અહન્ત્વબીજાદ્ અણુતો જાયતે ઽસૌ જગદ્દ્રુમઃ । તસ્યેન્દ્રિયરસાઢ્યાનિ મૂલાનિ ભુવનાનિ ચ
'હું'ની ભાવના રૂપ બીજમાંથી અતિ સૂક્ષ્મ રીતે આ જગતરૂપી વૃક્ષ ઊભું થાય છે; એની મૂળમાં ઇન્દ્રિયોના રસથી ભરપૂર અનેક લોકો છે.
તારકા બાલકલિકા ઋક્ષૌઘẖ કોરકોત્કરઃ । વાસરા ગુચ્છવિસરાḫ પૂર્ણચન્દ્રાḫ ફલાલયઃ
તારાઓ એ વૃક્ષની નાની કળીઓ છે, તારામંડળોના સમૂહો એ તેની ફૂલોની ગૂંચ છે; દિવસો એ તેની ફાટી નીકળતી ડાળીઓ છે, અને પૂર્ણચંદ્રો એ તેના ફળોનો ભંડાર છે.
સ્વર્ગાદયો બૃહદ્વર્ગા મહાવિટપકોટરાઃ । મેરુમન્દરસહ્યાદ્યા ગિરયḫ પત્ત્રરાજયઃ
સ્વર્ગ વગેરે વિશાળ સમૂહો છે, મોટા ડાળીઓના ખોખા છે; મેરુ, મન્દર, સહ્ય અને બીજા પર્વતો મુખ્ય પાંદડા છે.
સપ્તાબ્ધયો ઽઙ્ગ સ્રુતયḫ પાતાલં મૂલકોટરમ્ । અગાનિ ઘુણવૃન્દાનિ પર્વાણિ પુરપઙ્ક્તયઃ
સાત સમુદ્રો, પ્રિય, એ વૃક્ષની રસધારાઓ છે; પાતાળ એ મૂળનું ખોખું છે; ઘરોએ લાકડામાં રહેતા જીવજંતુઓનું સમૂહ છે; સાંધાઓ શહેરોની પંક્તિઓ છે.
અજ્ઞાનમ્ ઉત્પત્તિમહી વિહગા ભૂતકોટયઃ । ઉપલમ્ભો બૃહત્સ્તમ્ભો દાવો નિર્વાણનિર્વૃતિઃ
અજ્ઞાન એ ઉત્પત્તિની જમીન છે, પક્ષીઓ અનેક જીવજંતુઓ છે; અનુભૂતિ એ મોટો થડ છે; જંગલમાં લાગેલી આગ એ મુક્તિનો આનંદ છે.
રૂપાલોકમનસ્કારા વિવિધામોદવૃત્તયઃ । વનં વિપુલમ્ આકાશં શુક્લા જલમુચસ્ ત્વચઃ
રૂપ, પ્રકાશ, મનના ભાવ અને વિવિધ આનંદદાયક ક્રિયાઓ; વન એ વિશાળ આકાશ છે; વાદળો એ પાણી વરસાવતી છાલ છે.
વિચિત્રશાખા ઋતવ ઉપશાખા દિશો દશ । સંવિદ્ રસમહાપૂરો વાતસ્પન્દો વિવર્તનઃ
વિવિધ ડાળીઓ એટલે ઋતુઓ છે, તેની ફાંટીઓ દસ દિશાઓ છે; ચેતના એ રસથી ભરેલો મહા પ્રવાહ છે, પવનની હલચલ એ પરિવર્તન છે.
ચન્દ્રાર્કરુચયો લોલા મજ્જનોન્મજ્જનોન્મુખાઃ । રમ્યાẖ કુસુમમઞ્જર્યસ્ તિમિરભ્રમરભ્રમાઃ
ચાંદ્ર અને સૂર્યની કિરણો અસ્થિર છે, સતત ઊગે છે અને અસ્ત થાય છે; સુંદર ફૂલોની ગૂંચો એ અંધકાર અને મધમાખીઓની ભટકણ છે.
પાતાલમ્ આશાગણમ્ અન્તરિક્ષમ્ આપૂર્ય તિષ્ઠત્ય્ અસદ્ એવ સદ્વત્ । તસ્યાનહન્તાગ્નિહતે ઽહમર્થબીજે પુનર્ નાસ્તિ સતો ઽપિ રોહઃ
પાતાળ, દિશાઓના સમૂહ અને આકાશ બધું અસત્યથી ભરેલું છે, જાણે તે સાચું હોય; જ્યારે 'હું છું' એ ભાવના અહંકારના અભાવની અગ્નિમાં ભસ્મ થાય છે, ત્યારે સાચું પણ ફરીથી ઉગતું નથી.
વિદ્યાધર ધરાધાર ગિરિકન્દરમન્દિર । દિગન્તરામ્બરાચાર ચારસઞ્ચારચઞ્ચુર
વિદ્યાધરો ધરતીના આધાર છે, પર્વતની ગુફાઓ તેમનું નિવાસસ્થાન છે; તેઓ દૂરના આકાશમાં ફરતા રહે છે, તેમનું ગતિમાન ચાલવું આનંદદાયક છે.
ઈદૃશો યો જગદ્વૃક્ષો જાયતે ઽહન્ત્વબીજતઃ । બીજે જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધે નૈવ કિઞ્ચન જાયતે
આ જગતનું વૃક્ષ એહંકારના બીજમાંથી ઊગે છે; પણ જ્યારે એ બીજ જ્ઞાનની અગ્નિથી ભસ્મ થઈ જાય છે, ત્યારે કશું પણ ઉગતું નથી.
પ્રેક્ષ્યમાણં ચ તન્ નાસ્તિ કિલાહન્ત્વં કદાચન । એતાવદ્ એવ તજ્જ્ઞાનમ્ અનેનૈવ પ્રદહ્યતે
જ્યારે ધ્યાનપૂર્વક જોવામાં આવે છે ત્યારે એહંકાર ક્યારેય હાજર જ નથી; એ જ જ્ઞાન છે, જેના દ્વારા એ સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.
અહન્ત્વભાવાચ્ ચાહન્ત્વમ્ અસ્તિ સંસારબીજકમ્ । નાહન્ત્વભાવાન્ નાહન્ત્વમ્ અસ્તીતિ જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્
એહંકારની હાજરીથી એહંકાર ઊભો થાય છે, જે સંસારનું બીજ છે; અને એહંકાર નથી, એ સમજવું એ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.
સર્ગાદાવ્ એવ સર્ગસ્ય કિલાસ્યાભાવયોગતઃ । કુતો ઽહન્ત્વં કુતસ્ ત્વન્ત્વં કુતો દ્વૈતૈક્યવિભ્રમઃ
સૃષ્ટિના આરંભે જ, જ્યારે આ સૃષ્ટિ ખરેખર હાજર જ નથી, તો એહંકાર ક્યાંથી આવે? 'તું'પણ ક્યાંથી આવે? અને દ્વૈત-અદ્વૈતનો ભ્રમ ક્યાંથી થાય?
સમાકર્ણ્ય ગુરોર્ વાક્યં યતન્તે યે પ્રયત્નતઃ । સઙ્કલ્પત્યાગમ્ આમૂલં પદપ્રાપ્તૌ જયન્તિ તે
જે લોકો ગુરુના વચનને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી, પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કરીને કલ્પનાને મૂળથી દૂર કરે છે, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
રન્ધનાજ્ જયમ્ આપ્નોતિ સ્વશાસ્ત્રે સૂપકૃચ્ છ્રુતે । વિવેકી સ્વવિવેકે ચ યતનાદ્ એવ નાન્યથા
જેમ રસોઈના નિયમોનો અભ્યાસ કરીને રસોઈમાં પારંગતતા મળે છે, તેમ વિવેકી વ્યક્તિને પણ પોતાના વિવેકમાં પ્રયત્નથી જ સાચો વિવેક મળે છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.
ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મ જગદ્ વિદ્ધીહ નેતરત્ । નાશાસુ ન બહિર્ નાન્તર્ એતત્ ક્વચન વિદ્યતે
આ જગત માત્ર ચેતનાની અદ્ભુતતા રૂપ છે, બીજું કંઈ નથી; નાશમાં, બહાર, અંદર કે ક્યાંય પણ એ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
સઙ્કલ્પોન્મેષમાત્રેણ જગચ્ચિત્રં વિલોક્યતે । તદનુન્મેષવિલયિ ચિત્રકૃચ્ચિત્તચિત્રવત્
માત્ર કલ્પનાના ઉદ્ભવથી જ જગતની વિવિધતા દેખાય છે; અને જ્યારે એ કલ્પના શમાય છે, ત્યારે ચિત્ત જેવું ચિત્ર બનાવનાર પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
મણ્ડપો ઽસ્તિ મહાસ્તમ્ભો મુક્તામણિવિનિર્મિતઃ । બહુયોજનલક્ષાણિ કાન્તકાઞ્ચનચિત્રિતઃ
અહીં એક વિશાળ મંડપ છે, જે મોટાં સ્તંભ પર ટકેલો છે, મોતી અને રત્નોથી બનેલો છે, અને ચમકતા સોનાથી શોભાયમાન છે. આ મંડપ અનેક યોજન જેટલો લાંબો છે.
મણિસ્તમ્ભસહસ્રેણ વૃતો ઽઙ્ગ પ્રોતમેરુણા । ઇન્દ્રાયુધસહસ્રાઢ્યકલ્પસન્ધ્યાભ્રસુન્દરઃ
આ મંડપને હજારો રત્નજડિત સ્તંભો ઘેરી રહ્યા છે, અને તેના મધ્યમાં મેરુ પર્વત જેવો મોટો ધરો છે. એ મંડપ યુગસંધ્યાના વાદળો જેવો સુંદર લાગે છે અને હજારો ઇન્દ્રધનુષથી શોભાયમાન છે.
સ્ત્રીબાલપુરુષાદીનાં વાસ્તવ્યાનામ્ ઇતસ્ તતઃ । ક્રીડાર્થં સ્થાપિતા યત્ર નાનારચનયાન્તરે
આ મંડપમાં સ્ત્રીઓ, બાળકો, પુરુષો અને અન્ય રહેવાસીઓ માટે રમવા માટે અનેક પ્રકારની રમતો અને રમકડાં વિવિધ રીતે ગોઠવવામાં આવ્યા છે.
ભૂતબીજપરાપૂર્ણતમોઽરિષુ સઘુઙ્ઘુમાઃ । તમḫપ્રકાશચિત્રાઢ્યા લોકાન્તરસમુદ્ગકાઃ
અહીં એવા રમકડાં છે, જેમાં ભૂતતત્ત્વોના બીજ ભરેલા છે, કેટલાક રમકડાં ઘુંઘાટવાળા અવાજ કરે છે, કેટલાકમાં ઘાટો અંધકાર છે, કેટલાક પ્રકાશ અને છાંયાથી શોભાયમાન છે, અને કેટલાક અન્ય લોક જેવા આકાર ધરાવે છે.
આમોદસુભગા લોલજલદાવલિપલ્લવાઃ । લીલાપદ્માẖ કરે સ્ત્રીણાં વિલોલાẖ કલ્પપાદપાઃ
અહીં સુગંધિત અને આનંદદાયક ઝૂલતી વાદળોની પાંખડીઓ અને ફૂલેલા ડાળીઓ છે, અને સ્ત્રીઓના હાથમાં રમતી કમળો અને હલનચલન કરતી ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષો છે.
બાલનિશ્શ્વાસચલિતાẖ કન્દુકાનિ કુલાચલાઃ । સન્ધ્યામ્બુદાẖ કર્ણપૂરાશ્ ચામરાશ્ શરદમ્બુદાઃ
અહીં બાળકોના હળવા શ્વાસથી હલનચલન કરતા ગોળા, રમણિય પર્વતો, સાંજના વાદળો કાનના શણગાર તરીકે, ચામરાં અને શરદઋતુના વાદળો છે.
કલ્પાન્તકાલજલદાસ્ તાલવૃન્તપદં ગતાઃ । ભૂતલં દ્યૂતફલકં વિતાનં તારકામ્બરમ્
યુગના અંતના વાદળો પાંખાવાળી પંખીઓ બની ગયા છે; ધરતી રમતો માટેનું ફલક છે અને આકાશ તારાઓથી ભરેલું છત્ર છે.
ભૂતસારપરાવર્તે દ્યૂતે ઽક્ષાશ્ શશિભાનવઃ । વ્યોમાજિરે જગદ્ગ્રામપણે ગૃહનિવાસિનામ્
આ વિશ્વરુપ રમતમાં ચંદ્ર અને સૂર્ય પાશાં છે, આકાશ રમવાનો મેદાન છે અને જીવોના ગામડાં અને ઘરો રમતમાં ચોરસો છે.
તથૈવાયં જગદ્રૂપસ્ સઙ્કલ્પસ્ સન્ સમુત્થિતઃ । ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મા ચિત્રકૃચ્ચિત્તચિત્રવત્
આ જગત પણ એ જ રીતે વિચારરૂપે ઊભું થાય છે, અને ચેતનાની આશ્ચર્યમય મહિમા સિવાય બીજું કંઈ નથી—જેમ મનમાં જ રચાયેલું ચિત્ર હોય, એમ આ જગત પણ મનની કલ્પના જ છે.
અસત્યમ્ એવ સ્ફુરતિ તથા સત્યં વિલીયતે । વિલીયતે ન સ્ફુરતિ સર્વમ્ અસ્તિ ન ચાસ્તિ ચ
અસત્ય પણ સાચું લાગે છે, અને સાચું હોય તે વિલીન થઈ જાય છે; જે વિલીન થાય છે તે દેખાતું નથી—આ બધું છે પણ છે પણ નહીં.
અસમુત્થિત એવાયં કુતો ઽપીવ સમુત્થિતઃ । હેમ્નીવ કટકાદિત્વં સંસારોદારકોટરઃ
આ જગત ઉગ્યું જ નથી, છતાં ક્યાંકથી ઊભું થયું હોય એમ લાગે છે—જેમ સોનામાંથી કડું બને છે, એમ આ વિશાળ સંસાર પણ ખાલી દેખાય છે.
ચિચ્ચમત્કાર એવાયમ્ અચિત્કચનસઙ્ક્ષયઃ । અત્યન્તમ્ એવ સ્વાયત્તો યથેચ્છસિ તથા કુરુ
આ તો ચેતનાનું જ આશ્ચર્ય છે, જડ આવરણોનું અંતરધાન છે; બધું સંપૂર્ણપણે તારી ઈચ્છા પર આધાર રાખે છે—તારે જેવું મન થાય એમ કર.