સમાજગામ સમ્પ્રષ્ટુમ્ અષ્ટાપદમયીં પુરીમ્ । સ્વામ્ ઉપોજ્ઝ્ય વિરક્તાત્મા સંસારારસતાં ગતઃ
પછી એણે પોતાનું શહેર છોડી, વૈરાગ્યથી ભરેલા મનથી, સંસારના સુખમાં રસ ગુમાવી, આઠ ચોરસોથી બનેલ શહેરમાં પ્રશ્ન પૂછવા આવ્યો.
સ મત્સમીપમ્ આગત્ય કૃતોદારનમસ્કૃતિઃ । મત્પૂજિતો ઽવસરત ઉવાચેદમ્ અનિન્દિતમ્
એ મારા પાસે આવ્યો, વિનમ્રતાથી નમસ્કાર કર્યો, મેં તેની આદરપૂર્વક આવકાર કર્યો, પછી એ બેઠો અને નિર્દોષ શબ્દોમાં વાત કરી.
મૃદૂનિ પરિતાપેન દૃષદ્દૃઢમલાનિ ચ । છેદે ભેદે ચ દક્ષાણિ શસ્ત્રાઙ્ગાનીન્દ્રિયાણિ ચ
ઇન્દ્રિયો સાધન જેવી છે, જે કાપવામાં અને વહેચવામાં કુશળ છે; આનંદ આવે ત્યારે નરમ બને છે, પણ દુઃખ આવે ત્યારે કઠણ અને મલિન બની જાય છે.
પર્યાકુલાનિ મલિનાનિ વિપત્પ્રદાનિ દુẖખોર્મિમન્તિ ગુણકાનનપાવકત્વાત્ । હાર્દાન્ધકારગહનાનિ તમોમયાનિ જિત્વેન્દ્રિયાણિ સુખમ્ એમિ હિ કિં મમાર્થૈઃ
આ ઇન્દ્રિયો હંમેશાં ગભરાયેલી, અશુદ્ધ અને દુઃખ આપનારી છે; ગુણોના જંગલમાં અગ્નિ જેવી પ્રજ્વલિત છે, દિલમાં અંધકારથી ઘેરી અને અજ્ઞાનથી ભરેલી છે—જ્યારે ઇન્દ્રિયો જીતાઈ જાય, ત્યારે વિષયોમાં મને શું સુખ મળે?
યદ્ ઉદારમ્ અનાયાસં ક્ષયાતિશયવર્જિતમ્ । પદં પાવનમ્ આદ્યન્તરહિતં તદ્ વદાશુ મે
મને એ શુદ્ધ અવસ્થા વિશે તરત કહી દો, જે મહાન, સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થતી, ક્ષય અને વધારાથી રહિત, અને જેનો આરંભ કે અંત નથી.
એતાવન્તમ્ અહં કાલં સુપ્ત આસં જડાત્મકઃ । ઇદાનીં સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસ્મિ પ્રસાદાદ્ આત્મનો મુને
હમણાં સુધી હું ઊંઘ્યો હતો, જડ સ્વભાવમાં હતો; હવે આત્માની કૃપાથી, હે મુનિ, હું જાગી ગયો છું.
મનોમહામયોત્તબ્ધં લુબ્ધમ્ અજ્ઞાનવૃત્તિષુ । મામ્ ઉદ્ધર દુરન્તેહં મોહાદ્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતાત્
હે પ્રભુ, આ મનની મહામાયાથી બંધાયેલું, અજ્ઞાનની વૃત્તિમાં લોભી થયેલું અને 'હું આ શરીર છું' એમ મોહમાં ફસાયેલું મારું દુષ્કર શરીર છે; મને એમાંથી ઉંચકીને બહાર કાઢો.
શ્રીમત્ય્ અપિ પતન્ત્ય્ આશુ શાતનોત્કા દુરાધયઃ । ગુણવત્ય્ અગ્રપત્ત્રે હિ તુહિનાનીવ પઙ્કજે
જેમ ઉત્તમ કમળની પાંદ પર પણ તુષ્ણા તરત પડી જાય છે, તેમ મહાન અને ગુણવાન પર પણ દુષ્ટતા ઝડપથી આવી પડે છે.
જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ કેવલં જીર્ણજન્તવઃ । ન ધર્માય ન મોક્ષાય મષકા ઇવ પઙ્કજે
જીવો માત્ર જન્મે છે અને મરે છે, ફક્ત વૃદ્ધ થવા માટે; તેઓ ન તો ધર્મ માટે જન્મે છે, ન તો મુક્તિ માટે, જેમ કમળમાં મચ્છરો જન્મે છે.
ભાવૈસ્ તૈર્ એવ તૈર્ એવ તુચ્છલાભવિડમ્બનૈઃ । ચિરેણ પરિખિન્નાસ્ સ્મો વિપ્રલબ્ધાḫ પુનḫ પુનઃ
એ જ એ ભાવોથી, એ જ ખોટા લાભ અને ભ્રમથી, આપણે લાંબા સમયથી થાકી ગયા છીએ અને વારંવાર છેતરાયા છીએ.
નાણુમ્ અપ્ય્ અવગચ્છામિ વિશ્રાન્તિં શ્રાન્તમાનસઃ । પ્રભ્રમન્ ભોગભઙ્ગેષુ મરુભૂમિષ્વ્ ઇવાધ્વગઃ
મારું મન ખૂબ થાકી ગયું છે, છતાં મને જરા પણ શાંતિ મળતી નથી. ભોગના સુખો ખૂટી ગયા પછી હું એમાં અવિરત ભટકતો રહું છું, જાણે કોઈ મુસાફર રણમાં રસ્તો ગુમાવી બેઠો હોય.
આપાતમધુરારમ્ભા ભઙ્ગુરા ભવહેતવઃ । અચિરેણ વિકારિણ્યો ભીષણા ભોગભૂમયઃ
આ ભોગના આધાર શરૂઆતમાં તો મીઠા લાગે છે, પણ એ ટકાઉ નથી; ટૂંક સમયમાં જ એ બદલાઈ જાય છે અને ભયાનક રૂપ ધારણ કરે છે, જે જીવનમાં દુઃખનું કારણ બને છે.
માનાવમાનપરયા દુરહઙ્કારકાન્તયા । ન રમે વામયા તાત હતવિદ્યાધરશ્રિયા
પ્રિય, જે સ્ત્રી માની અને અપમાનમાં જ આનંદ લે છે, જેણે અહંકારને જ સૌંદર્ય માન્યું છે અને વિદ્યા અને વૈભવ ગુમાવી દીધું છે, એમાં મને કોઈ આનંદ નથી.
દૃષ્ટાશ્ ચૈત્રરથોદ્યાનભુવẖ કુસુમકોમલાઃ । કલ્પવૃક્ષલતાદત્તસમસ્તવિભવશ્રિયઃ
હું ચૈત્રરથના બગીચાઓ જોઈ ચૂક્યો છું, જ્યાં ફૂલોની નરમાઈ છે અને કલ્પવૃક્ષો તથા લતાએ આપેલી સર્વ વૈભવ અને શોભા છવાઈ છે.
વિહૃતં મેરુકુઞ્જેષુ વિદ્યાધરપુરેષુ ચ । વિમાનવરમાલાસુ વાતસ્કન્ધસ્થલીષુ ચ
હું મેરુ પર્વતના વનોમાં ફર્યો છું, વિદ્યાધરોનાં શહેરોમાં ભટક્યો છું, સુંદર વિમાનમાળાઓમાં અને પવનથી ઉંચે આવેલા મેદાનોમાં પણ ફરી આવ્યો છું.
વિશ્રાન્તં સુરસેનાસુ કાન્તાભુજલતાસુ ચ । હારિહારવિલાસાસુ લોકપાલપુરીષુ ચ
હું દેવતાઓની સેના વચ્ચે આરામ કર્યો છે, પ્રિય સ્ત્રીઓની બાહુપાશમાં, મોહક હાર અને આભૂષણોની રમતમાં અને લોકપાલોના શહેરોમાં પણ વિશ્રાંતિ લીધી છે.
ન કિઞ્ચિદ્ ઉચિતં સાધુ સર્વમ્ આધિવિષોષ્મણા । દગ્ધં ભસ્માયતે તાત વિજ્ઞાતમ્ અધુના મયા
હવે મને સમજાયું છે કે કંઈ પણ સાચું કે સારું નથી; બધું જ દુઃખની તપશથી બળી ને રાખ થઈ ગયું છે, હે પ્રિય.
રૂપાલોકનલોલેન વનિતાનનગૃધ્નુના । સાવભાસેન દોષાય દુẖખં નીતો ઽસ્મિ ચક્ષુષા
સુંદરતા જોવા માટેની આંખોની તરસ અને સ્ત્રીઓના ચહેરા મેળવવાની ઇચ્છાએ, આ આંખોની ખોટી ચમકથી મને દુઃખ તરફ દોરી દીધો છે.
ઇદં ગુણાવહં નેદમ્ ઇતિ મુક્ત્વા વિકલ્પનમ્ । રૂપમાત્રાનુસારિત્વાદ્ અવસ્તુન્ય્ અપિ ધાવતિ
આમાં ગુણ છે, આમાં નથી — એવી કલ્પના છોડીને, મન ફક્ત દેખાવ પાછળ દોડે છે અને અસત્યમાં પણ ઝડપથી લાગી જાય છે.
તાવદ્ આયાતિ વિરતિં ન શઠં યાવદ્ આપદમ્ । નાનીતવત્ પરાં ચેતḫ પરાનર્થેહિતોન્મુખમ્
મન જેટલું સુધી બીજાના કામમાં રસ રાખે છે અને દુઃખ અનુભવ્યું નથી, તેટલું સુધી એ સાચી વૈરાગ્ય તરફ નથી વળતું કે પોતાનું ન હોય તેમાંથી મોહિત થવાનું છોડતું નથી.
ઘ્રાણમ્ એતદ્ અનર્થાય ધાવચ્ ચૈવાભિતસ્ સ્ફુટમ્ । ન નિવારયિતું તાત શક્નોમીહ હયં યથા
આ નાકની સુગંધની ઇન્દ્રિય ખરેખર તો દુઃખ માટે છે અને બધે દોડે છે; પિતા, હું એને અહીં રોકી શકતો નથી, જેમ ઘોડાને અટકાવી શકાતું નથી.
ગન્ધોદકપ્રણાલેન સુખદુẖખાનુપાતિના । વૈરિણેવાતિદોષેષુ ઘ્રાણેનાસ્મિ નિયોજિતઃ
સુગંધ અને પાણીના માર્ગે, જે સુખ અને દુઃખ લાવે છે, એ નાક મારું શત્રુ બનીને મને વધારે દુષ્કર્મોમાં ખેંચી જાય છે.
ચિરં રસનયા ચાહમ્ અનયા નયહીનયા । ગર્ધગોમાયુગુપ્તેષુ દુẖખાદ્રિષ્વ્ અલમ્ આહતઃ
આ બૂઝ ન હોતી જીભ વડે, હું લાંબા સમયથી ગધેડા અને ગાય જેવી અશુદ્ધ વસ્તુઓમાં છુપાયેલા દુઃખનો સ્વાદ લઈ રહ્યો છું.
નિષેદ્ધું ન ચ શક્નોમિ સ્પર્શલમ્પટતાં ત્વચઃ । ગ્રીષ્મકાલસમિદ્ધસ્ય તાપમ્ અંશુમતો યથા
મારે ત્વચાની સ્પર્શની લાલસા રોકવી પણ બને તેમ નથી, જેમ ઉનાળામાં તીવ્ર થયેલી સૂર્યની ગરમીથી બચી શકાતું નથી.
શુભશબ્દરસાર્થિન્યો મુને શ્રવણશક્તયઃ । માં યોજયન્તિ વિષમે તૃણેચ્છા હરિણં યથા
હે મુનિ, સુખદ અવાજ અને સ્વાદ શોધતી મારી સાંભળવાની ઇન્દ્રિયો મને મુશ્કેલીમાં ફસાવે છે, જેમ ઘાસની ઇચ્છાથી હરણ ફસાઈ જાય છે.
પ્રણતાḫ પ્રિયકારિણ્યḫ પ્રહ્વભૃત્યસમીરિતાઃ । વાદ્યગેયરવોન્મિશ્રાશ્ શુભશબ્દશ્રિયશ્ શ્રુતાઃ
પ્રિય લાગતા અવાજો, સંગીત, ગાન અને વિનમ્ર સેવકોના બોલ સાથે મિશ્રિત થઈને, મને આનંદ આપતા અવાજો મારા આગળ નમન કરતાં હોય તેમ સાંભળાય છે.
શ્રિયસ્ સ્ત્રિયો દિશશ્ ચૈવ તટ્યશ્ ચામ્ભોધિભૂભૃતામ્ । દૃષ્ટા વિભ્રમહારિણ્યḫ પ્રક્વણન્મણિભૂષણાઃ
શ્રી, સ્ત્રીઓ, દિશાઓ, અને સમુદ્ર તથા પર્વતોના કિનારા—આ બધું મનમોહક અને ચમકદાર રીતે, ઝગમગતાં રત્નોના આભૂષણોથી સજ્જ, નજરે પડ્યું છે.
ચિરમ્ આસ્વાદિતાસ્ સ્વાદુ ચમત્કારમનોરમાઃ । પ્રહ્વકાન્તાજનાનીતાષ્ ષડ્રસા ગુણશાલિનઃ
લાંબા સમયથી મનોહર અને આશ્ચર્યજનક આનંદો માણવામાં આવ્યા છે—પ્રિયજનીઓ દ્વારા લાવેલા, છ પ્રકારના સ્વાદ અને અનેક ગુણોથી ભરપૂર, રસપ્રદ ભોજનોનો આસ્વાદ લેવાયો છે.
કૌશેયકામિનીહારકુસુમાસ્તરણાનિલાઃ । નિર્વિઘ્નમ્ અભિતસ્ સ્પૃષ્ટા ભૃશમ્ આભોગભૂમિષુ
રીશમી વસ્ત્રો, હાર, ફૂલોની માળા અને નરમ પવન—આ બધું આનંદની ભૂમિ પર નિર્વિઘ્ન રીતે અને ભરપૂર રીતે અનુભવાયું છે.
વધૂમુખૌષધીપુષ્પસમાલમ્ભનભૂમયઃ । અનુભૂતા મુને ગન્ધા મન્દાનિલસમીરિતાઃ
વધૂઓના ચહેરા, ઔષધીઓ અને ફૂલોમાંથી ઉદ્ભવતા સુગંધિત વાયુઓ, હળવા પવનથી વહેતા, હે મુનિ, અનુભવાયા છે.