેલો છે, જેમ છે તેમ.
તતો હૃદયબીજસ્થપ્રાઙ્મુખાભ્યાસયોગતઃ । બિસજાલવિલાસાદિવૃત્તાન્તમ્ અનુભૂતવાન્
પછી, હૃદયમાં રહેલા બીજ તરફ મનને વાળવાની સાધનાથી, એણે કમળના તંતુઓ જેવી રમણીઓ ઘટનાઓનો અનુભવ કર્યો.
યથૈષ શક્રẖ કથિતસ્ ત્રસરેણૂદરાસ્પદઃ । બિસવાલાસ્પદશ્ ચૈતત્કુલજẖ કાન્તિમાન્ અથ
જેમ આ ઇન્દ્ર, જેનું વર્ણન થયું, ધૂળના કણમાં વસતો હતો, તેમ આ તેજસ્વી, એ જ કુળમાં જન્મેલો, કમળના તંતુમાં વસતો હતો.
તથા શતસહસ્રાણિ તત્રતશ્ ચાન્યતશ્ ચ ખે । તાદૃશવ્યવહારાણિ સમતીતાનિ સન્તિ ચ
આ રીતે, આકાશમાં અને બીજે ક્યાંક પણ, આવા અનેક હજારો કામો થયા છે અને હજુ પણ ચાલે છે.
વહતીયમ્ અવિચ્છિન્ના ચિરાયૈવં તરઙ્ગિણી । તાત દૃશ્યસરિત્ પ્રૌઢા મૂઢા રૂઢેવ તત્પદે
પ્યારા, દેખાવની આ મોટી નદી લાંબા સમયથી સતત વહે છે, જાણે કોઈ મજબૂત અને મૂર્ખ ધારા પોતાના માર્ગે જમાઈ ગઈ હોય.
ઇતિ માયેયમ્ આદીર્ઘા પ્રસૃતોપશમોન્મુખી । સત્યાવલોકમાત્રાતિવિલયૈકવિલાસિની
આ રીતે, માયાની આ લાંબી લહેર ફેલાઈ રહી છે, પણ સાચાઈ દેખાતાં જ ઓગળી જવા તૈયાર છે અને એમાં જ આનંદ પામે છે.
યતẖ કુતશ્ચિન્ માયેયં યત્ર ક્વચન વાનઘ । યથા કથઞ્ચિત્ સમ્પન્નમાત્રૈવ પરિદૃશ્યતે
હે નિર્દોષ, માયા ક્યાંકથી પણ, ક્યારેક પણ, કોઈ પણ રીતે દેખાય છે, પણ એ માત્ર તાજેતરમાં જ ઉભી થાય છે ત્યાં સુધી જ દેખાય છે.
અહમ્ભાવચમત્કારમાત્રાદ્ વૃષ્ટિર્ ઇવામ્બુદાત્ । જાયતે મિહિકેવાશુ પ્રેક્ષામાત્રવિનાશિની
મારું હોવું માત્ર આત્મજ્ઞાનની અજાયબીથી જ ઊભું થાય છે, જેમ વાદળમાંથી વરસાદ પડે છે. પણ, જેમ હિમકણ માત્ર નજર પડતાં ઓછી જાય છે, તેમ જ સમજણની નજર પડે એટલે આ 'હું' પણ તરત જ ઓગળી જાય છે.
મૈનાં પતાભિમતદર્શન પશ્ય દૃશ્યમુક્તં સ્વભાવમ્ અવભાસનમાત્રતત્ત્વમ્ । સર્વાર્થશૂન્યમ્ અત એવ ચ શૂન્યરૂપમ્ એકં ખમાત્રમ્ ઇવ માત્ર વિકલ્પમ્ એહિ
એ મન, તું જે જોઈવું ઇચ્છે છે એ દૃશ્યને જો; જે દેખાય છે તેનું સ્વરૂપ માત્ર દેખાવ છે, એમાં કશુંય વાસ્તવિક નથી, એ ખાલી દેખાવ છે. એ એકજ છે, જેમ શુદ્ધ આકાશ, અને માત્ર કલ્પનાથી જ ઊભું છે.
યત્રાહન્ત્વં જગત્ તત્ર પૂર્વમ્ આગત્ય તિષ્ઠતિ । પરાણ્વન્તર્ અપીન્દ્રસ્ય ત્રસરેણૂદરે યથા
જ્યાં 'હું' હોવાનો ભાવ છે, ત્યાં જ દુનિયા પહેલા આવે છે અને સ્થિર થાય છે; જેમ ઇન્દ્રનો સુક્ષ્મ અંશ ધૂળના નાનાં કણમાં પણ વ્યાપી રહે છે.
ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અહમ્ભાવો ઽભિમન્ત્રાત્મા મૂલમ્ આદ્યમ્ ઉદાહૃતમ્
આ ભ્રમરૂપ દુનિયા, જે આકાશના રંગ જેવી ઊભી છે, તેમાં 'હું' હોવાનો ભાવ, જેનું મૂળ સ્વરૂપ અભિમાન છે, એ જ મૂળ અને પ્રથમ કારણ કહેવાયું છે.
વાસનારસસંસિક્તાદ્ અહમ્બીજકણાદ્ અયમ્ । બ્રહ્માદ્રૌ વ્યોમવિપિને જાયતે ત્રિજગદ્દ્રુમઃ
મનુષ્યના 'હું'ના બીજમાં વસનાની રસથી ભીંજાઈને, આ આખું ત્રિલોકનું વૃક્ષ, બ્રહ્મા થી લઈને પહાડો સુધી, આકાશના જંગલમાં ઉગે છે.
તારકાપુષ્પનિકરો વિનીલાચલપલ્લવઃ । સરિત્સારસિરાપૂરો વાસનાસારસત્ફલઃ
આ વૃક્ષના તારાઓ ફૂલોના ગુચ્છો છે, તેના વાદળી પર્વતો કૂંપળો છે, નદીઓ અને સરોવર એ તેની પૂર્ણતા છે, અને તેનું ફળ વસનાનો સાર છે.
અહન્ત્વસલિલસ્યેદં જગત્ સ્પન્દ ઉદાહૃતઃ । ચિચ્ચમત્કરણે સ્વાદુ વાસનાવિસરદ્રસઃ
આ જગતનો સ્પંદન એ 'હું'ના પાણીની લહેર કહેવાય છે; ચેતનાની આનંદમાં વસનાનો રસ સર્વત્ર પ્રસરે છે.
તારકાશીકરાસારો નભોઽનન્તનિખાતવાન્ । ભાવાભાવમહાવર્તો નાનાગિરિતરઙ્ગકઃ
તારાઓની ઝાંઝરીનું સાર એ તેની શીતલતા છે, જે અનંત આકાશમાં ઊંડે વસી છે; હોવા અને ન હોવાના મહા ઘૂમરાળામાં અનેક પર્વતો જેવી લહેરો છે.
ત્રિલોકીવિલિખલ્લેખો વિલોલાલોકફેનિલઃ । બ્રહ્માણ્ડબુદ્બુદોદ્ભેદẖ કવાટાપીડપીવરઃ
ત્રણે લોક માત્ર એક ક્ષણિક છાપ છે, જેમ આંખે દેખાતું ધ્રુજતું ફેન હોય છે; આખું બ્રહ્માંડ ફૂલતું બબ્બલ છે, જેના દ્વાર બંધ છે.
ભૂપીઠદૃઢદિણ્ડીરપિણ્ડશ્ ચિદ્ઘનમણ્ડવાન્ । ચિત્રાજવઞ્જવીભાવમજ્જનોન્મજ્જનાત્મકઃ
પૃથ્વી એક મજબૂત ઢોલ છે, શરીર ચેતનાનો ઘન પિંડ છે; એ અજાણી અને ઝડપી આકારોમાં ઊભરાય છે અને ડૂબી જાય છે.
જરામરણમોહાદિવીચીચયચમત્કૃતિઃ । ઉત્પન્નધ્વંસદેહાદિબિન્દુવૃન્દૈકમન્દિરઃ
વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ અને મોહ જેવી તરંગોની અદ્ભુતતા છે; શરીર અને તેનું વિનાશ એક જ બિંદુમાં ઊભરાય છે અને લય પામે છે.
અહન્ત્વપવનસ્પન્દો જગદ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતામ્ । અહન્ત્વચન્દ્રસૌગન્ધ્યં જગદ્ ઇત્ય્ એવ બુધ્યતામ્
'હું'પણ નામની પવનની લહેર જ જગત છે, એ રીતે સમજવું; જેમ ચાંદની સુગંધ 'હું'પણ છે, તેમ જગત પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.
નાહન્ત્વજગતી ભિન્ને પવનસ્પન્દવત્ સદા । પયો દ્રવત્વમ્ ઇવ ચ વહ્નિર્ ઔષ્ણ્યમ્ ઇવાપિ ચ
મારી અને જગતની વચ્ચે કોઈ અલગાવ નથી; બંને હંમેશા સાથે જ હોય છે, જેમ પાણીમાં ભેજ હોય છે કે અગ્નિમાં તાપ હોય છે.
જગદ્ અસ્ત્ય્ અહમર્થે ઽન્તર્ અહમ્ અસ્તિ જગદ્ધૃદિ । અન્યોઽન્યભાવિની હ્ય્ એતે આધારાધેયવત્ સ્થિતે
જગત મારાં માટે છે અને હું જગતના હૃદયમાં છું; આ બંને હંમેશા સાથે રહે છે, જેમ આધાર અને આધારિત વસ્તુ હોય છે.
જગદ્બીજમ્ અહન્ત્વં યો માર્ષ્ટિ બોધાદ્ અવેદનાત્ । અલં ચિત્રં જલેનેવ તેન ધૌતં જગન્મલમ્
જે વ્યક્તિ જ્ઞાન અને અજ્ઞાન દ્વારા 'હું'પણું, જે જગતનું બીજ છે, દૂર કરે છે, તે જગતની અશુદ્ધિને એ રીતે ધોઈ નાખે છે જેમ પાણી દાગ દૂર કરે છે.
અહન્ત્વં નામ તત્ કિઞ્ચિદ્ વિદ્યાધર ન વિદ્યતે । અકારણમ્ અવસ્તુત્વાચ્ છશશૃઙ્ગમ્ ઇવોદિતમ્
'હું'પણું નામની કોઈ વાસ્તવિક વસ્તુ નથી, હે વિદ્યાાધર; એ કારણ વગરની, અસ્તિત્વવિહોણી વાત છે, જેમ શશકના શિંગ હોય એમ માત્ર કહેવાય છે.
બ્રહ્મણ્ય્ અતિતતે ઽનન્તે સકલોલ્લેખવર્જિતે । અહન્ત્વં કારણાભાવાન્ ન કદાચન સન્મયમ્
સમયથી પર, અનંત અને સર્વ પ્રકારના ભેદથી રહિત બ્રહ્મમાં 'હું'પણનો ભાવ ક્યારેય ઉદ્ભવતો નથી, કારણ કે એ માટે કોઈ કારણ જ નથી.
અવસ્તુન્ય્ ઓતુશૃઙ્ગાદૌ ન સમ્ભવતિ કારણમ્ । અતો ઽહન્ત્વાદિ નાસ્ત્ય્ એવ વન્ધ્યાસુત ઇવ ક્વચિત્
જેમ ખરગોશના શિંગમાં કોઈ કારણ હોઈ શકે નહીં, એ જ રીતે 'હું'પણ અને એ જેવા ભાવ ક્યાંય પણ નથી, જેમ બાંઝ સ્ત્રીનો દીકરો હોય તેમ.
તદભાવાજ્ જગન્ નાસ્તિ ચિત્ત્વં જગદભાવતઃ । શિષ્ટં નિર્વાણમ્ એવાતશ્ શાન્તમ્ આસ્સ્વ યથાસુખમ્
જેમના અભાવે જગત નથી, અને જગતના અભાવે મન પણ નથી. હવે માત્ર નિર્વાણ જ બાકી રહે છે; તેથી, તું શાંતિથી, આનંદપૂર્વક આરામ કર.
અભાવાદ્ ઉપપત્તિસ્થાદ્ એવં જગદહન્ત્વયોઃ । રૂપાલોકમનસ્કારાશ્ શાન્તાસ્ તવ ભવેતરત્
જગત અને 'હું'પણના અભાવે, રૂપ, દૃષ્ટિ અને મનના સંકલ્પો તારા માટે શાંત થઈ જાય છે, કારણ કે તેમનું મૂળ જ ગુમ થઈ ગયું છે.
યન્ નાસ્તિ તત્ તુ નાસ્ત્ય્ એવ શેષં શાન્તમ્ અસિ ધ્રુવમ્ । સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસિ મા ભૂયો નિર્મૂલાં ભ્રાન્તિમ્ આહર
જે નથી, એ ખરેખર નથી જ; જે બાકી રહે છે, એ શાંતિ છે, અને એ તમે ચોક્કસ છો. તમે જાગી ગયા છો—હવે ફરીથી મૂળ વગરની ભ્રાંતિને મનમાં લાવશો નહીં.
વ્યપગતકલનાકલઙ્કશુદ્ધશ્ શિવમ્ અસિ શાન્તમ્ અસીશ્વરો ઽસિ નિત્યમ્ । ખમ્ ઇવ ભવસિ સર્વતોપમાનં જગદ્ અપિ વા પરમાણુરૂપમ્ એવ
તમે સર્વ પ્રકારની ભેદભાવ અને દૂષણથી મુક્ત, શુદ્ધ, શાંત, કલ્યાણરૂપ અને સદા સ્વતંત્ર છો. જેમ આકાશ સર્વત્ર વ્યાપેલું છે, તેમ તમે બધાનું માપ છો; અને આખું જગત પણ ખરેખર અતિ સૂક્ષ્મ રૂપમાં જ છે.