તસ્ય શક્રસ્ય કુલજẖ કશ્ચિદ્ આસીત્ સુરાધિપઃ । તત્રોત્તમગુણશ્ શ્રીમાન્ પાશ્ચાત્યા યસ્ય સા તનુઃ
શક્રના વંશમાં એક દેવોના રાજા હતા, જેઓ ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત અને પશ્ચિમ પ્રદેશના શરીરવાળા હતા.
અથેન્દ્રકુલપુત્રસ્ય તસ્ય તત્ર બભૂવ હ । પ્રતિભાજ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિર્ બૃહસ્પતિગિરોદિતા
પછી એ ઇન્દ્રકુળના પુત્રને ત્યાં બુદ્ધિ અને જ્ઞાનની પ્રાપ્તી થઈ, જે બૃહસ્પતિના વચનોથી જણાઈ હતી.
તતો વિદિતવેદ્યો ઽસૌ યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ । ચકાર જગતાં રાજ્યમ્ આજ્યપાનામ્ અધીશ્વરઃ
પછી, જે જાણવાનો હતો તે જાણીને અને જે મળ્યું તે પ્રમાણે વર્તી, તેણે હવન કરનારા લોકોના સ્વામી તરીકે જગતના રાજ્ય પર શાસન કર્યું.
યુયુધે દાનવૈસ્ સાર્ધમ્ અજયત્ સર્વશાત્રવાન્ । શતં ચકાર યજ્ઞાનામ્ અજ્ઞાનોત્તીર્ણમાનસઃ
તે દાનવો સાથે યુદ્ધ કરી અને બધા શત્રુઓને જીત્યા; અજ્ઞાનને પાર કરીને તેણે સો યજ્ઞો કર્યા.
ઉવાસ કાર્યવશતો બિસવાલાન્તરે ચિરમ્ । અન્યાન્ય્ અપિ ચ વૃત્તાન્તશતાન્ય્ અનુબભૂવ હ
પરિસ્થિતિઓના કારણે, તે લાંબા સમય સુધી કમળના ડાંગરની અંદર રહ્યો અને અનેક અન્ય ઘટનાઓ પણ અનુભવ્યો.
કદાચિદ્ આસીત્ તસ્યેચ્છા પ્રબોધબલશાલિનઃ । બ્રહ્મતત્ત્વમ્ અવેક્ષે ઽહં યથાવદ્ ધ્યાનવાન્ ઇતિ
ક્યારેક, જાગૃતિની શક્તિથી ભરપૂર એવી ઈચ્છા તેના મનમાં ઉઠી: 'હું બ્રહ્મનું સાચું સ્વરૂપ જેમ છે તેમ ધ્યાનમાં લઈશ.'
સો ઽપશ્યત્ પ્રણિધાનેન તત એકાન્તસંસ્થિતઃ । સ બાહ્યાભ્યન્તરાશેષકરણત્યાગશાન્તધીઃ
પછી, એકાંતમાં સ્થિર રહી, બાહ્ય અને આંતરિક બધાં કાર્યોનો ત્યાગ કરીને મન શાંત કરીને, તેણે ઊંડા ધ્યાનથી તે અનુભવ્યું.
સર્વશક્તિ પરં બ્રહ્મ સર્વવસ્તુમયં તતમ્ । સર્વથા સર્વદા સર્વં સર્વૈસ્ સર્વત્ર સર્વગમ્
તેને સર્વશક્તિમાન પરબ્રહ્મ, સર્વત્ર વ્યાપેલું, સર્વ વસ્તુમાં રહેલું, દરેક સમયે, દરેક જગ્યાએ, બધામાં, સર્વત્ર હાજર એવું દેખાયું.
સર્વતḫ પાણિપાદાન્તં સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખમ્ । સર્વતશ્ શ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય સંસ્થિતમ્
જેની હાથે અને પગે બધે છે, આંખો, માથાં અને ચહેરા દરેક જગ્યાએ છે, અને સમગ્ર જગતમાં કાન પણ છે, એ સર્વત્ર વ્યાપી રહીને બધું આવરી લે છે.
સર્વેન્દ્રિયગુણૈર્ મુક્તં સર્વેન્દ્રિયગુણાન્વિતમ્ । અસક્તં સર્વભૃચ્ ચૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ
જે તમામ ઇન્દ્રિયોના ગુણોથી મુક્ત છે, છતાં બધા ગુણો ધરાવે છે; જે કોઈપણ વસ્તુમાં આસક્ત નથી, છતાં બધું જાળવે છે; જે ગુણરહિત છે, છતાં ગુણોને માણે છે.
બહિર્ અન્તશ્ ચ ભૂતાનામ્ અચરં ચરમ્ એવ ચ । સૂક્ષ્મત્વાત્ તદ્ અવિજ્ઞેયં દૂરસ્થં ચાન્તિકે ચ તત્
જે દરેક જીવમાં અંદર અને બહાર બંને છે, અચળ પણ છે અને ચાલતું પણ છે; તેની સુક્ષ્મતાને કારણે એ ઓળખી શકાયું નથી, એ દૂર પણ છે અને નજીક પણ છે.
સર્વત્ર ચન્દ્રાર્કમયં સર્વત્રૈવ ધરામયમ્ । સર્વત્ર પર્વતમયં સર્વત્રાબ્ધિમયં તથા
જે દરેક જગ્યાએ ચાંદ્ર અને સૂર્યરૂપ છે, દરેક જગ્યાએ ધરારૂપ છે, દરેક જગ્યાએ પર્વતરૂપ છે અને એ જ રીતે દરેક જગ્યાએ સમુદ્રરૂપ પણ છે.
સર્વત્ર સારગુરુકં સર્વત્રૈવ નભોમયમ્ । સર્વત્ર સંસૃતિમયં સર્વત્રૈવ જગન્મયમ્
દરેક જગ્યાએ સાર છે, ભાર છે, દરેક જગ્યાએ આકાશ જેવું વિશાળપણું છે; દરેક જગ્યાએ જન્મમરણનો પ્રવાહ છે, દરેક જગ્યાએ આખું જગત વ્યાપ્ત છે.
સર્વત્રૈવ ચ મોક્ષાત્મ સર્વત્રૈવાદ્યચિન્મયમ્ । સર્વત્ર સર્વાર્થમયં સર્વતસ્ સર્વવર્જિતમ્
દરેક જગ્યાએ મુક્તિનું સ્વરૂપ છે, દરેક જગ્યાએ પ્રાચીન ચેતના છે; દરેક જગ્યાએ બધાની સાર્થકતા છે, અને દરેક જગ્યાએ બધાથી રહિત એવું છે.
ઘટે વટે પટે કુડ્યે શકટે વાનરે નરે । ધામ્નિ વ્યોમ્નિ તરાવ્ અદ્રાવ્ અનિલે સલિલે ઽનલે
ઘડામાં, વટવૃક્ષમાં, કપડામાં, દીવાલમાં, રથમાં, વાંદરામાં, માનવમાં; ઘરમાં, આકાશમાં, તારામાં, પર્વતમાં, પવનમાં, પાણીમાં, અગ્નિમાં—
નાનાચારવિકારાણિ વિવિધાવૃત્તિમન્તિ ચ । પરમાણ્વંશમાત્રે ઽપિ ત્રિજગન્તિ દદર્શ સઃ
નાનાં-મોટાં વ્યવહાર, અનેક પ્રકારની ગતિઓ અને પરિવર્તનો, એ બધું પણ એક નાનકડા પરમાણુમાં, ત્રણેય લોકમાં, તેણે જોઈ લીધું.
મરિચસ્યાન્તરે તૈક્ષ્ણ્યં શૂન્યત્વમ્ ઇવ વાઙ્ગ ખે । ત્રિજગત્ સત્ય્ અસતિ ચ વિદ્યતે ચિન્મયાત્મનિ
કેવી રીતે પ્રકાશની કિરણમાં તીવ્રતા છુપાયેલી હોય છે, કે આકાશમાં ખાલીપો હોય છે, કે બોલવામાં અવકાશ હોય છે, એ જ રીતે ચેતનાત્મા માં ત્રણેય લોકો એક સાથે સત્ય પણ છે અને અસત્ય પણ છે.
ઇત્ય્ એવં ભાવયન્ મુક્તભાવયા શુદ્ધસંવિદા । શક્રẖ ક્રમેણ તેનૈવ સ નિર્વાણમ્ અવાપ્તવાન્
આ રીતે મુક્ત અવસ્થાની શુદ્ધ જાગૃતિથી ચિંતન કરતા કરતા, એ જ રીતે ઇન્દ્રે ધીમે ધીમે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.
તસ્યાભવદ્ યશ્ શક્રસ્ય પુત્રḫ પરપુરઞ્જયઃ । સો ઽપિ ક્રમેણ તેનૈવ તથૈવ ધ્યાનવાન્ અભૂત્
એ ઇન્દ્રને એક પુત્ર થયો, નામ પરપુરંજય. એ પણ એ જ રીતે, સમય જતાં, ધ્યાનમાં લીન થયો.
ધ્યાનેન સર્વમ્ એકત્ર પશ્યંશ્ ચિરમ્ ઉદારધીઃ । દદર્શેમમ્ અસૌ સર્ગમ્ અસ્મદીયં મહામતિઃ
દિવ્ય બુદ્ધિવાળો એ મહાન આત્માએ લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કરીને બધું એકરૂપ જોઈ લીધું અને પછી એણે આપણા આ જગતને સ્પષ્ટ રીતે જોઈ લીધું.
તતો ઽસ્મિન્ વિચરન્ સર્ગે શક્રાન્તે શક્રતાં ગતઃ । ચકાર જગતાં રાજ્યં વૃત્તાન્તશતશોભિતમ્
પછી, આ સર્જનમાં ફરતાં ફરતાં, ઇન્દ્રના રાજ્યના અંતે, એ ઇન્દ્રપદને પ્રાપ્ત થયો અને અનેક ઘટનાઓથી શોભાયમાન એવા જગતનું રાજય કર્યું.
વિદ્યાધરકુલાધીશ ઇહાદ્યૈવ સ દેવરાટ્ । તસ્યેન્દ્રસ્ય કુલોત્પન્ન ઇતિ વિદ્ધિ યથાસ્થિતમ્
આજે, અહીં, એ દેવરાજ વિદ્યાાધર કુળનો સ્વામી છે; જાણ કે એ એ જ ઇન્દ્રના કુળમાં જન્મેલો છે, જેમ છે તેમ.
તતો હૃદયબીજસ્થપ્રાઙ્મુખાભ્યાસયોગતઃ । બિસજાલવિલાસાદિવૃત્તાન્તમ્ અનુભૂતવાન્
પછી, હૃદયમાં રહેલા બીજ તરફ મનને વાળવાની સાધનાથી, એણે કમળના તંતુઓ જેવી રમણીઓ ઘટનાઓનો અનુભવ કર્યો.
યથૈષ શક્રẖ કથિતસ્ ત્રસરેણૂદરાસ્પદઃ । બિસવાલાસ્પદશ્ ચૈતત્કુલજẖ કાન્તિમાન્ અથ
જેમ આ ઇન્દ્ર, જેનું વર્ણન થયું, ધૂળના કણમાં વસતો હતો, તેમ આ તેજસ્વી, એ જ કુળમાં જન્મેલો, કમળના તંતુમાં વસતો હતો.
તથા શતસહસ્રાણિ તત્રતશ્ ચાન્યતશ્ ચ ખે । તાદૃશવ્યવહારાણિ સમતીતાનિ સન્તિ ચ
આ રીતે, આકાશમાં અને બીજે ક્યાંક પણ, આવા અનેક હજારો કામો થયા છે અને હજુ પણ ચાલે છે.
વહતીયમ્ અવિચ્છિન્ના ચિરાયૈવં તરઙ્ગિણી । તાત દૃશ્યસરિત્ પ્રૌઢા મૂઢા રૂઢેવ તત્પદે
પ્યારા, દેખાવની આ મોટી નદી લાંબા સમયથી સતત વહે છે, જાણે કોઈ મજબૂત અને મૂર્ખ ધારા પોતાના માર્ગે જમાઈ ગઈ હોય.
ઇતિ માયેયમ્ આદીર્ઘા પ્રસૃતોપશમોન્મુખી । સત્યાવલોકમાત્રાતિવિલયૈકવિલાસિની
આ રીતે, માયાની આ લાંબી લહેર ફેલાઈ રહી છે, પણ સાચાઈ દેખાતાં જ ઓગળી જવા તૈયાર છે અને એમાં જ આનંદ પામે છે.
યતẖ કુતશ્ચિન્ માયેયં યત્ર ક્વચન વાનઘ । યથા કથઞ્ચિત્ સમ્પન્નમાત્રૈવ પરિદૃશ્યતે
હે નિર્દોષ, માયા ક્યાંકથી પણ, ક્યારેક પણ, કોઈ પણ રીતે દેખાય છે, પણ એ માત્ર તાજેતરમાં જ ઉભી થાય છે ત્યાં સુધી જ દેખાય છે.
અહમ્ભાવચમત્કારમાત્રાદ્ વૃષ્ટિર્ ઇવામ્બુદાત્ । જાયતે મિહિકેવાશુ પ્રેક્ષામાત્રવિનાશિની
મારું હોવું માત્ર આત્મજ્ઞાનની અજાયબીથી જ ઊભું થાય છે, જેમ વાદળમાંથી વરસાદ પડે છે. પણ, જેમ હિમકણ માત્ર નજર પડતાં ઓછી જાય છે, તેમ જ સમજણની નજર પડે એટલે આ 'હું' પણ તરત જ ઓગળી જાય છે.
મૈનાં પતાભિમતદર્શન પશ્ય દૃશ્યમુક્તં સ્વભાવમ્ અવભાસનમાત્રતત્ત્વમ્ । સર્વાર્થશૂન્યમ્ અત એવ ચ શૂન્યરૂપમ્ એકં ખમાત્રમ્ ઇવ માત્ર વિકલ્પમ્ એહિ
એ મન, તું જે જોઈવું ઇચ્છે છે એ દૃશ્યને જો; જે દેખાય છે તેનું સ્વરૂપ માત્ર દેખાવ છે, એમાં કશુંય વાસ્તવિક નથી, એ ખાલી દેખાવ છે. એ એકજ છે, જેમ શુદ્ધ આકાશ, અને માત્ર કલ્પનાથી જ ઊભું છે.