યદ્ ઇદં વચ્મિ તત્ સર્વમ્ ૐ ઇત્ય્ આદાતુમ્ અર્હસિ । અસ્માભિશ્ ચિરમ્ અન્વિષ્ટં નાત્ર કાર્યા વિચારણા
હું જે કહું છું, એ બધું 'ૐ' થી શરૂ કરીને સ્વીકારી લેવું જોઈએ; અમે આને ઘણા સમયથી શોધી રહ્યા છીએ—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
યત્ કિઞ્ચિત્ સ્વદતે ઽન્તસ્ તે વસ્તુ વસ્તુતયાશ્રિતમ્ । તદ્ અસ્વાદ્વ્ ઇતિ નિર્વિઘ્નં ત્યજંસ્ તિષ્ઠ યથાસુખમ્
તમારા અંદર જે કંઈ પણ સાચું લાગે છે, એનો સ્વાદ અસત્ય સમજીને છોડી દો અને નિરાંતે, નિર્વિઘ્ને રહેો.
નિરહઙ્કારિતાં સત્યાં બુધ્યસ્વાબોધમ્ ઉત્સૃજન્ । નાસિ ત્વં ચિરમ્ અપ્ય્ અન્તḫ પ્રેક્ષિતો ઽસિ ન લક્ષ્યસે
જ્યારે સાચી નિર્અહંકારિતા આવે, ત્યારે બીજું બધું છોડીને પોતાનું જ્ઞાન ઓળખો; તું લાંબા સમય સુધી જોવાય પણ નથી, ઓળખાય પણ નથી.
નાહન્ત્વમ્ અસ્તિ ન જગદ્ ઇતિ નિશ્ચયિનસ્ તવ । સર્વમ્ અસ્તિ શિવં તચ્ ચ ન દુẖખાય સુખાય નો
તને ખાતરી છે કે 'હું' નથી, 'તું' નથી અને જગત પણ નથી, ત્યારે બધું કલ્યાણરૂપ છે; એ ન તો દુઃખ માટે છે, ન તો સુખ માટે.
કિમ્ અજ્ઞત્વાજ્ જગજ્ જાતં જગતો ઽથ કિમ્ અજ્ઞતા । વિચાર્યાપીતિ નો વિદ્મ એકત્વાદ્ અલમ્ એતયોઃ
આ જગત શું જાણ્યા વિના ઊભું થયું છે? કે પછી જગતમાં એવું શું છે જે અજાણ્યું છે? વિચારીએ તો, આપણને ખબર નથી પડતી; કારણ કે બંને એક જ છે, એટલું જ પૂરતું છે.
મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ વિશ્વં અવસ્તુત્વાત્ સદ્ અપ્ય્ અસત્ । યચ્ ચેદં ભાતિ તત્રૈવ કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયઃ
મૃગતૃષ્ણાની પાણી જેવી આ દુનિયા છે, દેખાય છે પણ હકીકતમાં નથી; અહીં જે કંઈ દેખાય છે, એ માત્ર કંઈક છે, એ સિવાય કશું નક્કી કહી શકાય નહીં.
મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ વિશ્વં અવસ્તુત્વાત્ સદ્ અપ્ય્ અસત્ । યચ્ ચેદં ભાતિ તદ્ બ્રહ્મ નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ વા
મૃગતૃષ્ણાની પાણી જેવી આ દુનિયા છે, દેખાય છે પણ હકીકતમાં નથી; અહીં જે કંઈ દેખાય છે, એ જ બ્રહ્મ છે, અથવા તો કદાચ કશું જ નથી, અથવા માત્ર કંઈક છે.
મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ વિશ્વં ન સન્ નાસન્ ન કિઞ્ચન । પ્રતિભાસવશાત્ સત્યમ્ અવસ્તુત્વાદ્ અસત્ સદા
મૃગતૃષ્ણાની પાણી જેવી આ દુનિયા છે, એ ન તો સાચી છે, ન ખોટી છે, ન તો કંઈક છે; દેખાવના જોરે સાચી લાગે છે, પણ હકીકતમાં કદી સાચી નથી.
મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ વિશ્વં નાસ્તિ સત્યમ્ અથાસ્તિ ચ । પ્રતિભાતાપિ નાસ્ત્ય્ અત્ર તદભાવાદ્ અતશ્ શિવમ્
મૃગજળની જેમ આ જગત સાચું નથી, છતાં તે છે એવું લાગે છે; પણ અહીં તો એ દેખાવ પણ નથી, કારણ કે એનું અસ્તિત્વ જ નથી—આથી અહીં શાંતિ છે.
વિશ્વબીજમ્ અહન્ત્વં ત્વં વિદ્ધિ તસ્માદ્ ધિ જાયતે । સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાદિજગજ્જરઢપાદપઃ
આ જગતનું બીજ એટલે 'હું'ની ભાવના છે, એમાંથી જ પર્વતો, ધરતી, નદીઓ અને બધા પ્રાચીન વૃક્ષોવાળું જગત ઊભું થાય છે, એવું જાણ.
અહન્ત્વબીજાદ્ અણુતો જાયતે ઽસૌ જગદ્દ્રુમઃ । તસ્યેન્દ્રિયરસાઢ્યાનિ મૂલાનિ ભુવનાનિ ચ
'હું'ની ભાવના રૂપ બીજમાંથી અતિ સૂક્ષ્મ રીતે આ જગતરૂપી વૃક્ષ ઊભું થાય છે; એની મૂળમાં ઇન્દ્રિયોના રસથી ભરપૂર અનેક લોકો છે.
તારકા બાલકલિકા ઋક્ષૌઘẖ કોરકોત્કરઃ । વાસરા ગુચ્છવિસરાḫ પૂર્ણચન્દ્રાḫ ફલાલયઃ
તારાઓ એ વૃક્ષની નાની કળીઓ છે, તારામંડળોના સમૂહો એ તેની ફૂલોની ગૂંચ છે; દિવસો એ તેની ફાટી નીકળતી ડાળીઓ છે, અને પૂર્ણચંદ્રો એ તેના ફળોનો ભંડાર છે.
સ્વર્ગાદયો બૃહદ્વર્ગા મહાવિટપકોટરાઃ । મેરુમન્દરસહ્યાદ્યા ગિરયḫ પત્ત્રરાજયઃ
સ્વર્ગ વગેરે વિશાળ સમૂહો છે, મોટા ડાળીઓના ખોખા છે; મેરુ, મન્દર, સહ્ય અને બીજા પર્વતો મુખ્ય પાંદડા છે.
સપ્તાબ્ધયો ઽઙ્ગ સ્રુતયḫ પાતાલં મૂલકોટરમ્ । અગાનિ ઘુણવૃન્દાનિ પર્વાણિ પુરપઙ્ક્તયઃ
સાત સમુદ્રો, પ્રિય, એ વૃક્ષની રસધારાઓ છે; પાતાળ એ મૂળનું ખોખું છે; ઘરોએ લાકડામાં રહેતા જીવજંતુઓનું સમૂહ છે; સાંધાઓ શહેરોની પંક્તિઓ છે.
અજ્ઞાનમ્ ઉત્પત્તિમહી વિહગા ભૂતકોટયઃ । ઉપલમ્ભો બૃહત્સ્તમ્ભો દાવો નિર્વાણનિર્વૃતિઃ
અજ્ઞાન એ ઉત્પત્તિની જમીન છે, પક્ષીઓ અનેક જીવજંતુઓ છે; અનુભૂતિ એ મોટો થડ છે; જંગલમાં લાગેલી આગ એ મુક્તિનો આનંદ છે.
રૂપાલોકમનસ્કારા વિવિધામોદવૃત્તયઃ । વનં વિપુલમ્ આકાશં શુક્લા જલમુચસ્ ત્વચઃ
રૂપ, પ્રકાશ, મનના ભાવ અને વિવિધ આનંદદાયક ક્રિયાઓ; વન એ વિશાળ આકાશ છે; વાદળો એ પાણી વરસાવતી છાલ છે.
વિચિત્રશાખા ઋતવ ઉપશાખા દિશો દશ । સંવિદ્ રસમહાપૂરો વાતસ્પન્દો વિવર્તનઃ
વિવિધ ડાળીઓ એટલે ઋતુઓ છે, તેની ફાંટીઓ દસ દિશાઓ છે; ચેતના એ રસથી ભરેલો મહા પ્રવાહ છે, પવનની હલચલ એ પરિવર્તન છે.
ચન્દ્રાર્કરુચયો લોલા મજ્જનોન્મજ્જનોન્મુખાઃ । રમ્યાẖ કુસુમમઞ્જર્યસ્ તિમિરભ્રમરભ્રમાઃ
ચાંદ્ર અને સૂર્યની કિરણો અસ્થિર છે, સતત ઊગે છે અને અસ્ત થાય છે; સુંદર ફૂલોની ગૂંચો એ અંધકાર અને મધમાખીઓની ભટકણ છે.
પાતાલમ્ આશાગણમ્ અન્તરિક્ષમ્ આપૂર્ય તિષ્ઠત્ય્ અસદ્ એવ સદ્વત્ । તસ્યાનહન્તાગ્નિહતે ઽહમર્થબીજે પુનર્ નાસ્તિ સતો ઽપિ રોહઃ
પાતાળ, દિશાઓના સમૂહ અને આકાશ બધું અસત્યથી ભરેલું છે, જાણે તે સાચું હોય; જ્યારે 'હું છું' એ ભાવના અહંકારના અભાવની અગ્નિમાં ભસ્મ થાય છે, ત્યારે સાચું પણ ફરીથી ઉગતું નથી.
વિદ્યાધર ધરાધાર ગિરિકન્દરમન્દિર । દિગન્તરામ્બરાચાર ચારસઞ્ચારચઞ્ચુર
વિદ્યાધરો ધરતીના આધાર છે, પર્વતની ગુફાઓ તેમનું નિવાસસ્થાન છે; તેઓ દૂરના આકાશમાં ફરતા રહે છે, તેમનું ગતિમાન ચાલવું આનંદદાયક છે.
ઈદૃશો યો જગદ્વૃક્ષો જાયતે ઽહન્ત્વબીજતઃ । બીજે જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધે નૈવ કિઞ્ચન જાયતે
આ જગતનું વૃક્ષ એહંકારના બીજમાંથી ઊગે છે; પણ જ્યારે એ બીજ જ્ઞાનની અગ્નિથી ભસ્મ થઈ જાય છે, ત્યારે કશું પણ ઉગતું નથી.
પ્રેક્ષ્યમાણં ચ તન્ નાસ્તિ કિલાહન્ત્વં કદાચન । એતાવદ્ એવ તજ્જ્ઞાનમ્ અનેનૈવ પ્રદહ્યતે
જ્યારે ધ્યાનપૂર્વક જોવામાં આવે છે ત્યારે એહંકાર ક્યારેય હાજર જ નથી; એ જ જ્ઞાન છે, જેના દ્વારા એ સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.
અહન્ત્વભાવાચ્ ચાહન્ત્વમ્ અસ્તિ સંસારબીજકમ્ । નાહન્ત્વભાવાન્ નાહન્ત્વમ્ અસ્તીતિ જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્
એહંકારની હાજરીથી એહંકાર ઊભો થાય છે, જે સંસારનું બીજ છે; અને એહંકાર નથી, એ સમજવું એ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.
સર્ગાદાવ્ એવ સર્ગસ્ય કિલાસ્યાભાવયોગતઃ । કુતો ઽહન્ત્વં કુતસ્ ત્વન્ત્વં કુતો દ્વૈતૈક્યવિભ્રમઃ
સૃષ્ટિના આરંભે જ, જ્યારે આ સૃષ્ટિ ખરેખર હાજર જ નથી, તો એહંકાર ક્યાંથી આવે? 'તું'પણ ક્યાંથી આવે? અને દ્વૈત-અદ્વૈતનો ભ્રમ ક્યાંથી થાય?
સમાકર્ણ્ય ગુરોર્ વાક્યં યતન્તે યે પ્રયત્નતઃ । સઙ્કલ્પત્યાગમ્ આમૂલં પદપ્રાપ્તૌ જયન્તિ તે
જે લોકો ગુરુના વચનને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી, પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કરીને કલ્પનાને મૂળથી દૂર કરે છે, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
રન્ધનાજ્ જયમ્ આપ્નોતિ સ્વશાસ્ત્રે સૂપકૃચ્ છ્રુતે । વિવેકી સ્વવિવેકે ચ યતનાદ્ એવ નાન્યથા
જેમ રસોઈના નિયમોનો અભ્યાસ કરીને રસોઈમાં પારંગતતા મળે છે, તેમ વિવેકી વ્યક્તિને પણ પોતાના વિવેકમાં પ્રયત્નથી જ સાચો વિવેક મળે છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.
ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મ જગદ્ વિદ્ધીહ નેતરત્ । નાશાસુ ન બહિર્ નાન્તર્ એતત્ ક્વચન વિદ્યતે
આ જગત માત્ર ચેતનાની અદ્ભુતતા રૂપ છે, બીજું કંઈ નથી; નાશમાં, બહાર, અંદર કે ક્યાંય પણ એ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
સઙ્કલ્પોન્મેષમાત્રેણ જગચ્ચિત્રં વિલોક્યતે । તદનુન્મેષવિલયિ ચિત્રકૃચ્ચિત્તચિત્રવત્
માત્ર કલ્પનાના ઉદ્ભવથી જ જગતની વિવિધતા દેખાય છે; અને જ્યારે એ કલ્પના શમાય છે, ત્યારે ચિત્ત જેવું ચિત્ર બનાવનાર પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
મણ્ડપો ઽસ્તિ મહાસ્તમ્ભો મુક્તામણિવિનિર્મિતઃ । બહુયોજનલક્ષાણિ કાન્તકાઞ્ચનચિત્રિતઃ
અહીં એક વિશાળ મંડપ છે, જે મોટાં સ્તંભ પર ટકેલો છે, મોતી અને રત્નોથી બનેલો છે, અને ચમકતા સોનાથી શોભાયમાન છે. આ મંડપ અનેક યોજન જેટલો લાંબો છે.
મણિસ્તમ્ભસહસ્રેણ વૃતો ઽઙ્ગ પ્રોતમેરુણા । ઇન્દ્રાયુધસહસ્રાઢ્યકલ્પસન્ધ્યાભ્રસુન્દરઃ
આ મંડપને હજારો રત્નજડિત સ્તંભો ઘેરી રહ્યા છે, અને તેના મધ્યમાં મેરુ પર્વત જેવો મોટો ધરો છે. એ મંડપ યુગસંધ્યાના વાદળો જેવો સુંદર લાગે છે અને હજારો ઇન્દ્રધનુષથી શોભાયમાન છે.