નાણુમ્ અપ્ય્ અવગચ્છામિ વિશ્રાન્તિં શ્રાન્તમાનસઃ । પ્રભ્રમન્ ભોગભઙ્ગેષુ મરુભૂમિષ્વ્ ઇવાધ્વગઃ
મારું મન ખૂબ થાકી ગયું છે, છતાં મને જરા પણ શાંતિ મળતી નથી. ભોગના સુખો ખૂટી ગયા પછી હું એમાં અવિરત ભટકતો રહું છું, જાણે કોઈ મુસાફર રણમાં રસ્તો ગુમાવી બેઠો હોય.
આપાતમધુરારમ્ભા ભઙ્ગુરા ભવહેતવઃ । અચિરેણ વિકારિણ્યો ભીષણા ભોગભૂમયઃ
આ ભોગના આધાર શરૂઆતમાં તો મીઠા લાગે છે, પણ એ ટકાઉ નથી; ટૂંક સમયમાં જ એ બદલાઈ જાય છે અને ભયાનક રૂપ ધારણ કરે છે, જે જીવનમાં દુઃખનું કારણ બને છે.
માનાવમાનપરયા દુરહઙ્કારકાન્તયા । ન રમે વામયા તાત હતવિદ્યાધરશ્રિયા
પ્રિય, જે સ્ત્રી માની અને અપમાનમાં જ આનંદ લે છે, જેણે અહંકારને જ સૌંદર્ય માન્યું છે અને વિદ્યા અને વૈભવ ગુમાવી દીધું છે, એમાં મને કોઈ આનંદ નથી.
દૃષ્ટાશ્ ચૈત્રરથોદ્યાનભુવẖ કુસુમકોમલાઃ । કલ્પવૃક્ષલતાદત્તસમસ્તવિભવશ્રિયઃ
હું ચૈત્રરથના બગીચાઓ જોઈ ચૂક્યો છું, જ્યાં ફૂલોની નરમાઈ છે અને કલ્પવૃક્ષો તથા લતાએ આપેલી સર્વ વૈભવ અને શોભા છવાઈ છે.
વિહૃતં મેરુકુઞ્જેષુ વિદ્યાધરપુરેષુ ચ । વિમાનવરમાલાસુ વાતસ્કન્ધસ્થલીષુ ચ
હું મેરુ પર્વતના વનોમાં ફર્યો છું, વિદ્યાધરોનાં શહેરોમાં ભટક્યો છું, સુંદર વિમાનમાળાઓમાં અને પવનથી ઉંચે આવેલા મેદાનોમાં પણ ફરી આવ્યો છું.
વિશ્રાન્તં સુરસેનાસુ કાન્તાભુજલતાસુ ચ । હારિહારવિલાસાસુ લોકપાલપુરીષુ ચ
હું દેવતાઓની સેના વચ્ચે આરામ કર્યો છે, પ્રિય સ્ત્રીઓની બાહુપાશમાં, મોહક હાર અને આભૂષણોની રમતમાં અને લોકપાલોના શહેરોમાં પણ વિશ્રાંતિ લીધી છે.
ન કિઞ્ચિદ્ ઉચિતં સાધુ સર્વમ્ આધિવિષોષ્મણા । દગ્ધં ભસ્માયતે તાત વિજ્ઞાતમ્ અધુના મયા
હવે મને સમજાયું છે કે કંઈ પણ સાચું કે સારું નથી; બધું જ દુઃખની તપશથી બળી ને રાખ થઈ ગયું છે, હે પ્રિય.
રૂપાલોકનલોલેન વનિતાનનગૃધ્નુના । સાવભાસેન દોષાય દુẖખં નીતો ઽસ્મિ ચક્ષુષા
સુંદરતા જોવા માટેની આંખોની તરસ અને સ્ત્રીઓના ચહેરા મેળવવાની ઇચ્છાએ, આ આંખોની ખોટી ચમકથી મને દુઃખ તરફ દોરી દીધો છે.
ઇદં ગુણાવહં નેદમ્ ઇતિ મુક્ત્વા વિકલ્પનમ્ । રૂપમાત્રાનુસારિત્વાદ્ અવસ્તુન્ય્ અપિ ધાવતિ
આમાં ગુણ છે, આમાં નથી — એવી કલ્પના છોડીને, મન ફક્ત દેખાવ પાછળ દોડે છે અને અસત્યમાં પણ ઝડપથી લાગી જાય છે.
તાવદ્ આયાતિ વિરતિં ન શઠં યાવદ્ આપદમ્ । નાનીતવત્ પરાં ચેતḫ પરાનર્થેહિતોન્મુખમ્
મન જેટલું સુધી બીજાના કામમાં રસ રાખે છે અને દુઃખ અનુભવ્યું નથી, તેટલું સુધી એ સાચી વૈરાગ્ય તરફ નથી વળતું કે પોતાનું ન હોય તેમાંથી મોહિત થવાનું છોડતું નથી.
ઘ્રાણમ્ એતદ્ અનર્થાય ધાવચ્ ચૈવાભિતસ્ સ્ફુટમ્ । ન નિવારયિતું તાત શક્નોમીહ હયં યથા
આ નાકની સુગંધની ઇન્દ્રિય ખરેખર તો દુઃખ માટે છે અને બધે દોડે છે; પિતા, હું એને અહીં રોકી શકતો નથી, જેમ ઘોડાને અટકાવી શકાતું નથી.
ગન્ધોદકપ્રણાલેન સુખદુẖખાનુપાતિના । વૈરિણેવાતિદોષેષુ ઘ્રાણેનાસ્મિ નિયોજિતઃ
સુગંધ અને પાણીના માર્ગે, જે સુખ અને દુઃખ લાવે છે, એ નાક મારું શત્રુ બનીને મને વધારે દુષ્કર્મોમાં ખેંચી જાય છે.
ચિરં રસનયા ચાહમ્ અનયા નયહીનયા । ગર્ધગોમાયુગુપ્તેષુ દુẖખાદ્રિષ્વ્ અલમ્ આહતઃ
આ બૂઝ ન હોતી જીભ વડે, હું લાંબા સમયથી ગધેડા અને ગાય જેવી અશુદ્ધ વસ્તુઓમાં છુપાયેલા દુઃખનો સ્વાદ લઈ રહ્યો છું.
નિષેદ્ધું ન ચ શક્નોમિ સ્પર્શલમ્પટતાં ત્વચઃ । ગ્રીષ્મકાલસમિદ્ધસ્ય તાપમ્ અંશુમતો યથા
મારે ત્વચાની સ્પર્શની લાલસા રોકવી પણ બને તેમ નથી, જેમ ઉનાળામાં તીવ્ર થયેલી સૂર્યની ગરમીથી બચી શકાતું નથી.
શુભશબ્દરસાર્થિન્યો મુને શ્રવણશક્તયઃ । માં યોજયન્તિ વિષમે તૃણેચ્છા હરિણં યથા
હે મુનિ, સુખદ અવાજ અને સ્વાદ શોધતી મારી સાંભળવાની ઇન્દ્રિયો મને મુશ્કેલીમાં ફસાવે છે, જેમ ઘાસની ઇચ્છાથી હરણ ફસાઈ જાય છે.
પ્રણતાḫ પ્રિયકારિણ્યḫ પ્રહ્વભૃત્યસમીરિતાઃ । વાદ્યગેયરવોન્મિશ્રાશ્ શુભશબ્દશ્રિયશ્ શ્રુતાઃ
પ્રિય લાગતા અવાજો, સંગીત, ગાન અને વિનમ્ર સેવકોના બોલ સાથે મિશ્રિત થઈને, મને આનંદ આપતા અવાજો મારા આગળ નમન કરતાં હોય તેમ સાંભળાય છે.
શ્રિયસ્ સ્ત્રિયો દિશશ્ ચૈવ તટ્યશ્ ચામ્ભોધિભૂભૃતામ્ । દૃષ્ટા વિભ્રમહારિણ્યḫ પ્રક્વણન્મણિભૂષણાઃ
શ્રી, સ્ત્રીઓ, દિશાઓ, અને સમુદ્ર તથા પર્વતોના કિનારા—આ બધું મનમોહક અને ચમકદાર રીતે, ઝગમગતાં રત્નોના આભૂષણોથી સજ્જ, નજરે પડ્યું છે.
ચિરમ્ આસ્વાદિતાસ્ સ્વાદુ ચમત્કારમનોરમાઃ । પ્રહ્વકાન્તાજનાનીતાષ્ ષડ્રસા ગુણશાલિનઃ
લાંબા સમયથી મનોહર અને આશ્ચર્યજનક આનંદો માણવામાં આવ્યા છે—પ્રિયજનીઓ દ્વારા લાવેલા, છ પ્રકારના સ્વાદ અને અનેક ગુણોથી ભરપૂર, રસપ્રદ ભોજનોનો આસ્વાદ લેવાયો છે.
કૌશેયકામિનીહારકુસુમાસ્તરણાનિલાઃ । નિર્વિઘ્નમ્ અભિતસ્ સ્પૃષ્ટા ભૃશમ્ આભોગભૂમિષુ
રીશમી વસ્ત્રો, હાર, ફૂલોની માળા અને નરમ પવન—આ બધું આનંદની ભૂમિ પર નિર્વિઘ્ન રીતે અને ભરપૂર રીતે અનુભવાયું છે.
વધૂમુખૌષધીપુષ્પસમાલમ્ભનભૂમયઃ । અનુભૂતા મુને ગન્ધા મન્દાનિલસમીરિતાઃ
વધૂઓના ચહેરા, ઔષધીઓ અને ફૂલોમાંથી ઉદ્ભવતા સુગંધિત વાયુઓ, હળવા પવનથી વહેતા, હે મુનિ, અનુભવાયા છે.
શ્રુતં દૃષ્ટં તથા સ્પૃષ્ટં ભુક્તં ઘ્રાતં પુનḫ પુનઃ । તત્રાપિ હિ ન તૃપ્તાસ્ સ્મો ધિગ્ અજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં
સાંભળેલું, જોયેલું, સ્પર્શેલું, ચાખેલું અને સુઘેલું — આ બધું વારંવાર અનુભવ્યું છતાં પણ, એમાં ક્યારેય સંતોષ મળ્યો નથી. અવિદ્યા જે રીતે ફેલાય છે, એ ખરાબ છે.
એતાવન્માત્રસારે ઽસ્મિન્ સંસારે વ્યસ્તવિગ્રહે । સંશુષ્કવિરસે ભૂયẖ કિં ભજામિ વદાશુ મે
આ સંસારનું સાર તો એટલું જ છે — બધું વિખરાયેલું, સૂકાયું અને સ્વાદ વગરનું છે. હવે હું તેમાં બીજું શું શોધું? જલ્દી મને કહો.
ભુક્ત્વા વર્ષસહસ્રાણિ દુર્ભોગપટલીમ્ ઇમામ્ । આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં ન તૃપ્તિર્ ઉપજાયતે
હજારો વર્ષ સુધી, બ્રહ્માથી માંડીને ઘાસના તણિયા સુધી, આ અસંતોષજનક ભોગો માણ્યા છતાં પણ ક્યારેય સંતોષ મળતો નથી.
સામ્રાજ્યં સુચિરં કૃત્વા તથા ભુક્ત્વા વધૂગણમ્ । ભઙ્ક્ત્વાપ્ય્ અરિગણાન્ ઉચ્ચૈẖ કિમ્ અપૂર્વમ્ અવાપ્યતે
લાંબા સમય સુધી રાજ કર્યું, સ્ત્રીઓ સાથે ભોગ વિતાવ્યો અને દુશ્મનોને પણ હરાવ્યા — તો પણ એમાં ખરેખર કંઈક નવું મળ્યું છે એવું લાગતું નથી.
યેષાં દિનાશનં નાસીદ્ યૈર્ ભુક્તં ભુવનત્રયમ્ । તે ઽપિ તે ઽપ્ય્ અચિરેણૈવ સમં ભસ્મત્વમ્ આગતાઃ
જેઓ માટે એક પણ દિવસ ભોજન વગર ગયો નહોતો, જેમણે ત્રણેય લોક ભોગવી લીધાં, એવા લોકો પણ થોડા સમયમાં બધી રીતે રાખની જેમ સમાન થઈ ગયા.
પ્રાપ્તેન યેન નો ભૂયḫ પ્રાપ્તવ્યમ્ અવશિષ્યતે । તત્પ્રાપ્તૌ યત્નમ્ આતિષ્ઠેત્ કષ્ટયાપિ હિ ચેષ્ટયા
જે મળ્યું છે એ પછી કંઈપણ મેળવવાનું બાકી નથી, ત્યારે એ પ્રાપ્તિને મેળવવા—even મુશ્કેલ પ્રયત્નથી પણ—હંમેશા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
યેન કાન્તાશ્ ચિરં ભુક્તા ભોગાસ્ તસ્યેહ જન્તુભિઃ । દૃષ્ટો ન કસ્યચિન્ મૂર્ધ્નિ તરુર્ વ્યોમપ્લવશ્ ચ વા
જેને અહીં જીવોમાં પ્રેમિકાઓ અને ભોગો લાંબા સમય સુધી મળ્યા, છતાં કોઈના માથા પર વૃક્ષ કે આકાશમાં ઊડતું કંઈયું ક્યારેય જોવા મળ્યું નથી.
ચિરમ્ એતાસુ દૂરાસુ વિષયારણ્યરાજિષુ । ઇન્દ્રિયૈર્ વિપ્રલબ્ધો ઽસ્મિ ધૂર્તબાલૈર્ ઇવાર્ભકઃ
આ દુરના વિષયોના જંગલોમાં લાંબા સમયથી, હું ઇન્દ્રિયોથી છેતરાયો છું, જેમ બાળકને ચાલાક છોકરાઓ છેતરાવે છે.
અદ્ય ત્વ્ એતે પરિજ્ઞાતા મયા સ્વવિષયારયઃ । કષ્ટા ઇન્દ્રિયનામાનો વઞ્ચયન્તિ ન માં પુનઃ
આજે મેં આ ઇન્દ્રિયરૂપ દુશ્મનોને ઓળખી લીધા છે; આ કઠિન ઇન્દ્રિયો હવે મને ફરીથી છેતરશે નહીં.
સંસારે જઙ્ગલે શૂન્યે મુગ્ધં નરમૃગં શઠાઃ । આશ્વાસ્યાશ્વાસ્ય નિઘ્નન્તિ વિષયેન્દ્રિયલુબ્ધકાઃ
સંસારના ખાલી અને જંગલી જંગલમાં, વિષય અને ઇન્દ્રિયના ચાલાક શિકારીઓ મૂર્ખ માનવપશુને લલચાવીને અને આશ્વાસન આપી મારી નાખે છે.