તેનૈવ ભૂયતે ભૂરિ યચ્ ચિતૌ કચિતમ્ સ્વતઃ । અચેતનં ચેતનં વા યથેચ્છસિ તથા કુરુ
ચેતનામાં જેNaturally પ્રતિબિંબિત થાય છે, એથી જ અનેકતા અનુભવાય છે; એ ચેતન હોય કે અચેતન, તું જેવી ઇચ્છા હોય એવી રીતે વર્ત.
ચિચ્ચમત્કૃતયો વ્યોમ્નિ સ્ફુરન્ત્ય્ એતા જગત્તયા । અર્કાંશુવદ્ અરોધિન્યસ્ સ્વેચ્છાવિદિતવેદિનામ્
ચેતનાની આ અજાયબીભરી છબીઓ જગતરૂપે આકાશમાં ઝળહળી ઊઠે છે, જાણે સુર્યકિરણો જેવું અવરોધ વિના, જેમની જ્ઞાન પોતાની ઇચ્છાથી ચાલે છે એવા લોકો માટે.
તિમિરાવૃતદૃષ્ટીનાં યથા કેશોણ્ડુકાદિ ખે । સ્ફુરત્ય્ એવં જગદ્રૂપમ્ અનાત્મન્ય્ એવ તિષ્ઠતામ્
જેમ અંધકારથી ઢંકાયેલી દૃષ્ટિ ધરાવનારને આકાશમાં વાળનો ગાંઠ કે ગોળો દેખાય છે, તેમ જ જે પોતાને અલગ માને છે, તેમને આ જગતનું સ્વરૂપ દેખાય છે.
એતજ્ જગત્ ત્વમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અવબોધરૂપમ્ આભાસમાત્રમ્ ઉદિતં ચ ન ચોદિતં ચ । અર્કાંશુજાલરચનાનગરાભમ્ અત્ર કુડ્યાદિ સત્યમ્ ઇદમ્ અસ્તિ ન ખે લતેવ
આ જગત અને 'તું', 'હું' વગેરેની કલ્પનાઓ માત્ર જ્ઞાનના પ્રકાશરૂપે પ્રગટે છે, એ કોઈ કારણ વગર જ દેખાય છે; જેમ સૂર્યકિરણોથી બનેલ શહેરમાં દિવાલો સાચી લાગે છે, પણ આકાશમાં લતાની જેમ એ વાસ્તવમાં નથી.
વિદ્યતે ચેતનાદ્ એવ ચેતને ઽન્તર્ અચેતનમ્ । જલે ઽગ્નિર્ ઇવ ચિજ્ જાડ્યે નાતો ભિન્ને મનાગ્ અપિ
જો માત્ર ચેતના જ છે, તો ચેતનામાં જે જડ દેખાય છે, તે પાણીમાં અગ્નિ જેવી છે; જડમાં પણ ચેતના ذرાયે પણ અલગ નથી.
તદ્ વેદનાવેદનયોર્ અભેદાત્ સ્વસ્થમ્ આસિતમ્ । નિર્યન્ત્રમ્ એવ ચિત્રસ્થજ્ઞપ્તિવદ્ વ્યોમમધ્યવત્
જ્ઞાન અને અજ્ઞાનમાં કોઈ ભેદ નથી, એટલે મનુષ્ય પોતાની સ્વભાવસ્થિતીમાં નિર્વિઘ્ન રહે છે, જેમ ચિત્રની જાણકારી કે આકાશની વિશાળતા હોય તેમ.
બ્રહ્મણ્ય્ અશેષશક્તિત્વાદ્ અવિત્ત્વં વિદ્યતે તથા । અક્ષુબ્ધે વિમલે તોયે ભાવી ફેનલવો યથા
બ્રહ્મમાં સર્વ શક્તિઓ રહેલી હોવાથી, અજ્ઞાન પણ તેમાં રહેલું છે; જેમ શાંત અને સ્વચ્છ પાણીમાં ફેન થવાની શક્યતા હોય છે.
ન કારણં વિનોદેતિ જલાત્ ફેનલવો યથા । ન કારણં વિનોદેતિ સર્ગાદિ બ્રહ્મણસ્ તથા
કારણ વિના પાણીમાંથી ફેન ઊભો થતો નથી; એ જ રીતે, કારણ વિના બ્રહ્મમાંથી સૃષ્ટિ વગેરે ઊભાં થતા નથી.
ન ચ કારણમ્ અસ્ત્ય્ અત્ર સર્ગોત્પત્તાવ્ અકારણે । નાતસ્ સઞ્જાયતે કિઞ્ચિજ્ જગદાદિ ન નશ્યતિ
પણ અહીં સૃષ્ટિના ઉત્પત્તિમાં કોઈ કારણ નથી; એટલે જગત કે બીજું કંઈ પણ neither ઉત્પન્ન થાય છે, ન તો નાશ પામે છે.
અત્યન્તં કારણાભાવાન્ ન કિઞ્ચિજ્ જાયતે જગત્ । મરાવ્ અમ્બ્વ્ ઇવ નાસ્ત્ય્ એવ દૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અગ્રતો જગત્
સંપૂર્ણ રીતે કારણના અભાવથી, જગત તરીકે કંઈ પણ જન્મતું નથી; જેમ મૃગમરીચિકામાં પાણી દેખાય છે પણ હકીકતમાં નથી, એ જ રીતે જગત પણ સાચું નથી.
બ્રહ્માનન્તમ્ અજં શાન્તમ્ અતો ઽસ્તીદં ન સર્ગધીઃ । કારણાભાવતસ્ તેન બ્રહ્મૈવેદમ્ અખણ્ડિતમ્
બ્રહ્મ અનંત છે, જન્મ રહિત છે અને શાંત છે; તેથી અહીં સર્જનનો કોઈ વિચાર જ નથી. કારણ કે અહીં કોઈ કારણ નથી, એ બ્રહ્મ જ અખંડિત રીતે સર્વત્ર વ્યાપેલું છે.
અતશ્ શિલોદરાભો ઽસિ વ્યોમકોશોપમો ઽસિ ચ । બ્રહ્મૈકઘનરૂપત્વાદ્ અજો ઽનવયવો ઽસિ ચ
તેથી તું પારદર્શક ખાલી જગ્યા જેવો છે, આકાશ જેવો વિશાળ છે; કેમ કે તું બ્રહ્મના એકમાત્ર અખંડ સ્વરૂપે છે, જન્મ રહિત છે અને તારો કોઈ ભાગ નથી.
જ્ઞો ઽસિ કિઞ્ચિન્ ન કિઞ્ચિદ્ વા નિશ્શઙ્કમ્ અલમ્ આસ્યતામ્ । અચેતનચિદાભાસ શામ્યતામ્ આત્મનાત્મનિ
તું જ્ઞાનવાન છે; કંઈક છે કે નથી, એમાં તને કોઈ શંકા રહેતી નથી. જડપણ અને ચેતનાનો ભાસ પણ આત્મામાં જ શાંત થઈ જાય છે.
નિત્યાનન્તતયાજસ્ય કારણં નાસ્તિ કાર્યકૃત્ । સર્ગાદ્યસમ્ભવે તસ્માદ્ યદ્ અસ્તિ તદ્ અજં શિવમ્
જેમનું ક્યારેય જન્મ થતું નથી અને જે અનંત છે, એ માટે કોઈ કારણ કે જે પરિણામ આપે, એવું નથી. સર્જન વગેરે શક્ય જ નથી, એટલે જે છે તે જન્મ રહિત અને કલ્યાણમય છે.
અજો યેષાં તુ ચિદ્રૂપો નાસ્તિ મૌર્ખ્યવિલાસિનામ્ । સર્વનાશે સમુત્પન્ને કિં તેષાં પ્રવિચાર્યતે
જેઓનું સ્વરૂપ ચેતન નથી અને જેઓ અજ્ઞાનમાં જ આનંદ મેળવે છે, તેમના માટે બધું નાશ પામે ત્યારે શું વિચારવું બાકી રહે છે?
યત્ર યત્ર પરં તત્ર તત્ર સન્તિ જગન્તિ હિ । જગચ્છબ્દાર્થરૂપેણ મુક્તાન્ય્ એવંવિધાનિ ચ
જ્યાં પણ પરમાત્મા છે, ત્યાં-ત્યાં જગત પણ છે; એ જગત શબ્દના અર્થ રૂપે અને મુક્ત સ્વરૂપે પણ ત્યાં હાજર છે.
તૃણે કાષ્ઠે જલે કુડ્યે સર્વત્રૈવ પરં સ્થિતમ્ । સર્વત્રૈવ ચ સર્ગૌઘḫ પરિપ્રોતસ્ સ્થિતો મિથઃ
ઘાસમાં, લાકડામાં, પાણીમાં કે દીવાલમાં—સર્વત્ર પરમાત્મા વ્યાપી રહ્યો છે; અને સર્વત્ર સર્જનના અનેક પ્રકાર પણ પરસ્પર જોડાયેલા છે.
બ્રહ્મણẖ કિંસ્વભાવો ઽસાવ્ ઇતિ વક્તું ન યુજ્યતે । અનન્તે પરમે તત્ત્વે સ્વત્વાસ્વત્વાત્યસમ્ભવાત્
બ્રહ્મનું સ્વરૂપ શું છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી; કારણ કે અનંત અને પરમ તત્ત્વમાં 'મારું' કે 'મારું નથી' એવી કલ્પનાઓ શક્ય જ નથી.
અભાવસવ્યપેક્ષ્યસ્ય ભાવસ્યાસમ્ભવાદ્ અપિ । પદં બધ્નન્તિ નાનન્તે સ્વભાવાદ્ યા દુરુક્તયઃ
અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ સાથે સંબંધ ન હોય એવા અનંતને કોઈ સ્થાન આપવાના પ્રયત્નરૂપ શબ્દો, એ તો એની પોતાની સ્વભાવથી ઉપજેલા ભ્રમ જ છે.
અસ્વત્વાભાવયોર્ નિત્યે ઽનન્તે ઽત્યન્તમ્ અસમ્ભવાત્ । સ્વત્વભાવેષુ સિદ્ધેષુ સ્વભાવોક્તિર્ ન તિષ્ઠતિ
શાશ્વત અને અનંતમાં સાચું સ્વામિત્વ કે અસ્વામિત્વ શક્ય જ નથી, એટલે સાચું સ્વામિત્વ જ્યાં સાબિત થાય છે, ત્યાં સ્વભાવની વાતો ટકી શકતી નથી.
નાહન્ત્વં લભ્યતે સાધો બુદ્ધ્યાલં કિં નિરીક્ષિતમ્ । અસદ્ એવ કુતો ઽપ્ય્ એતદ્ બાલયક્ષ ઇવોત્થિતમ્
હે સજ્જન, 'હું'પણનું ભાવ બુદ્ધિથી મળી શકતું નથી; તો વધુ શોધવાનો શું અર્થ? આ તો ક્યાંકથી ઉદ્ભવેલું, બાળકના કલ્પિત ભૂત જેવું, અસ્તિત્વવિહિન છે.
મુક્તં ત્વ્ અહન્ત્વશબ્દાર્થૈર્ લભ્યતે યચ્ ચ તત્ પરમ્ । યુક્તં ત્વ્ અહન્ત્વશબ્દાર્થૈḫ પ્રેક્ષ્યમાણં વિલીયતે
'હું'પણના અર્થો છોડી દેવામાં જે પ્રાપ્ત થાય છે, એ સર્વોચ્ચ છે; પણ જ્યારે 'હું'પણના અર્થો જોવામાં આવે, ત્યારે એ લય પામે છે.
ભેદો જગદ્બ્રહ્મદૃશોર્ અભેદḫ પર્યાયશબ્દાર્થવિલાસતુલ્યઃ । સઙ્કલ્પમાત્રપ્રથિતો ન સત્યો યથાનયોર્ વૈ કટકત્વહેમ્નોઃ
જગત અને બ્રહ્મ વચ્ચેનો ભેદ એવોય છે જેમ કે એક જ અર્થ ધરાવતાં શબ્દોની રમઝટ — એ ફક્ત કલ્પનામાં ઊભો થાય છે, હકીકતમાં નથી; જેમ કડક અને સોનાં વચ્ચેનો ભેદ વાસ્તવમાં નથી.
શસ્ત્રાણિ દયિતાઙ્ગાનિ મગ્નાન્ય્ અઙ્ગે નિરમ્બરે । યો બુધ્યમાનસ્ સુસમસ્ સ પરસ્મિન્ પદે સ્થિતઃ
જે વ્યક્તિ જાગૃત રહીને, શસ્ત્રો કે પ્રિયજનના અંગો પોતાના નગ્ન શરીરે સ્પર્શે ત્યારે પણ સંપૂર્ણ સમતામાં સ્થિર રહે છે, એ પરમ અવસ્થામાં સ્થિત છે.
તાવત્ પુરુષયત્નેન ધૈર્યેણાભ્યાસમ્ આહરેત્ । યાવત્ સુષુપ્તતોદેતિ પદાર્થોદયનં પ્રતિ
જ્યાં સુધી વસ્તુઓનો ઉદય ઊંઘ જેવી અવસ્થામાં અનુભવાય નહીં, ત્યાં સુધી મનુષ્યએ ધીરજ અને પ્રયત્નથી અભ્યાસ કરવો જોઈએ.
યથાભૂતાર્થતત્ત્વજ્ઞમ્ આધયો ઽઙ્ગગતા અપિ । ન મનાગ્ અપિ લિમ્પન્તિ પયાંસીવ સરોરુહમ્
જેમ પાણી કમળના પાનને સ્પર્શતું નથી, તેમ જ જે વ્યક્તિને વસ્તુઓનું સાચું તત્વજ્ઞાન છે, તેને દુઃખો—even શરીરમાં હોય—કદી સ્પર્શતા નથી.
શસ્ત્રાઙ્ગનાનભાંસ્ય્ અઙ્ગલગ્નાન્ય્ અલમ્ અસંવિદન્ । અલગ્નાનીવ શાન્તાત્મા યḫ પશ્યતિ સ પશ્યતિ
જે માણસ શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયેલા અંગોને પણ અસ્પર્શિત જ સમજે છે, જેમ શાંત મનવાળો માણસ એ અંગોને અઘાયલ જ માને છે, એ સાચે જોઈ શકે છે.
વિષં યથા સ્વાન્તર્ એવ ઘુગ્ઘુન્થીભવતિ સ્વયમ્ । ન ચ ઘુગ્ઘુન્થતા નામ વિષાદ્ અન્યાસ્તિ કાચન
જેમ ઝેર પોતાનામાંથી જ ઘૂઘુંથો બની જાય છે અને એ ઘૂઘુંથાપણું ઝેર સિવાય બીજું ક્યાંયથી આવતું નથી,
સ્વરૂપમ્ અજહન્ન્ એવ જીવતામ્ અધિતિષ્ઠતિ । તથાત્મા તત્પરિજ્ઞાનમાત્રૈકપ્રવિલાયિનીમ્
એ જ રીતે આત્મા પોતાનું સ્વરૂપ છોડ્યા વિના જીવંતોમાં રહે છે અને માત્ર એ જ જાણવામાં સંપૂર્ણ વિલીન થાય છે.
જીવીભવતિ ઘુગ્ઘુન્થો મૃત્યાત્મૈવ યથા તથા । અત્યજન્તી નિજં રૂપં ચિજ્ જડં રૂપમ્ ઋચ્છતિ
જેમ ઝેરમાંથી ઘૂઘુંથો જીવંત બને છે, તેમ જ જ્યારે ચેતના પોતાનું સ્વરૂપ છોડે છે, ત્યારે એ જડરૂપ પામે છે.