સ્ત્રીબાલપુરુષાદીનાં વાસ્તવ્યાનામ્ ઇતસ્ તતઃ । ક્રીડાર્થં સ્થાપિતા યત્ર નાનારચનયાન્તરે
આ મંડપમાં સ્ત્રીઓ, બાળકો, પુરુષો અને અન્ય રહેવાસીઓ માટે રમવા માટે અનેક પ્રકારની રમતો અને રમકડાં વિવિધ રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા છે.
ભૂતબીજપરાપૂર્ણતમોઽરિષુ સઘુઙ્ઘુમાઃ । તમḫપ્રકાશચિત્રાઢ્યા લોકાન્તરસમુદ્ગકાઃ
અહીં એવા રમકડાં છે, જેમાં ભૂતતત્ત્વોના બીજ ભરેલા છે, કેટલાક રમકડાં ઘુંઘાટવાળા અવાજ કરે છે, કેટલાકમાં ઘાટો અંધકાર છે, કેટલાક પ્રકાશ અને છાંયાથી શોભાયમાન છે, અને કેટલાક અન્ય લોક જેવા આકાર ધરાવે છે.
આમોદસુભગા લોલજલદાવલિપલ્લવાઃ । લીલાપદ્માẖ કરે સ્ત્રીણાં વિલોલાẖ કલ્પપાદપાઃ
અહીં સુગંધિત અને આનંદદાયક ઝૂલતી વાદળોની પાંખડીઓ અને ફૂલેલા ડાળીઓ છે, અને સ્ત્રીઓના હાથમાં રમતી કમળો અને હલનચલન કરતી ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષો છે.
બાલનિશ્શ્વાસચલિતાẖ કન્દુકાનિ કુલાચલાઃ । સન્ધ્યામ્બુદાẖ કર્ણપૂરાશ્ ચામરાશ્ શરદમ્બુદાઃ
અહીં બાળકોના હળવા શ્વાસથી હલનચલન કરતા ગોળા, રમણિય પર્વતો, સાંજના વાદળો કાનના શણગાર તરીકે, ચામરાં અને શરદઋતુના વાદળો છે.
કલ્પાન્તકાલજલદાસ્ તાલવૃન્તપદં ગતાઃ । ભૂતલં દ્યૂતફલકં વિતાનં તારકામ્બરમ્
યુગના અંતના વાદળો પાંખાવાળી પંખીઓ બની ગયા છે; ધરતી રમતો માટેનું ફલક છે અને આકાશ તારાઓથી ભરેલું છત્ર છે.
ભૂતસારપરાવર્તે દ્યૂતે ઽક્ષાશ્ શશિભાનવઃ । વ્યોમાજિરે જગદ્ગ્રામપણે ગૃહનિવાસિનામ્
આ વિશ્વરુપ રમતમાં ચંદ્ર અને સૂર્ય પાશાં છે, આકાશ રમવાનો મેદાન છે અને જીવોના ગામડાં અને ઘરો રમતમાં ચોરસો છે.
તથૈવાયં જગદ્રૂપસ્ સઙ્કલ્પસ્ સન્ સમુત્થિતઃ । ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મા ચિત્રકૃચ્ચિત્તચિત્રવત્
આ જગત પણ એ જ રીતે વિચારરૂપે ઊભું થાય છે, અને ચેતનાની આશ્ચર્યમય મહિમા સિવાય બીજું કંઈ નથી—જેમ મનમાં જ રચાયેલું ચિત્ર હોય, એમ આ જગત પણ મનની કલ્પના જ છે.
અસત્યમ્ એવ સ્ફુરતિ તથા સત્યં વિલીયતે । વિલીયતે ન સ્ફુરતિ સર્વમ્ અસ્તિ ન ચાસ્તિ ચ
અસત્ય પણ સાચું લાગે છે, અને સાચું હોય તે વિલીન થઈ જાય છે; જે વિલીન થાય છે તે દેખાતું નથી—આ બધું છે પણ છે પણ નહીં.
અસમુત્થિત એવાયં કુતો ઽપીવ સમુત્થિતઃ । હેમ્નીવ કટકાદિત્વં સંસારોદારકોટરઃ
આ જગત ઉગ્યું જ નથી, છતાં ક્યાંકથી ઊભું થયું હોય એમ લાગે છે—જેમ સોનામાંથી કડું બને છે, એમ આ વિશાળ સંસાર પણ ખાલી દેખાય છે.
ચિચ્ચમત્કાર એવાયમ્ અચિત્કચનસઙ્ક્ષયઃ । અત્યન્તમ્ એવ સ્વાયત્તો યથેચ્છસિ તથા કુરુ
આ તો ચેતનાનું જ આશ્ચર્ય છે, જડ આવરણોનું અંતરધાન છે; બધું સંપૂર્ણપણે તારી ઈચ્છા પર આધાર રાખે છે—તારે જેવું મન થાય એમ કર.
યદાન્નપાનદાનાદાવ્ અનાદરમ્ ઉપેયિવાન્ । તસ્યેદં પશ્ચિમં જન્મ ન સ કર્મસુ મજ્જતિ
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ખોરાક, પીણું કે દાન વગેરેમાં ઉદાસીન બની જાય છે, ત્યારે એનું આ છેલ્લું જન્મ છે; એ હવે કર્મોમાં ફસાતો નથી.
પ્રાપ્તો વિવેકપદવીમ્ અસિ પાવનાત્મન્ પુણ્યાં પવિત્રિતજગત્ત્રિતયાં દ્વિતીયામ્ । નાધḫ પતિષ્યસિ પુનર્ મનસામુનેતિ જાનામિ મૈતદ્ અમલં પદમ્ ઉત્સૃજ ત્વમ્
હે પવિત્ર હૃદયવાળા, તું હવે વિવેકની પવિત્ર અને ત્રણેય લોકને શુદ્ધ કરતી બીજી માર્ગ પર આવી ગયો છે; હવે તું આ મનથી સર્જાયેલા સંસારમાં ફરી પડશે નહીં—મને એ ખાતરી છે. તેથી, તું આ નિર્મળ અવસ્થાને છોડ.
અબુધ્યમાનશ્ ચેત્યાદિ ચિદ્રૂપમ્ અપિ ચાનઘ । શાન્તચિદ્ઘન એવાસ્સ્વ નિર્મલામ્બ્વન્તર્ અંશુવત્
હે નિર્દોષ, જાણવું કે અજાણવું અને જાણવાના વિષય—all બધું જ ચેતનાનું સ્વરૂપ છે; તું શાંત અને ઘન ચેતનામાં જ સ્થિર રહી, જેમ શુદ્ધ પાણીમાં એક કિરણ રહે છે તેમ.
અચેતનં ચેતનાન્તશ્ ચેતનાદ્ એવ વિદ્યતે । વૈસાદૃશ્યે ઽપિ સદૃશં પયોરાશાવ્ ઇવાનલઃ
જડપણ ચેતનામાં જ રહેલું છે અને ચેતનામાંથી જ એ જાણાય છે; ભલે એ અલગ લાગે, છતાં એ એક જ છે—જેમ દરિયામાં અગ્નિ રહેલું હોય તેમ.
સા ચેતનાચેતનયોર્ હેતુશ્ ચિત્ત્વાત્મનૈવ ચિત્ । વિનાશોત્પાદયોર્ વહ્નિજ્વાલયોḫ પવનો યથા
જ્ઞાન જ જીવંત અને અજડ બંનેનું મૂળ કારણ છે, જેમ પવન અગ્નિની જ્યોતને ઉગારે છે અને બુઝાવે છે એમ.
નાહમ્ અસ્તીતિ ચિદ્રૂપમ્ ઇતિ વિશ્રાન્તિર્ અસ્તુ તે । તતો યથા યાદૃશેન ભૂયતે તાદૃશો ભવ
તું 'હું અલગ રીતે અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી' એવી જ્ઞાનમાં મનને આરામ આપ, અને પછી જેવું કંઈ થાય, તેવું જ બની જા.
ચિદ્રૂપસ્ સર્વભાવાનામ્ અન્તર્ બહિર્ અસિ સ્થિતઃ । પ્રસન્નામ્બુભરસ્યાન્તર્ બહિશ્ ચૈવ યથાતપઃ
તું સર્વ જીવોમાં અંદર અને બહાર જ્ઞાનરૂપે વ્યાપેલો છે, જેમ શુદ્ધ પાણીથી ભરેલા વાસણમાં અંદર અને બહાર બંને તરફ પ્રકાશ ફેલાય છે એમ.
નાયમ્ અસ્મીતિ ચિદ્રૂપં ચિતૌ ચેલ્ લગ્નમ્ અઙ્ગ તે । ન ચાન્યશ્ ચેતિ તદ્ બ્રહ્મરૂપઃ કેનાસિ મીયસે
પ્રિય, જો 'હું આ નથી' એવી ભાવના શુદ્ધ જ્ઞાનમાં લીન થઈ જાય અને બીજું કંઈપણ ન રહે, તો તું બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે—એવું તને કોણ માપી શકે?
સસુરાસુરપાતાલભૂવિષ્ટપમ્ ઇવોત્થિતમ્ । નાનાજવઞ્જવીભાવક્રિયાકાલમ્ ઇવાકુલમ્
જે રીતે દેવો, દાનવો, પાતાળ અને પૃથ્વી જેવા અનેક લોકોથી ભરેલું કંઈક ઊભું થાય છે, એ રીતે અનેક પ્રકારની ચાલાક અને ભ્રમજનક ક્રિયાઓ અને સમયોથી ભરેલું, ઉથલપાથલ થતું રહે છે.
યથા રઙ્ગમયં કુડ્યે જગન્ મૌનમ્ ઇવ સ્થિતમ્ । તથા ચિચ્ચિત્રકચિતં ખકુડ્યે ચાત્મસંસ્થિતમ્
જેમ દિવાલ પર ચિતારેલું દૃશ્ય શાંતિથી સ્થિર રહે છે, એમ જ આત્મા પણ ચેતનાની રંગબેરંગી છબીઓથી શોભાયમાન આકાશ જેવી દિવાલમાં સ્થિર રહે છે.
તેનૈવ ભૂયતે ભૂરિ યચ્ ચિતૌ કચિતમ્ સ્વતઃ । અચેતનં ચેતનં વા યથેચ્છસિ તથા કુરુ
ચેતનામાં જેNaturally પ્રતિબિંબિત થાય છે, એથી જ અનેકતા અનુભવાય છે; એ ચેતન હોય કે અચેતન, તું જેવી ઇચ્છા હોય એવી રીતે વર્ત.
ચિચ્ચમત્કૃતયો વ્યોમ્નિ સ્ફુરન્ત્ય્ એતા જગત્તયા । અર્કાંશુવદ્ અરોધિન્યસ્ સ્વેચ્છાવિદિતવેદિનામ્
ચેતનાની આ અજાયબીભરી છબીઓ જગતરૂપે આકાશમાં ઝળહળી ઊઠે છે, જાણે સુર્યકિરણો જેવું અવરોધ વિના, જેમની જ્ઞાન પોતાની ઇચ્છાથી ચાલે છે એવા લોકો માટે.
તિમિરાવૃતદૃષ્ટીનાં યથા કેશોણ્ડુકાદિ ખે । સ્ફુરત્ય્ એવં જગદ્રૂપમ્ અનાત્મન્ય્ એવ તિષ્ઠતામ્
જેમ અંધકારથી ઢંકાયેલી દૃષ્ટિ ધરાવનારને આકાશમાં વાળનો ગાંઠ કે ગોળો દેખાય છે, તેમ જ જે પોતાને અલગ માને છે, તેમને આ જગતનું સ્વરૂપ દેખાય છે.
એતજ્ જગત્ ત્વમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અવબોધરૂપમ્ આભાસમાત્રમ્ ઉદિતં ચ ન ચોદિતં ચ । અર્કાંશુજાલરચનાનગરાભમ્ અત્ર કુડ્યાદિ સત્યમ્ ઇદમ્ અસ્તિ ન ખે લતેવ
આ જગત અને 'તું', 'હું' વગેરેની કલ્પનાઓ માત્ર જ્ઞાનના પ્રકાશરૂપે પ્રગટે છે, એ કોઈ કારણ વગર જ દેખાય છે; જેમ સૂર્યકિરણોથી બનેલ શહેરમાં દિવાલો સાચી લાગે છે, પણ આકાશમાં લતાની જેમ એ વાસ્તવમાં નથી.
વિદ્યતે ચેતનાદ્ એવ ચેતને ઽન્તર્ અચેતનમ્ । જલે ઽગ્નિર્ ઇવ ચિજ્ જાડ્યે નાતો ભિન્ને મનાગ્ અપિ
જો માત્ર ચેતના જ છે, તો ચેતનામાં જે જડ દેખાય છે, તે પાણીમાં અગ્નિ જેવી છે; જડમાં પણ ચેતના ذرાયે પણ અલગ નથી.
તદ્ વેદનાવેદનયોર્ અભેદાત્ સ્વસ્થમ્ આસિતમ્ । નિર્યન્ત્રમ્ એવ ચિત્રસ્થજ્ઞપ્તિવદ્ વ્યોમમધ્યવત્
જ્ઞાન અને અજ્ઞાનમાં કોઈ ભેદ નથી, એટલે મનુષ્ય પોતાની સ્વભાવસ્થિતીમાં નિર્વિઘ્ન રહે છે, જેમ ચિત્રની જાણકારી કે આકાશની વિશાળતા હોય તેમ.
બ્રહ્મણ્ય્ અશેષશક્તિત્વાદ્ અવિત્ત્વં વિદ્યતે તથા । અક્ષુબ્ધે વિમલે તોયે ભાવી ફેનલવો યથા
બ્રહ્મમાં સર્વ શક્તિઓ રહેલી હોવાથી, અજ્ઞાન પણ તેમાં રહેલું છે; જેમ શાંત અને સ્વચ્છ પાણીમાં ફેન થવાની શક્યતા હોય છે.
ન કારણં વિનોદેતિ જલાત્ ફેનલવો યથા । ન કારણં વિનોદેતિ સર્ગાદિ બ્રહ્મણસ્ તથા
કારણ વિના પાણીમાંથી ફેન ઊભો થતો નથી; એ જ રીતે, કારણ વિના બ્રહ્મમાંથી સૃષ્ટિ વગેરે ઊભાં થતા નથી.
ન ચ કારણમ્ અસ્ત્ય્ અત્ર સર્ગોત્પત્તાવ્ અકારણે । નાતસ્ સઞ્જાયતે કિઞ્ચિજ્ જગદાદિ ન નશ્યતિ
પણ અહીં સૃષ્ટિના ઉત્પત્તિમાં કોઈ કારણ નથી; એટલે જગત કે બીજું કંઈ પણ neither ઉત્પન્ન થાય છે, ન તો નાશ પામે છે.
અત્યન્તં કારણાભાવાન્ ન કિઞ્ચિજ્ જાયતે જગત્ । મરાવ્ અમ્બ્વ્ ઇવ નાસ્ત્ય્ એવ દૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અગ્રતો જગત્
સંપૂર્ણ રીતે કારણના અભાવથી, જગત તરીકે કંઈ પણ જન્મતું નથી; જેમ મૃગમરીચિકામાં પાણી દેખાય છે પણ હકીકતમાં નથી, એ જ રીતે જગત પણ સાચું નથી.