બહિર્ અન્તશ્ ચ ભૂતાનામ્ અચરં ચરમ્ એવ ચ । સૂક્ષ્મત્વાત્ તદ્ અવિજ્ઞેયં દૂરસ્થં ચાન્તિકે ચ તત્
જે દરેક જીવમાં અંદર અને બહાર બંને છે, અચળ પણ છે અને ચાલતું પણ છે; તેની સુક્ષ્મતાને કારણે એ ઓળખી શકાયું નથી, એ દૂર પણ છે અને નજીક પણ છે.
સર્વત્ર ચન્દ્રાર્કમયં સર્વત્રૈવ ધરામયમ્ । સર્વત્ર પર્વતમયં સર્વત્રાબ્ધિમયં તથા
જે દરેક જગ્યાએ ચાંદ્ર અને સૂર્યરૂપ છે, દરેક જગ્યાએ ધરારૂપ છે, દરેક જગ્યાએ પર્વતરૂપ છે અને એ જ રીતે દરેક જગ્યાએ સમુદ્રરૂપ પણ છે.
સર્વત્ર સારગુરુકં સર્વત્રૈવ નભોમયમ્ । સર્વત્ર સંસૃતિમયં સર્વત્રૈવ જગન્મયમ્
દરેક જગ્યાએ સાર છે, ભાર છે, દરેક જગ્યાએ આકાશ જેવું વિશાળપણું છે; દરેક જગ્યાએ જન્મમરણનો પ્રવાહ છે, દરેક જગ્યાએ આખું જગત વ્યાપ્ત છે.
સર્વત્રૈવ ચ મોક્ષાત્મ સર્વત્રૈવાદ્યચિન્મયમ્ । સર્વત્ર સર્વાર્થમયં સર્વતસ્ સર્વવર્જિતમ્
દરેક જગ્યાએ મુક્તિનું સ્વરૂપ છે, દરેક જગ્યાએ પ્રાચીન ચેતના છે; દરેક જગ્યાએ બધાની સાર્થકતા છે, અને દરેક જગ્યાએ બધાથી રહિત એવું છે.
ઘટે વટે પટે કુડ્યે શકટે વાનરે નરે । ધામ્નિ વ્યોમ્નિ તરાવ્ અદ્રાવ્ અનિલે સલિલે ઽનલે
ઘડામાં, વટવૃક્ષમાં, કપડામાં, દીવાલમાં, રથમાં, વાંદરામાં, માનવમાં; ઘરમાં, આકાશમાં, તારામાં, પર્વતમાં, પવનમાં, પાણીમાં, અગ્નિમાં—
નાનાચારવિકારાણિ વિવિધાવૃત્તિમન્તિ ચ । પરમાણ્વંશમાત્રે ઽપિ ત્રિજગન્તિ દદર્શ સઃ
નાનાં-મોટાં વ્યવહાર, અનેક પ્રકારની ગતિઓ અને પરિવર્તનો, એ બધું પણ એક નાનકડા પરમાણુમાં, ત્રણેય લોકમાં, તેણે જોઈ લીધું.
મરિચસ્યાન્તરે તૈક્ષ્ણ્યં શૂન્યત્વમ્ ઇવ વાઙ્ગ ખે । ત્રિજગત્ સત્ય્ અસતિ ચ વિદ્યતે ચિન્મયાત્મનિ
કેવી રીતે પ્રકાશની કિરણમાં તીવ્રતા છુપાયેલી હોય છે, કે આકાશમાં ખાલીપો હોય છે, કે બોલવામાં અવકાશ હોય છે, એ જ રીતે ચેતનાત્મા માં ત્રણેય લોકો એક સાથે સત્ય પણ છે અને અસત્ય પણ છે.
ઇત્ય્ એવં ભાવયન્ મુક્તભાવયા શુદ્ધસંવિદા । શક્રẖ ક્રમેણ તેનૈવ સ નિર્વાણમ્ અવાપ્તવાન્
આ રીતે મુક્ત અવસ્થાની શુદ્ધ જાગૃતિથી ચિંતન કરતા કરતા, એ જ રીતે ઇન્દ્રે ધીમે ધીમે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.
તસ્યાભવદ્ યશ્ શક્રસ્ય પુત્રḫ પરપુરઞ્જયઃ । સો ઽપિ ક્રમેણ તેનૈવ તથૈવ ધ્યાનવાન્ અભૂત્
એ ઇન્દ્રને એક પુત્ર થયો, નામ પરપુરંજય. એ પણ એ જ રીતે, સમય જતાં, ધ્યાનમાં લીન થયો.
ધ્યાનેન સર્વમ્ એકત્ર પશ્યંશ્ ચિરમ્ ઉદારધીઃ । દદર્શેમમ્ અસૌ સર્ગમ્ અસ્મદીયં મહામતિઃ
દિવ્ય બુદ્ધિવાળો એ મહાન આત્માએ લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કરીને બધું એકરૂપ જોઈ લીધું અને પછી એણે આપણા આ જગતને સ્પષ્ટ રીતે જોઈ લીધું.
તતો ઽસ્મિન્ વિચરન્ સર્ગે શક્રાન્તે શક્રતાં ગતઃ । ચકાર જગતાં રાજ્યં વૃત્તાન્તશતશોભિતમ્
પછી, આ સર્જનમાં ફરતાં ફરતાં, ઇન્દ્રના રાજ્યના અંતે, એ ઇન્દ્રપદને પ્રાપ્ત થયો અને અનેક ઘટનાઓથી શોભાયમાન એવા જગતનું રાજય કર્યું.
વિદ્યાધરકુલાધીશ ઇહાદ્યૈવ સ દેવરાટ્ । તસ્યેન્દ્રસ્ય કુલોત્પન્ન ઇતિ વિદ્ધિ યથાસ્થિતમ્
આજે, અહીં, એ દેવરાજ વિદ્યાાધર કુળનો સ્વામી છે; જાણ કે એ એ જ ઇન્દ્રના કુળમાં જન્મેલો છે, જેમ છે તેમ.
તતો હૃદયબીજસ્થપ્રાઙ્મુખાભ્યાસયોગતઃ । બિસજાલવિલાસાદિવૃત્તાન્તમ્ અનુભૂતવાન્
પછી, હૃદયમાં રહેલા બીજ તરફ મનને વાળવાની સાધનાથી, એણે કમળના તંતુઓ જેવી રમણીઓ ઘટનાઓનો અનુભવ કર્યો.
યથૈષ શક્રẖ કથિતસ્ ત્રસરેણૂદરાસ્પદઃ । બિસવાલાસ્પદશ્ ચૈતત્કુલજẖ કાન્તિમાન્ અથ
જેમ આ ઇન્દ્ર, જેનું વર્ણન થયું, ધૂળના કણમાં વસતો હતો, તેમ આ તેજસ્વી, એ જ કુળમાં જન્મેલો, કમળના તંતુમાં વસતો હતો.
તથા શતસહસ્રાણિ તત્રતશ્ ચાન્યતશ્ ચ ખે । તાદૃશવ્યવહારાણિ સમતીતાનિ સન્તિ ચ
આ રીતે, આકાશમાં અને બીજે ક્યાંક પણ, આવા અનેક હજારો કામો થયા છે અને હજુ પણ ચાલે છે.
વહતીયમ્ અવિચ્છિન્ના ચિરાયૈવં તરઙ્ગિણી । તાત દૃશ્યસરિત્ પ્રૌઢા મૂઢા રૂઢેવ તત્પદે
પ્યારા, દેખાવની આ મોટી નદી લાંબા સમયથી સતત વહે છે, જાણે કોઈ મજબૂત અને મૂર્ખ ધારા પોતાના માર્ગે જમાઈ ગઈ હોય.
ઇતિ માયેયમ્ આદીર્ઘા પ્રસૃતોપશમોન્મુખી । સત્યાવલોકમાત્રાતિવિલયૈકવિલાસિની
આ રીતે, માયાની આ લાંબી લહેર ફેલાઈ રહી છે, પણ સાચાઈ દેખાતાં જ ઓગળી જવા તૈયાર છે અને એમાં જ આનંદ પામે છે.
યતẖ કુતશ્ચિન્ માયેયં યત્ર ક્વચન વાનઘ । યથા કથઞ્ચિત્ સમ્પન્નમાત્રૈવ પરિદૃશ્યતે
હે નિર્દોષ, માયા ક્યાંકથી પણ, ક્યારેક પણ, કોઈ પણ રીતે દેખાય છે, પણ એ માત્ર તાજેતરમાં જ ઉભી થાય છે ત્યાં સુધી જ દેખાય છે.
અહમ્ભાવચમત્કારમાત્રાદ્ વૃષ્ટિર્ ઇવામ્બુદાત્ । જાયતે મિહિકેવાશુ પ્રેક્ષામાત્રવિનાશિની
મારું હોવું માત્ર આત્મજ્ઞાનની અજાયબીથી જ ઊભું થાય છે, જેમ વાદળમાંથી વરસાદ પડે છે. પણ, જેમ હિમકણ માત્ર નજર પડતાં ઓછી જાય છે, તેમ જ સમજણની નજર પડે એટલે આ 'હું' પણ તરત જ ઓગળી જાય છે.
મૈનાં પતાભિમતદર્શન પશ્ય દૃશ્યમુક્તં સ્વભાવમ્ અવભાસનમાત્રતત્ત્વમ્ । સર્વાર્થશૂન્યમ્ અત એવ ચ શૂન્યરૂપમ્ એકં ખમાત્રમ્ ઇવ માત્ર વિકલ્પમ્ એહિ
એ મન, તું જે જોઈવું ઇચ્છે છે એ દૃશ્યને જો; જે દેખાય છે તેનું સ્વરૂપ માત્ર દેખાવ છે, એમાં કશુંય વાસ્તવિક નથી, એ ખાલી દેખાવ છે. એ એકજ છે, જેમ શુદ્ધ આકાશ, અને માત્ર કલ્પનાથી જ ઊભું છે.
યત્રાહન્ત્વં જગત્ તત્ર પૂર્વમ્ આગત્ય તિષ્ઠતિ । પરાણ્વન્તર્ અપીન્દ્રસ્ય ત્રસરેણૂદરે યથા
જ્યાં 'હું' હોવાનો ભાવ છે, ત્યાં જ દુનિયા પહેલા આવે છે અને સ્થિર થાય છે; જેમ ઇન્દ્રનો સુક્ષ્મ અંશ ધૂળના નાનાં કણમાં પણ વ્યાપી રહે છે.
ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ । અહમ્ભાવો ઽભિમન્ત્રાત્મા મૂલમ્ આદ્યમ્ ઉદાહૃતમ્
આ ભ્રમરૂપ દુનિયા, જે આકાશના રંગ જેવી ઊભી છે, તેમાં 'હું' હોવાનો ભાવ, જેનું મૂળ સ્વરૂપ અભિમાન છે, એ જ મૂળ અને પ્રથમ કારણ કહેવાયું છે.
વાસનારસસંસિક્તાદ્ અહમ્બીજકણાદ્ અયમ્ । બ્રહ્માદ્રૌ વ્યોમવિપિને જાયતે ત્રિજગદ્દ્રુમઃ
મનુષ્યના 'હું'ના બીજમાં વસનાની રસથી ભીંજાઈને, આ આખું ત્રિલોકનું વૃક્ષ, બ્રહ્મા થી લઈને પહાડો સુધી, આકાશના જંગલમાં ઉગે છે.
તારકાપુષ્પનિકરો વિનીલાચલપલ્લવઃ । સરિત્સારસિરાપૂરો વાસનાસારસત્ફલઃ
આ વૃક્ષના તારાઓ ફૂલોના ગુચ્છો છે, તેના વાદળી પર્વતો કૂંપળો છે, નદીઓ અને સરોવર એ તેની પૂર્ણતા છે, અને તેનું ફળ વસનાનો સાર છે.
અહન્ત્વસલિલસ્યેદં જગત્ સ્પન્દ ઉદાહૃતઃ । ચિચ્ચમત્કરણે સ્વાદુ વાસનાવિસરદ્રસઃ
આ જગતનો સ્પંદન એ 'હું'ના પાણીની લહેર કહેવાય છે; ચેતનાની આનંદમાં વસનાનો રસ સર્વત્ર પ્રસરે છે.
તારકાશીકરાસારો નભોઽનન્તનિખાતવાન્ । ભાવાભાવમહાવર્તો નાનાગિરિતરઙ્ગકઃ
તારાઓની ઝાંઝરીનું સાર એ તેની શીતલતા છે, જે અનંત આકાશમાં ઊંડે વસી છે; હોવા અને ન હોવાના મહા ઘૂમરાળામાં અનેક પર્વતો જેવી લહેરો છે.
ત્રિલોકીવિલિખલ્લેખો વિલોલાલોકફેનિલઃ । બ્રહ્માણ્ડબુદ્બુદોદ્ભેદẖ કવાટાપીડપીવરઃ
ત્રણે લોક માત્ર એક ક્ષણિક છાપ છે, જેમ આંખે દેખાતું ધ્રુજતું ફેન હોય છે; આખું બ્રહ્માંડ ફૂલતું બબ્બલ છે, જેના દ્વાર બંધ છે.
ભૂપીઠદૃઢદિણ્ડીરપિણ્ડશ્ ચિદ્ઘનમણ્ડવાન્ । ચિત્રાજવઞ્જવીભાવમજ્જનોન્મજ્જનાત્મકઃ
પૃથ્વી એક મજબૂત ઢોલ છે, શરીર ચેતનાનો ઘન પિંડ છે; એ અજાણી અને ઝડપી આકારોમાં ઊભરાય છે અને ડૂબી જાય છે.
જરામરણમોહાદિવીચીચયચમત્કૃતિઃ । ઉત્પન્નધ્વંસદેહાદિબિન્દુવૃન્દૈકમન્દિરઃ
વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ અને મોહ જેવી તરંગોની અદ્ભુતતા છે; શરીર અને તેનું વિનાશ એક જ બિંદુમાં ઊભરાય છે અને લય પામે છે.
અહન્ત્વપવનસ્પન્દો જગદ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતામ્ । અહન્ત્વચન્દ્રસૌગન્ધ્યં જગદ્ ઇત્ય્ એવ બુધ્યતામ્
'હું'પણ નામની પવનની લહેર જ જગત છે, એ રીતે સમજવું; જેમ ચાંદની સુગંધ 'હું'પણ છે, તેમ જગત પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.