બ્રહ્મણ્ય્ અનન્યો ઽપ્ય્ અન્યાભો ઘુગ્ઘુન્થકવદ્ ઉત્થિતઃ । તત્સ્થસ્ સ એવાસ ઇવાપ્ય્ અતત્સ્થ ઇવ સર્ગકઃ
બ્રહ્મથી અલગ ન હોવા છતાં, કોઈ બીજું રૂપ ધારણ કરે છે, જેમ કે ઝેરમાંથી ઘૂઘુંથાનું સર્જન થાય છે; એમાં સ્થિર રહીને પણ, તે જાણે ત્યાં જ છે અને જાણે ત્યાં નથી, એમ સર્જનહારની જેમ દેખાય છે.
વિષં વિષત્વમ્ અજહદ્ યથા સ્વાન્તẖ ક્રિમિẖ ક્રમાત્ । ન જાયતે ન મ્રિયતે જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ
જેમ કે જીવ ઝેરનું સ્વરૂપ છોડતો નથી અને અંદરથી ધીમે ધીમે ઊભો થાય છે, તેમ જ એ જન્મતો નથી કે મરતો નથી, છતાં જન્મે છે અને મરે છે એમ દેખાય છે.
સ્વેનૈવ સંવિદર્થેન પદાર્થાનામ્ અરૂપિણા । તીર્યતે ગોષ્પદમ્ ઇવ ન તુ દૈવાદ્ ભવાર્ણવઃ
પવિત્ર ચેતનાની પોતાની સ્વરૂપે, જે નિરૂપાદિ છે, સંસારનો મહાસાગર ગાયના પગલાની જેમ સહેલાઈથી પાર થઈ જાય છે, ભાગ્યથી નહીં.
સર્વભાવાન્તરાવસ્થા સર્વભાવાતિશાયિની । અન્તશ્શીતલતા યસ્મિંસ્ તસ્મિન્ કિમ્ અવહેલનમ્
જે સર્વ જીવોની અંદરની અવસ્થા છે, સર્વ અવસ્થાઓથી ઊંચી છે અને જેમાં અંતરમાં ઠંડક છે—એવું હોવા છતાં એનું અવગણન શું થઈ શકે?
જગત્પદાર્થસત્તાન્તસ્ સામાન્યેનાશુ ભાવ્યતામ્ । મનોઽહઙ્કારબુદ્ધ્યાદિẖ કẖ કલઙ્કો ઽમલાત્મનિ
આ જગતનાં તમામ વસ્તુઓનું અસ્તિત્વ સામાન્ય રીતે ઝડપથી વિચારવું જોઈએ; મન, અહંકાર, બુદ્ધિ વગેરે શુદ્ધ આત્મામાં કઈ રીતે દાગ બની શકે?
યથા ઘટપટાદ્ય્ અર્થાન્ પશ્યસ્ય્ અર્થં શરીરકમ્ । તથાહન્ત્વમનોબુદ્ધિવેદનાદ્ય્ અપિ પશ્ય હે
જેમ તમે ઘડો, કપડાં જેવી વસ્તુઓમાં શરીરનું તત્વ જુવો છો, તેમ જ, હે મિત્ર, અહંકાર, મન, બુદ્ધિ, અનુભવ વગેરેને પણ એ રીતે જ જોવું.
જગત્પદાર્થસાર્થૌઘં મનોબુદ્ધ્યાદિસંયુતમ્ । જ્ઞ એવાસંવિદંસ્ તિષ્ઠ પરિનિષ્ઠિતનિષ્ઠયા
મન અને બુદ્ધિ સાથે જોડાયેલા જગતનાં તમામ પદાર્થો માત્ર એક સમૂહ છે એવું જાણો; નિશ્ચિતતા સાથે શુદ્ધ ચેતનામાં સ્થિર રહો.
ન કેનચિત્ કસ્યચિદ્ એવ કશ્ચિદ્ દોષો ન ચૈવેહ ગુણẖ કદાચિત્ । સુખેન દુẖખેન ભવાભવેન ન ચાસ્તિ ભોક્તા ન ચ કર્તૃતેતિ
અહીં કોઈમાં કોઈ દોષ નથી, અને કદી કોઈ ગુણ પણ નથી; સુખ, દુઃખ, જન્મ કે મરણમાં કોઈ ભોગવનારો કે કરનાર નથી.
ખ એવ વ્યોમ સમ્પન્નમ્ ઇતિ સઙ્કલ્પનં યથા । ભ્રાન્તિમાત્રમ્ અસદ્રૂપં તથાહમ્ભાવભાવનમ્
જેમ આકાશમાં આકાશ ભરાયેલું છે એવી કલ્પના માત્ર ભ્રાંતિ છે અને ખોટી દેખાય છે, એ જ રીતે 'હું' છું એવી ભાવના પણ માત્ર ભ્રમ છે.
ખં ખે જાતમ્ ઇતિ ભ્રાન્તેર્ અહં કલ્પયિતા યથા । તથા નિર્વ્યપદેશ્યાત્મ સદ્ અસ્ત્ય્ અસદ્ ઇવાતતમ્
જેમ ભ્રાંતિથી કોઈ માને છે કે આકાશમાંથી આકાશ જન્મે છે, એ જ રીતે અવ્યાખ્યેય આત્માથી સત્ય એવું છે છતાં તે અસત્ય જેવું ફેલાયેલું લાગે છે.
ખે ખાત્મૈવાસ્તિ ચિદ્રૂપં તત્ સ્વકં વિદ્યતે વપુઃ । ભાસતે યદ્ ઇદન્ત્વેન નાહમ્ અસ્મિ ન ચાનહમ્
આકાશમાં તો માત્ર ચેતનાસ્વરૂપ પોતાનું આત્મા જ છે; તેનું પોતાનું રૂપ જ દેખાય છે, પણ હું 'હું' પણ નથી અને 'હું નથી' એવું પણ નથી.
તતં ચિદ્રૂપમ્ અસ્તીદૃગ્ યત્ર સ્થૂલં ખમ્ અપ્ય્ અલમ્ । અણાવ્ ઇવ મહામેરુસ્ તત્સંવિત્તિર્ હિ ખાદિતા
એ સર્વવ્યાપી ચેતનાનું સ્વરૂપ એવું છે કે તેમાં સ્થૂલ આકાશ પણ બહુ નાનું લાગે છે; જેમ અણુમાં મહામેરુ સમાઈ જાય, એ જ રીતે એ ચેતનામાં આખી જ્ઞાનધારા લીન થઈ જાય છે.
ઘનસ્ તતો વિદાભાસẖ ખાદ્ અપ્ય્ અતિતરામ્ અણુઃ । જાનાતિ યત્ સ્વભાવં તદ્ એતત્ સર્ગતયા સ્થિતમ્
ઘનમાંથી વિભાજનની ભાસના ઊભી થાય છે; અને અત્યંત સૂક્ષ્મમાંથી પણ. જે પોતાનો સ્વભાવ જાણે છે, એ જ સર્જનરૂપે સ્થિર રહે છે.
અહન્તાખાદિતાદ્યાત્મ વિદḫ પ્રસરણં જગત્ । અમ્ભોદ્રવપ્રસરણં યથાવર્તાદિવેષ્ટનમ્
આ જગતનું વિસ્તરણ એ 'હું'પણથી ભરાયેલા આત્માનું ફેલાવું છે; જેમ પાણી વલયમાં ફરતાં ફેલાય છે.
અવિત્પ્રસરણં શાન્તમ્ અસ્પન્દીવ જલદ્રવઃ । નિસ્સ્પન્દપવનાકારમ્ આકાશહૃદયોપમમ્
જે વિસ્તરેલું નથી, તે શાંત છે, જેમ કે અડગ પાણી, જેમાં લહેર પણ નથી; જેમ સ્થિર પવન, અને આકાશના હૃદય જેવું.
ન દેશકાલાદિ જગત્પ્રસરેષૂપયુજ્યતે । ઘનાચ્ છૂન્યાન્ નિરાભાસાદ્ વિન્માત્રપ્રસરાદ્ ઋતે
જગતના વિસ્તરણમાં દેશ, કાળ વગેરે લાગુ પડતા નથી—માત્ર ઘન, શૂન્ય, અભાસરહિત અને શુદ્ધ ચેતનાના વિસ્તરણ સિવાય.
વિન્માત્રે પ્રસૃતે કાષ્ઠે વ્યોમ્નિ નાવિ જલે સ્થલે । નિદ્રાયાં જાગ્રતિ સ્વપ્ને ભવેજ્ જગદ્ ઇવોદિતમ્
શુદ્ધ ચેતન જ્યારે પ્રસરે છે, ત્યારે તે લાકડું હોય કે આકાશ, નાવમાં, પાણીમાં કે જમીન પર, ઊંઘમાં, જાગૃત અવસ્થામાં કે સ્વપ્નમાં—દરેક જગ્યાએ જગત પ્રગટતું જણાય છે.
પ્રસરણાપ્રસરણે ન ચ સમ્ભવતો મિથઃ । ખાદ્ અપ્ય્ અતિતરાચ્છત્વાદ્ અક્ષોભાદેસ્ સદૈવ હિ
પ્રસરણ અને અપ્રસરણ બંને સાથે થતું નથી; કારણ કે અત્યંત સૂક્ષ્મતા અને અશાંતિના અભાવથી, સૂક્ષ્મમાં હંમેશા એવું જ રહે છે.
જ્ઞશ્ ચેતતિ ન ભોગાદિ ન ચૈવાત્મન્ય્ અસાવ્ અહમ્ । દ્રવત્વમ્ અમ્ભસીવાન્તર્ અદ્વિતીયḫ પરે સ્થિતઃ
જાણનાર માત્ર જાણે છે, પણ ભોગ વગેરેનો અનુભવ કરતો નથી, અને 'હું આ આત્મા છું' એમ પણ વિચારેતો નથી; જેમ પાણીમાં પ્રવાહીપણું રહેલું હોય છે, તેમ એ અંદરથી અદ્વિતીય પરમમાં સ્થિર રહે છે.
ધીર્ હ્રીશ્ શ્રીસ્ સ્ત્રી સ્મૃતિẖ કીર્તિẖ કાન્તિર્ ઇત્યાદિકં ગણમ્ । ન પશ્યતિ વિસઙ્કલ્પસ્ તમસીવ પદાન્ય્ અહેઃ
ધીરજ, લાજ, સમૃદ્ધિ, સ્ત્રીત્વ, સ્મૃતિ, કીર્તિ, તેજ અને આવા ગુણો—વિચારરહિત મનુષ્ય તેને જોઈ શકતો નથી, જેમ અંધકારમાં સાપના પગ દેખાતા નથી.
બ્રહ્મેન્દુબિમ્બસ્ફુરિતશ્ ચિજ્જ્યોત્સ્નાચ્છામૃતદ્રવઃ । દિક્કાલાસમ્ભવાત્ સર્ગો નેશ્વરાદ્ વ્યતિરિચ્યતે
બ્રહ્મનું પૂર્ણચંદ્ર જેવું પ્રકાશમાન ચૈતન્ય, એ અમૃત જેવી શીતળતા ધરાવે છે. એ અવકાશ કે સમયમાંથી ઉત્પન્ન થતું નથી, અને સર્જન પણ ભગવાનથી અલગ નથી.
અદિગાદ્ય્ અસ્ફુરચ્ ચૈવ પરે સ્ફુરતિ ભાસુરમ્ । જગદાદ્યાત્મકં ચિત્ત્વં ચક્રૌઘત્વમ્ ઇવામ્ભસિ
પ્રારંભે એ અજ્ઞાત રહે છે, પછી પરમાત્મામાં તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે. જગતનું સ્વરૂપ બનેલું મન, પાણીમાં અનેક ઘોળાવટો થાય છે એમ, પ્રગટ થાય છે.
મજ્જનોન્મજ્જનારાવૈર્ વિવર્તાવર્તવેષ્ટનૈઃ । અચ્છિન્નાનુપદં ક્ષીણા વાતિ સર્ગસરિચ્ ચિરમ્
ઉત્પત્તિ અને લયના અવાજો, ફેરફારના ઘોળાવટ અને ઘૂમરાટ સાથે સર્જનની નદી સતત, અવિરત રીતે વહે છે, જ્યાં સુધી એ સંપૂર્ણપણે શાંત ન થાય.
યથાવર્તૈḫ પયો યાતિ ધૂમો યાતિ યથા નભઃ । તથા જડાત્મકતયા તૃતીયસ્ સર્ગ એતયોઃ
જેમ પાણી ઘોળાવટ સાથે આગળ વધે છે, કે ધૂમો આકાશમાં જાય છે, તેમ જ, આ ત્રીજું સર્જન પણ, એ બંનેમાંથી, જડ સ્વરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે.
દારુણિ ક્રકચચ્છેદે યથાવર્તાદિકં તથા । અદિગાદૌ પરે સર્ગસ્ તદ્ એતદ્રૂપવાન્ અયમ્
જેમ લાકડું કાપવાની કટારીથી કાપવામાં આવે ત્યારે પહેલા હલનચલન થાય છે, એ જ રીતે અજ્ઞાતની શરૂઆતમાં અને પરમમાં આ સર્જન પણ એ જ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
સંસારકદલીસ્તમ્ભાદ્ વિના સઙ્કલ્પપલ્લવાત્ । મૃદુનો ઽપિ દૃષત્ક્રૂરાન્ ન કિઞ્ચિલ્ લભ્યતે ઽન્તરાત્
સંસારના કેળાના થડમાંથી, કલ્પનાના કોમળ કૂંપળ વિના, અંદરથી કઠોર, ક્રૂર કે મજબૂત કંઈ પણ મળતું નથી.
સહસ્રખુરમૂર્ધાક્ષિકરવક્ત્રેહિતેહિતમ્ । નાનાદ્રિતરુદિગ્દેશસરિત્પ્રાદેશમાત્રકમ્
અનંત પગ, માથા, આંખો, હાથ, મોઢાં અને ક્રિયાઓ ધરાવતું, એ વિવિધ પર્વતો, જંગલો, દિશાઓ અને નદીઓ જેટલી જ જગ્યા સુધી મર્યાદિત છે.
અન્તશ્શૂન્યમ્ અસારાત્મ બહુરાગોપરઞ્જિતમ્ । સ્ફુરદ્વિરાગવિહિતમાર્જનામાત્રતર્જનમ્
અંદરથી ખાલી, અસાર, પણ અનેક વાસનાઓથી રંગાયેલું, એ માત્ર વૈરાગ્યની રમતમાં ઊભેલા શુદ્ધિકરણના સંકેતથી જ ડરાવતું હોય છે.
સસુરાસુરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગમ્ । જડાત્મપવનસ્પન્દિ જડચેતનચેતિતમ્
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, વિદ્યા ધાર, મહાનાગ અને એ સાથે જડ, આત્મા, વાયુ અને સ્પંદન; જડ, ચેતન અને અચેતન—આ બધું એકસાથે જ છે.
પટે ચિત્રમહારાજ્યમ્ ઇવ ભાસુરસુન્દરમ્ । પરામર્શાસહં ચારુ વિકલ્પસ્ફૂર્જિતં જગત્
જેમ કપડાં પર દોરેલું સુંદર અને તેજસ્વી રાજ્ય દેખાય છે, એ જ રીતે આ જગત પણ કલ્પનાની રમતથી ઊભું થાય છે, જે મનથી પકડાય એવું નથી, પણ દેખાવમાં ખૂબ જ રમણિય લાગે છે.