ઇન્દ્રિયોત્તમરોગાણાં ભોગાશાવર્જનાદ્ ઋતે । નૌષધાનિ ન તીર્થાનિ ન ચ મન્ત્રાḫ પ્રશાન્તયે
ઇન્દ્રિયોની ભારે બીમારીઓથી છૂટકો મેળવવો હોય તો ભોગની ઇચ્છા છોડ્યા વિના કોઈ ઉપાય નથી; દવા, તીર્થસ્નાન કે મંત્રો પણ એમાં કામ નથી લાગતા.
નીતો ઽસ્મિ પરમં ખેદમ્ અભિધાવદ્ભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ । એક એવ મહારણ્યે તસ્કરૈḫ પથિકો યથા
મારા ઇન્દ્રિયો સતત વિષયોની પાછળ દોડે છે, એના કારણે હું એટલો થાકી ગયો છું કે જાણે કોઈ એકલો મુસાફર ઘન જંગલમાં ચોરો દ્વારા પીછો કરાતો હોય એમ.
પઙ્કવન્ત્ય્ અપ્રસન્નાનિ મદ્ગુદૌર્ભાગ્યવન્તિ ચ । ગન્ધિશેવાલતુચ્છાનિ પલ્વલાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો તો કાદવથી ભરેલા, ગંદા, દુર્ભાગ્યવાળા, વેડફાયેલા અને વાસવાળા ઝાડીઓથી ઘેરાયેલા નિષ્ફળ તળાવ જેવા છે.
દુરતિક્રમણીયાનિ નીહારગહનાનિ ચ । જીવિતાનન્તજાલાનિ જઙ્ગલાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો તો એવા જંગલ જેવા છે જેમાં ઘાટો ધુમ્મસ છે, પાર કરવું મુશ્કેલ છે અને જીવનના અનંત ફાંસાઓથી ભરેલા છે.
પઙ્કજાનિ સરન્ધ્રાણિ સુદુર્લક્ષ્યગુણાનિ ચ । ગ્રન્થિમન્તિ જડાઙ્ગાનિ મૃણાલાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયોને કાદવવાળા કમળ જેવાં માનવાં, એમાં અનેક છિદ્રો છે, એના ગુણો બહુ સૂક્ષ્મ છે અને સરળતાથી દેખાતા નથી. એમાં ગાંઠો છે અને ડાંગરા ભાગો કઠણ છે.
રૂક્ષાણિ રત્નલુબ્ધાનિ કલ્લોલવલિતાનિ ચ । દુર્ગ્રહગ્રાહઘોરાણિ ક્ષારામ્બૂનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો ખડક જેવી ખડપટ છે, કિંમતી વસ્તુઓ માટે લાલચી છે, તરંગોમાં ઉછળતી રહે છે અને ખારાં પાણી જેવી છે—પકડી શકાય એવી નથી, ભયાનક છે અને જોખમી છે.
બાન્ધવોદ્વેગદાયીનિ દેહાન્તરપરાણિ ચ । કરુણાક્રન્દકારીણિ મરણાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો પરિવારજનોને દુઃખ આપે છે, બીજા શરીર સાથે જોડાયેલી રહે છે અને દયનીય રડવાનું કારણ બને છે—મૃત્યુનું કારણ પણ એ જ છે.
અવિવેકિષ્વ્ અમિત્રાણિ મિત્રાણિ ચ વિવેકિષુ । ગહનાતતશૂન્યાનિ કાનનાનીન્દ્રિયાણિ ચ
જેને સમજ નથી, એમના માટે ઇન્દ્રિયો દુશ્મન છે; સમજદાર માટે એ મિત્ર બની જાય છે. ઇન્દ્રિયો ઘન, વિશાળ અને ખાલી જંગલ જેવી છે.
ઘનાસ્ફોટાન્ય્ અસારાણિ મલિનાનિ જડાનિ ચ । વિદ્યુત્પ્રકાશાન્ય્ એતાનિ મહાભ્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ
આ ઇન્દ્રિયો ઘનઘોર વીજળીના ગાજ જેવા છે, અંદરથી ખાલી, અશુદ્ધ અને નિષ્ક્રિય છે, પણ મહા વાદળમાંથી વીજળી જેમ ઝળહળે તેમ ઝળકે છે.
ક્ષુદ્રપ્રાણિગૃહીતાનિ વર્જિતાનિ કૃતાત્મભિઃ । રજસ્તમોઽભિભૂતાનિ સ્વેન્દ્રિયાણ્ય્ અવટાનિ ચ
નાનાં જીવોએ કબજે કરેલી, સમજદાર લોકો દ્વારા ત્યજી દેવામાં આવેલી, રાગ અને અંધકારથી ઘેરાયેલી, આવી આ ઇન્દ્રિયો મરદાં અને બેઉપયોગી બની જાય છે.
પાતનૈકાન્તદક્ષાણિ દોષાશીવિષવન્તિ ચ । રૂક્ષકણ્ટકલગ્નાનિ શ્વભ્રાગ્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ
પતન કરાવવામાં જ પારોંગત, દોષના ઝેરથી ભરેલી, કર્કશ અને કાંટાળુ, ખાડાના કિનારે બેઠેલી—આવી છે ઇન્દ્રિયો.
આત્મમ્ભરીણ્ય્ અનાર્યાણિ સાહસૈકરતાનિ ચ । અન્ધકારવિકારીણિ રક્ષાંસિ સ્વેન્દ્રિયાણિ ચ
આ ઇન્દ્રિયો નીચ, માત્ર પોતાનું જ ભલું જોઈને ચાલે છે, હંમેશા ઉતાવળમાં રહે છે, અંધકારથી વિકારગ્રસ્ત છે—આવી ઇન્દ્રિયો રાક્ષસ જેવી છે.
અન્તશ્શૂન્યાન્ય્ અસારાણિ વક્રાણિ ગ્રન્થિમન્તિ ચ । દહનૈકાન્તયોગ્યાનિ દુર્દારૂણીન્દ્રિયાણિ ચ
અંદરથી ખાલી, બિનમૂલ્યવાન, વાંકા, ગાંઠોથી ભરેલા, ફક્ત સળગાવવા યોગ્ય અને કાપવામાં મુશ્કેલ—આ બધું ઇન્દ્રિયોનું સ્વરૂપ છે.
ઘનમોહપ્રતર્દાનિ દુષ્કૂપગહનાનિ ચ । મહાવકરતુચ્છાનિ કુપુરાણીન્દ્રિયાણિ ચ
ઘનઘોર મોહથી પીડાયેલી, પાર કરવી મુશ્કેલ, મોટી છતાં અંદરથી ખોખલી અને તૂટી ગયેલા શહેર જેવી—આ ઇન્દ્રિયો છે.
અનન્તેષુ પદાર્થેષુ કરણાનિ ઘટાદિષુ । સભ્રમાણિ સપઙ્કાનિ ચક્રાઙ્ગાનીન્દ્રિયાણિ ચ
અગણિત વસ્તુઓમાં, ઇન્દ્રિયો ઘડાં વગેરેમાં ચક્ર અને ધુરાની જેમ છે—ભ્રમિત, કાદવથી ભરેલી અને spokes જેવી ભાગોવાળી.
આપન્નિમગ્નમ્ ઇમમ્ એવમ્ અકિઞ્ચનં ત્વં મામ્ ઉદ્ધરોદ્ધરણશીલ દયોદયેન । યે નામ કેચન જગત્સુ જયન્તિ સન્તસ્ તત્સઙ્ગમં પરમશોકહરં વદન્તિ
હું આ કાદવમાં ફસાઈને સંપૂર્ણ નિર્વળ છું; હે ઉદ્ધારક, તારી દયાથી મને બહાર કાઢ. જે સચ્ચંગી લોકો જગતમાં જીતે છે, તેમનો સંગ સર્વશ્રેષ્ઠ દુઃખહરણ માનવામાં આવે છે.
તતસ્ તસ્ય મયા બ્રહ્મંસ્ તચ્ છ્રુત્વા પાવનં વચઃ । ઇદમ્ ઉક્તં યથાપૃષ્ટં સુસ્પષ્ટપદયા ગિરા
પછી, હે બ્રાહ્મણ, જ્યારે મેં તેના પવિત્ર કરનાર શબ્દો સાંભળ્યા, ત્યારે તમે જે રીતે પૂછ્યું હતું એ પ્રમાણે, સ્પષ્ટ અને સરળ ભાષામાં જવાબ આપ્યો.
સાધુ વિદ્યાધરાધીશ દિષ્ટ્યા બુદ્ધો ઽસિ ભૂતયે । ભવાન્ધકૂપકુહરાચ્ ચિરેણોત્થાતુમ્ ઇચ્છસિ
શાબાશ, હે વિદ્યાધરાધિપતિ! શુભ ભાગ્યે, તું પોતાનાં કલ્યાણ માટે જાગી ગયો છે; લાંબા સમય પછી, તું જીવનના અંધકારમય કૂવામાંથી બહાર આવવા ઇચ્છે છે.
પાવનીયં તવ મતી રાજતે શુદ્ધરૂપિણી । વિવેકેનાનલેનેવ કનકદ્રવસન્તતિઃ
તારો શુદ્ધ થનારો મન શુદ્ધ સ્વરૂપે તેજ પામે છે—જેમ વિવેકની આગે સોનેરી પ્રવાહ ઝળહળી ઊઠે છે.
ઉપદેશગિરામ્ અર્થમ્ આદત્તે હારિહેલયા । મકુરે નિર્મલે દ્રવ્યમ્ અયત્નેનૈવ બિમ્બતે
તું ઉપદેશના શબ્દોનો અર્થ સહજ રીતે અને આકર્ષક રીતે સમજાવી લે છે, જેમ નિર્મળ અરીસામાં કોઈ વસ્તુ સહેજે પ્રતિબિંબિત થાય છે.
યદ્ ઇદં વચ્મિ તત્ સર્વમ્ ૐ ઇત્ય્ આદાતુમ્ અર્હસિ । અસ્માભિશ્ ચિરમ્ અન્વિષ્ટં નાત્ર કાર્યા વિચારણા
હું જે કહું છું, એ બધું 'ૐ' થી શરૂ કરીને સ્વીકારી લેવું જોઈએ; અમે આને ઘણા સમયથી શોધી રહ્યા છીએ—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
યત્ કિઞ્ચિત્ સ્વદતે ઽન્તસ્ તે વસ્તુ વસ્તુતયાશ્રિતમ્ । તદ્ અસ્વાદ્વ્ ઇતિ નિર્વિઘ્નં ત્યજંસ્ તિષ્ઠ યથાસુખમ્
તમારા અંદર જે કંઈ પણ સાચું લાગે છે, એનો સ્વાદ અસત્ય સમજીને છોડી દો અને નિરાંતે, નિર્વિઘ્ને રહેો.
નિરહઙ્કારિતાં સત્યાં બુધ્યસ્વાબોધમ્ ઉત્સૃજન્ । નાસિ ત્વં ચિરમ્ અપ્ય્ અન્તḫ પ્રેક્ષિતો ઽસિ ન લક્ષ્યસે
જ્યારે સાચી નિર્અહંકારિતા આવે, ત્યારે બીજું બધું છોડીને પોતાનું જ્ઞાન ઓળખો; તું લાંબા સમય સુધી જોવાય પણ નથી, ઓળખાય પણ નથી.
નાહન્ત્વમ્ અસ્તિ ન જગદ્ ઇતિ નિશ્ચયિનસ્ તવ । સર્વમ્ અસ્તિ શિવં તચ્ ચ ન દુẖખાય સુખાય નો
તને ખાતરી છે કે 'હું' નથી, 'તું' નથી અને જગત પણ નથી, ત્યારે બધું કલ્યાણરૂપ છે; એ ન તો દુઃખ માટે છે, ન તો સુખ માટે.
કિમ્ અજ્ઞત્વાજ્ જગજ્ જાતં જગતો ઽથ કિમ્ અજ્ઞતા । વિચાર્યાપીતિ નો વિદ્મ એકત્વાદ્ અલમ્ એતયોઃ
આ જગત શું જાણ્યા વિના ઊભું થયું છે? કે પછી જગતમાં એવું શું છે જે અજાણ્યું છે? વિચારીએ તો, આપણને ખબર નથી પડતી; કારણ કે બંને એક જ છે, એટલું જ પૂરતું છે.
મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ વિશ્વં અવસ્તુત્વાત્ સદ્ અપ્ય્ અસત્ । યચ્ ચેદં ભાતિ તત્રૈવ કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયઃ
મૃગતૃષ્ણાની પાણી જેવી આ દુનિયા છે, દેખાય છે પણ હકીકતમાં નથી; અહીં જે કંઈ દેખાય છે, એ માત્ર કંઈક છે, એ સિવાય કશું નક્કી કહી શકાય નહીં.
મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ વિશ્વં અવસ્તુત્વાત્ સદ્ અપ્ય્ અસત્ । યચ્ ચેદં ભાતિ તદ્ બ્રહ્મ નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ વા
મૃગતૃષ્ણાની પાણી જેવી આ દુનિયા છે, દેખાય છે પણ હકીકતમાં નથી; અહીં જે કંઈ દેખાય છે, એ જ બ્રહ્મ છે, અથવા તો કદાચ કશું જ નથી, અથવા માત્ર કંઈક છે.
મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ વિશ્વં ન સન્ નાસન્ ન કિઞ્ચન । પ્રતિભાસવશાત્ સત્યમ્ અવસ્તુત્વાદ્ અસત્ સદા
મૃગતૃષ્ણાની પાણી જેવી આ દુનિયા છે, એ ન તો સાચી છે, ન ખોટી છે, ન તો કંઈક છે; દેખાવના જોરે સાચી લાગે છે, પણ હકીકતમાં કદી સાચી નથી.
મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ વિશ્વં નાસ્તિ સત્યમ્ અથાસ્તિ ચ । પ્રતિભાતાપિ નાસ્ત્ય્ અત્ર તદભાવાદ્ અતશ્ શિવમ્
મૃગજળની જેમ આ જગત સાચું નથી, છતાં તે છે એવું લાગે છે; પણ અહીં તો એ દેખાવ પણ નથી, કારણ કે એનું અસ્તિત્વ જ નથી—આથી અહીં શાંતિ છે.
વિશ્વબીજમ્ અહન્ત્વં ત્વં વિદ્ધિ તસ્માદ્ ધિ જાયતે । સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાદિજગજ્જરઢપાદપઃ
આ જગતનું બીજ એટલે 'હું'ની ભાવના છે, એમાંથી જ પર્વતો, ધરતી, નદીઓ અને બધા પ્રાચીન વૃક્ષોવાળું જગત ઊભું થાય છે, એવું જાણ.