શ્રુતં દૃષ્ટં તથા સ્પૃષ્ટં ભુક્તં ઘ્રાતં પુનḫ પુનઃ । તત્રાપિ હિ ન તૃપ્તાસ્ સ્મો ધિગ્ અજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં
સાંભળેલું, જોયેલું, સ્પર્શેલું, ચાખેલું અને સુઘેલું — આ બધું વારંવાર અનુભવ્યું છતાં પણ, એમાં ક્યારેય સંતોષ મળ્યો નથી. અવિદ્યા જે રીતે ફેલાય છે, એ ખરાબ છે.
એતાવન્માત્રસારે ઽસ્મિન્ સંસારે વ્યસ્તવિગ્રહે । સંશુષ્કવિરસે ભૂયẖ કિં ભજામિ વદાશુ મે
આ સંસારનું સાર તો એટલું જ છે — બધું વિખરાયેલું, સૂકાયું અને સ્વાદ વગરનું છે. હવે હું તેમાં બીજું શું શોધું? જલ્દી મને કહો.
ભુક્ત્વા વર્ષસહસ્રાણિ દુર્ભોગપટલીમ્ ઇમામ્ । આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં ન તૃપ્તિર્ ઉપજાયતે
હજારો વર્ષ સુધી, બ્રહ્માથી માંડીને ઘાસના તણિયા સુધી, આ અસંતોષજનક ભોગો માણ્યા છતાં પણ ક્યારેય સંતોષ મળતો નથી.
સામ્રાજ્યં સુચિરં કૃત્વા તથા ભુક્ત્વા વધૂગણમ્ । ભઙ્ક્ત્વાપ્ય્ અરિગણાન્ ઉચ્ચૈẖ કિમ્ અપૂર્વમ્ અવાપ્યતે
લાંબા સમય સુધી રાજ કર્યું, સ્ત્રીઓ સાથે ભોગ વિતાવ્યો અને દુશ્મનોને પણ હરાવ્યા — તો પણ એમાં ખરેખર કંઈક નવું મળ્યું છે એવું લાગતું નથી.
યેષાં દિનાશનં નાસીદ્ યૈર્ ભુક્તં ભુવનત્રયમ્ । તે ઽપિ તે ઽપ્ય્ અચિરેણૈવ સમં ભસ્મત્વમ્ આગતાઃ
જેઓ માટે એક પણ દિવસ ભોજન વગર ગયો નહોતો, જેમણે ત્રણેય લોક ભોગવી લીધાં, એવા લોકો પણ થોડા સમયમાં બધી રીતે રાખની જેમ સમાન થઈ ગયા.
પ્રાપ્તેન યેન નો ભૂયḫ પ્રાપ્તવ્યમ્ અવશિષ્યતે । તત્પ્રાપ્તૌ યત્નમ્ આતિષ્ઠેત્ કષ્ટયાપિ હિ ચેષ્ટયા
જે મળ્યું છે એ પછી કંઈપણ મેળવવાનું બાકી નથી, ત્યારે એ પ્રાપ્તિને મેળવવા—even મુશ્કેલ પ્રયત્નથી પણ—હંમેશા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
યેન કાન્તાશ્ ચિરં ભુક્તા ભોગાસ્ તસ્યેહ જન્તુભિઃ । દૃષ્ટો ન કસ્યચિન્ મૂર્ધ્નિ તરુર્ વ્યોમપ્લવશ્ ચ વા
જેને અહીં જીવોમાં પ્રેમિકાઓ અને ભોગો લાંબા સમય સુધી મળ્યા, છતાં કોઈના માથા પર વૃક્ષ કે આકાશમાં ઊડતું કંઈયું ક્યારેય જોવા મળ્યું નથી.
ચિરમ્ એતાસુ દૂરાસુ વિષયારણ્યરાજિષુ । ઇન્દ્રિયૈર્ વિપ્રલબ્ધો ઽસ્મિ ધૂર્તબાલૈર્ ઇવાર્ભકઃ
આ દુરના વિષયોના જંગલોમાં લાંબા સમયથી, હું ઇન્દ્રિયોથી છેતરાયો છું, જેમ બાળકને ચાલાક છોકરાઓ છેતરાવે છે.
અદ્ય ત્વ્ એતે પરિજ્ઞાતા મયા સ્વવિષયારયઃ । કષ્ટા ઇન્દ્રિયનામાનો વઞ્ચયન્તિ ન માં પુનઃ
આજે મેં આ ઇન્દ્રિયરૂપ દુશ્મનોને ઓળખી લીધા છે; આ કઠિન ઇન્દ્રિયો હવે મને ફરીથી છેતરશે નહીં.
સંસારે જઙ્ગલે શૂન્યે મુગ્ધં નરમૃગં શઠાઃ । આશ્વાસ્યાશ્વાસ્ય નિઘ્નન્તિ વિષયેન્દ્રિયલુબ્ધકાઃ
સંસારના ખાલી અને જંગલી જંગલમાં, વિષય અને ઇન્દ્રિયના ચાલાક શિકારીઓ મૂર્ખ માનવપશુને લલચાવીને અને આશ્વાસન આપી મારી નાખે છે.
વિષમાશાવિષૈર્ એભિર્ વિષયેન્દ્રિયપન્નગૈઃ । યે ન દષ્ટા ન દૃષ્ટાસ્ તે દ્વિત્રા એવ જગત્ય્ અપિ
આ આશાની ઝેરવાળી વિષય અને ઇન્દ્રિયરૂપ સાપો દ્વારા જેમને દંશાયું નથી કે જોવામાં આવ્યા નથી, એવા લોકો દુનિયામાં બહુ જ ઓછા છે.
ભોગભીમેભવલિતાં તૃષ્ણાતરલવાગુરામ્ । લોભોગ્રકરવાલાઢ્યાં કોપકુન્તકુલાઙ્કિતામ્
ભોગના ભયાનક ભવચક્રમાં ફસાયેલા, તૃષ્ણાની ચંચળ જાળમાં પડેલા, લોભના તીવ્ર નખોથી ઘાયલ, અને ક્રોધના ભાલાંથી દાગાયેલા છે.
દ્વન્દ્વજાલરથવ્યાપ્તામ્ અહઙ્કારાનુપાલિતામ્ । ચેષ્ટાતુરઙ્ગમાકીર્ણાં કામકોલાહલાકુલામ્
દ્વંદ્વોના રથથી ભરાયેલું, અહંકાર દ્વારા રક્ષિત, ક્રિયાની બેધડક ઘોડાઓથી ગૂંથાયેલું અને ઇચ્છાના ગૂંજથી અશાંત થયેલું મન છે.
શરીરસીમાન્તગતાં દુરિન્દ્રિયપતાકિનીમ્ । યે જેતુમ્ ઉદ્યતાસ્ તાત ત એવેહ હિ સદ્ભટાઃ
પ્રિય, જે લોકો શરીરનાં સીમાએ બંધાયેલું અને દુશ્મન જેવી ઇન્દ્રિયોની ધ્વજાવાળી આ દેહને જીતવા પ્રયત્ન કરે છે, એ જ અહીં સાચા વીર છે.
સુસાધ્યẖ કરટોદ્ભેદો મત્તૈરાવણદન્તિનઃ । નોત્પથપ્રતિપન્નાનાં સ્વેન્દ્રિયાણાં વિનિગ્રહઃ
મગરનું મોઢું ખોલવું કે પાગલ હાથીનાં દાંત વશમાં કરવું સરળ છે, પણ પોતાના રસ્તાથી ભટકેલી ઇન્દ્રિયોને કાબૂમાં રાખવું એટલું સરળ નથી.
પૌરુષસ્ય મહત્ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય મહતશ્ શ્રિયઃ । ઇન્દ્રિયાક્રમણં સાધો સીમાન્તો મહતામ્ ઇહ
સાહસ, સદ્ગુણ અને વૈભવમાં પણ, સાધુ, ઇન્દ્રિયોને જીતવું એ અહીં મહાનતાની સાચી સીમા છે.
તાવદ્ ઉત્તમતામ્ એતિ પુમાન્ અપિ દિવૌકસામ્ । કૃપણૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ યાવન્ ન સ્વૈર્ એવ નિપીડ્યતે
જ્યાં સુધી માણસ પોતાના દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ઇન્દ્રિયોથી પીડાતો નથી, ત્યાં સુધી એ દેવતાઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ સ્થાન પામે છે.
યાવજ્ જિતેન્દ્રિયો જન્તુસ્ તાવન્ મેરુર્ ઇવોન્નતઃ । જિતશ્ ચેદ્ ઇન્દ્રિયૈર્ યાતિ તૃણાદ્ અપ્ય્ અપકૃષ્ટતામ્
જ્યાં સુધી જીવ પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, ત્યાં સુધી એ મેરુ પર્વત જેવો ઊંચો રહે છે; પણ જો એ ઇન્દ્રિયોથી હરાઈ જાય, તો ઘાસના તણાથી પણ નીચો થઈ જાય છે.
જિતેન્દ્રિયા મહાસત્ત્વા યે ત એવ નરા ભુવિ । શેષાન્ અહમ્ ઇમાન્ મન્યે માંસયન્ત્રગણાંશ્ ચલાન્
જે મહાન શક્તિ ધરાવતા અને પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીતેલા છે, એ જ સાચા મનુષ્ય છે; બાકીના તો હું માત્ર માંસના યંત્ર જેવા, અસ્થિર અને ચંચળ માનું છું.
મનસ્સેનાપતેસ્ સેનામ્ ઇમમ્ ઇન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ । જેતું ચેદ્ અસ્તિ મે યત્નો જયામિ તદ્ અલં મુને
જો મનને મુખ્ય બનાવીને હું આ પાંચ ઇન્દ્રિયોની સેના સામે જીતવાનો દૃઢ સંકલ્પ રાખું, તો, હે મુનિ, હું નિશ્ચિત રીતે વિજય પ્રાપ્ત કરી શકીશ.
ઇન્દ્રિયોત્તમરોગાણાં ભોગાશાવર્જનાદ્ ઋતે । નૌષધાનિ ન તીર્થાનિ ન ચ મન્ત્રાḫ પ્રશાન્તયે
ઇન્દ્રિયોની ભારે બીમારીઓથી છૂટકો મેળવવો હોય તો ભોગની ઇચ્છા છોડ્યા વિના કોઈ ઉપાય નથી; દવા, તીર્થસ્નાન કે મંત્રો પણ એમાં કામ નથી લાગતા.
નીતો ઽસ્મિ પરમં ખેદમ્ અભિધાવદ્ભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ । એક એવ મહારણ્યે તસ્કરૈḫ પથિકો યથા
મારા ઇન્દ્રિયો સતત વિષયોની પાછળ દોડે છે, એના કારણે હું એટલો થાકી ગયો છું કે જાણે કોઈ એકલો મુસાફર ઘન જંગલમાં ચોરો દ્વારા પીછો કરાતો હોય એમ.
પઙ્કવન્ત્ય્ અપ્રસન્નાનિ મદ્ગુદૌર્ભાગ્યવન્તિ ચ । ગન્ધિશેવાલતુચ્છાનિ પલ્વલાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો તો કાદવથી ભરેલા, ગંદા, દુર્ભાગ્યવાળા, વેડફાયેલા અને વાસવાળા ઝાડીઓથી ઘેરાયેલા નિષ્ફળ તળાવ જેવા છે.
દુરતિક્રમણીયાનિ નીહારગહનાનિ ચ । જીવિતાનન્તજાલાનિ જઙ્ગલાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો તો એવા જંગલ જેવા છે જેમાં ઘાટો ધુમ્મસ છે, પાર કરવું મુશ્કેલ છે અને જીવનના અનંત ફાંસાઓથી ભરેલા છે.
પઙ્કજાનિ સરન્ધ્રાણિ સુદુર્લક્ષ્યગુણાનિ ચ । ગ્રન્થિમન્તિ જડાઙ્ગાનિ મૃણાલાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયોને કાદવવાળા કમળ જેવાં માનવાં, એમાં અનેક છિદ્રો છે, એના ગુણો બહુ સૂક્ષ્મ છે અને સરળતાથી દેખાતા નથી. એમાં ગાંઠો છે અને ડાંગરા ભાગો કઠણ છે.
રૂક્ષાણિ રત્નલુબ્ધાનિ કલ્લોલવલિતાનિ ચ । દુર્ગ્રહગ્રાહઘોરાણિ ક્ષારામ્બૂનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો ખડક જેવી ખડપટ છે, કિંમતી વસ્તુઓ માટે લાલચી છે, તરંગોમાં ઉછળતી રહે છે અને ખારાં પાણી જેવી છે—પકડી શકાય એવી નથી, ભયાનક છે અને જોખમી છે.
બાન્ધવોદ્વેગદાયીનિ દેહાન્તરપરાણિ ચ । કરુણાક્રન્દકારીણિ મરણાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો પરિવારજનોને દુઃખ આપે છે, બીજા શરીર સાથે જોડાયેલી રહે છે અને દયનીય રડવાનું કારણ બને છે—મૃત્યુનું કારણ પણ એ જ છે.
અવિવેકિષ્વ્ અમિત્રાણિ મિત્રાણિ ચ વિવેકિષુ । ગહનાતતશૂન્યાનિ કાનનાનીન્દ્રિયાણિ ચ
જેને સમજ નથી, એમના માટે ઇન્દ્રિયો દુશ્મન છે; સમજદાર માટે એ મિત્ર બની જાય છે. ઇન્દ્રિયો ઘન, વિશાળ અને ખાલી જંગલ જેવી છે.
ઘનાસ્ફોટાન્ય્ અસારાણિ મલિનાનિ જડાનિ ચ । વિદ્યુત્પ્રકાશાન્ય્ એતાનિ મહાભ્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ
આ ઇન્દ્રિયો ઘનઘોર વીજળીના ગાજ જેવા છે, અંદરથી ખાલી, અશુદ્ધ અને નિષ્ક્રિય છે, પણ મહા વાદળમાંથી વીજળી જેમ ઝળહળે તેમ ઝળકે છે.
ક્ષુદ્રપ્રાણિગૃહીતાનિ વર્જિતાનિ કૃતાત્મભિઃ । રજસ્તમોઽભિભૂતાનિ સ્વેન્દ્રિયાણ્ય્ અવટાનિ ચ
નાનાં જીવોએ કબજે કરેલી, સમજદાર લોકો દ્વારા ત્યજી દેવામાં આવેલી, રાગ અને અંધકારથી ઘેરાયેલી, આવી આ ઇન્દ્રિયો મરદાં અને બેઉપયોગી બની જાય છે.