લોભો લજ્જા મદો મોહો યેનાદાવ્ ઇતિ નો જિતાઃ । નિરર્થકમ્ અનર્થે ઽસ્મિન્ સ કિમર્થં પ્રવર્તતે
જેને શરૂઆતમાં લોભ, શરમ, અહંકાર અને મોહ જીત્યા નથી, એ આ વ્યર્થ અને દુઃખભર્યા સંસારમાં શા માટે નિરર્થક રીતે પ્રવૃત્તિ કરે છે?
અહન્ત્વં પવને સ્પન્દ ઇવ યત્ ત્વયિ સંસ્થિતમ્ । પરમાત્મનિ તન્ નાન્યદ્ એતત્ સ્પન્દ ઇવાનિલે
તારા અંદર જે 'હું'પણ રહે છે, એ પવનમાં લહેર જેવી છે; એ પરમાત્મા સિવાય બીજું કશું નથી, એ પણ પવનમાં લહેર જેવી જ છે.
અસર્ગસંવિદા સર્ગḫ પરે ઽસ્તીતિ વિરાજતે । સન્નિવેશવિશેષેણ દુરર્થો ઽપિ હિ શોભતે
નિરમાણની જાગૃતિથી જ સર્જનની કલ્પના પ્રકાશે છે; કંઈક સમજવામાં અઘરું હોય તો પણ તેની વિશિષ્ટ ગોઠવણીને કારણે તે સુંદર લાગે છે.
પરમાત્મા તુ નોદેતિ નાસ્તં યાતિ કદાચન । ન ચાસ્માદ્ અન્યદ્ અસ્તીતિ કો ભાવો ઽભાવ એવ વા
પરમાત્મા ક્યારેય neither ઊગે છે, neither અસ્ત થાય છે; અને એ સિવાય બીજું કંઈ નથી—તો પછી સાચા અર્થમાં અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ શું કહેવાય?
પરં પરે પરાપૂર્ણં શાન્તે શાન્તં શિવશ્ શિવે । ઇત્યેવમાત્રં વિતતં નાહં ન ચ જગન્ ન ધીઃ
પરમ સર્વોપરી છે, પૂર્ણ છે, શાંતિમાં શાંતિ છે, કલ્યાણમાં કલ્યાણ છે; એ જ સર્વત્ર વ્યાપેલું છે—'હું', જગત કે મન જેવી કોઈ કલ્પના રહી જતી નથી.
અનિર્વાણં વિનિર્વાણે શાન્તે શાન્તં શિવે શિવમ્ । નિર્વાણમ્ અપિ નિર્વાણે સનઞર્થં ન વાપિ તત્
અવિમુક્ત પણ મુક્તમાં જ છે, શાંતિમાં શાંતિ છે, કલ્યાણમાં કલ્યાણ છે; મુક્તિ પણ મુક્તિમાં હોય તો તેનો અર્થ હોય કે ન હોય, એ બધું એ જ છે.
શસ્ત્રાઘાતાḫ પ્રસહ્યન્તે સહ્યન્તે વ્યાધિવેદનાઃ । નાહમ્ ઇત્યેવમાત્રસ્ય સહને કા કદર્થના
હથિયારના ઘા સહન કરી શકાય છે, રોગની પીડા પણ સહન થાય છે; પણ 'હું નથી' એ ભાવમાં સ્થિર થયેલા માટે સહન કરવું એમાં શું મુશ્કેલી રહી?
જગત્પદાર્થસાર્થાનામ્ અહમ્ ઇત્ય્ અઙ્કુરો ઽક્ષયઃ । તસ્મિન્ નિર્મૂલતાં નીતે જગન્ નિર્મૂલતાં ગતમ્
આ જગતની બધી વસ્તુઓમાં 'હું છું' એ અખંડિત અંકુર છે; જ્યારે એ મૂળથી દૂર થઈ જાય, ત્યારે આખું જગત જ મૂળવિહોણું બની જાય છે.
બાષ્પેણેવાહમર્થેન નિસ્સારેણાપિ સારવાન્ । શ્યામલḫ પરમાદર્શસ્ તચ્છાન્તૌ સમ્પ્રસીદતિ
જેમ ખોટા આંસુઓમાં પણ કંઈક સાર હોય છે, તેમ 'હું છું' એ ભાવમાં પણ સાર છે; એ શાંત થાય ત્યારે કાળાં સર્વોચ્ચ દર્પણમાં પણ સંતોષ આવે છે.
અહમર્થḫ પરે વાયૌ સ્પન્દસ્ તત્પ્રશમે તુ તત્ । અનિર્દેશ્યમ્ અનાભાસમ્ અનન્તમ્ અજમ્ અવ્યયમ્
'હું છું' એ ભાવ સર્વોચ્ચ વાયુમાં એક લહેર છે; જ્યારે એ શાંત થાય, ત્યારે એ વર્ણનથી પર, દેખાવ વગર, અનંત, જન્મરહિત અને અવિનાશી બની જાય છે.
અહમર્થḫ પુરો દ્રવ્યપ્રતિબિમ્બકરḫ પરે । રત્ને તદ્વિલયાદ્ આસ્તે તદરાગમ્ અબિમ્બનમ્
મનુષ્યમાં 'હું' જેવું ભાવ આવે છે, એ પહેલાં વસ્તુઓના પ્રતિબિંબનું કારણ બને છે. પણ જ્યારે એ ભાવ મનના મણિમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે એનું આસક્તિ પણ પ્રતિબિંબ આપવાનું બંધ કરી દે છે.
અહમર્થḫ પુરો દ્રવ્યપ્રતિબિમ્બપ્રદશ્ ચિતિ । તચ્છાન્તૌ સા નિરાભાસા પરમા કેવલાયતે
'હું' નો ભાવ પહેલાં ચેતનામાં વસ્તુઓનું પ્રતિબિંબ ઊભું કરે છે. પણ જ્યારે એ ભાવ શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે ચેતના સર્વોપરી, નિર્મળ અને એકલવીરૂપે પ્રકાશે છે.
અહમર્થામ્બુદે ક્ષીણે પરમાર્થશરન્નભઃ । પરયાનન્તયા લક્ષ્મ્યા સ્વચ્છયાચ્છં વિરાજતે
જ્યારે 'હું' નો મહાસાગર સુકાઈ જાય છે, ત્યારે પરમ તત્વનું શરદ આકાશ અનંત અને સ્વચ્છ તેજથી ઝગમગતું દેખાય છે.
અહમર્થમલોન્મુક્તમ્ અહન્તાતામ્રમ્ અઙ્ગ ચેત્ । તદ્ પરં પરમાભાસં સમ્પન્નં હેમકાન્તિમત્
પ્રિય, જ્યારે 'હું' નો મલ દુર થઈ જાય છે, ત્યારે અહંકારનું તાંબું સોનામાં ફેરવાઈ જાય છે અને પછી પરમ તેજસ્વી સોનાની જેમ પ્રકાશિત થાય છે.
યથા નિરભિધાર્થશ્રીર્ ભજત્ય્ અવ્યપદેશ્યતામ્ । તથાનહન્તાહન્તેયં બ્રહ્મત્વમ્ અધિગચ્છતિ
જેમ કોઈ વસ્તુનું મહિમા, જ્યારે એની ઉપર કોઈ નામ કે ઓળખાણ ન હોય, તો વર્ણન કરી શકાય તેમ રહેતું નથી, એ જ રીતે જ્યારે 'હું'પણું અને 'મારું'પણું દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે એ બ્રહ્મની અવસ્થા પામે છે.
સત્ય્ અહન્ત્વે સ્થિતં બ્રહ્મ સનામેવ પદાર્થવત્ । શાન્તવત્ સદ્ ઇવાસદ્વત્ તદ્વત્ સવ્યપદેશવત્
જ્યારે બ્રહ્મ 'હું'પણા ની સત્યતામાં સ્થિત રહે છે, ત્યારે એનું નામ પડે છે અને એ પણ એક વસ્તુ જેવું દેખાય છે; જેમ શાંતિ, સત્તા કે અસત્તા માટે નામ હોય છે, એમ એ પણ ઓળખાણ પામે છે.
અહમર્થો જગદ્બીજં યદિ દગ્ધમ્ અભાવનાત્ । તદ્ અહં ત્વં જગદ્ બન્ધ ઇત્યાદેẖ કલનૈવ કા
જો 'હું'પણા જે જગતનું બીજ છે, એ વિચારરહિતતાથી ભસ્મ થઈ જાય, તો પછી 'હું', 'તું', 'જગત', 'બંધન' વગેરે કલ્પનાઓ બનાવવાનો શું અર્થ રહે છે?
સદ્ બ્રહ્મ શિવમ્ આત્મેતિ પરે નામકલઙ્કિતા । ઉદેત્ય્ અહન્તા કુમ્ભત્વાદ્ ઇવ મૃદ્ધાતુવિસ્મૃતિઃ
સત્ય, બ્રહ્મ, શિવ અને આત્મા — આ બધાં અંતે તો નામથી ઓળખાય છે; પણ 'હું'પણું તો એ રીતે ઊભરે છે, જેમ માટીનું ભૂલાઈ જવું અને કુંભનું જ્ઞાન થવું.
અહમર્થાદ્ ઇયં બીજાત્ સત્તા વિષલતોત્થિતા । યસ્યાં જગન્ત્ય્ અનન્તાનિ ફલાન્ય્ આયાન્તિ યાન્તિ ચ
હું છું એ ભાવથી, આ સૃષ્ટિનું બીજ ઊભરે છે અને એથી અસ્તિત્વ વ્યાપી જાય છે. એમાં અનંત જગતો ફળની જેમ આવે છે અને જાય છે.
સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશેયં રૂપાલોકૈષણાદિકા । અહમર્થસ્ય મરિચબીજસ્યાન્તશ્ ચમત્કૃતિઃ
આ પર્વતો, ધરતી, નદીઓ અને જે કંઈ દેખાય છે, રૂપ, પ્રકાશ અને ઇચ્છાઓથી ભરેલું છે—આ બધું 'હું'ના ભાવના કિરણના બીજમાં રહેલી અદ્ભુત લીલા છે.
દ્યૌẖ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ । ઇત્ય્ આમોદો ઽહમર્થોગ્રકુસુમસ્ય વિકાસિનઃ
આકાશ, ધરતી, પવન, ખાલી જગ્યા, પર્વતો, નદીઓ અને દિશાઓ—આ બધું 'હું'ના ભાવના શક્તિશાળી ફૂલની સુગંધની જેમ ફેલાય છે.
અહમર્થḫ પ્રવિસૃતḫ પ્રકટીકુરુતે જગત્ । સદ્રૂપાલોકમનનં પ્રવૃત્ત ઇવ વાસરઃ
જ્યારે 'હું'નો ભાવ વ્યાપે છે, ત્યારે એ જગતને પ્રગટ કરે છે, જેમ દિવસ શરૂ થાય ત્યારે રૂપ, પ્રકાશ અને વિચારો દેખાવા લાગે છે.
પ્રવૃત્તેન દિનેનાભા પ્રકટીક્રિયતે યથા । અસજ્ જગદ્ અહન્ત્વેન ક્ષણાન્ નિર્મીયતે તથા
જેમ દિવસ શરૂ થાય ત્યારે રાત્રીની ગેરહાજરી સ્પષ્ટ થાય છે, તેમ 'હું'ની ભાવનાથી આ અસ્થિર જગત ક્ષણમાં ઊભું થાય છે.
અહમ્ ઇત્ય્ અર્થદુસ્તૈલલવો બ્રહ્મણિ વારિણિ । પ્રસૃતો યત્ તદ્ આશ્વ્ એતત્ ત્રિજગચ્ચક્રિકં સ્થિતમ્
'હું'ની તેલની બૂંદ જેવું અહંકાર, જ્યારે બ્રહ્મના જળમાં છૂટે છે, ત્યારે તરત જ એ ત્રણેય લોકના ચક્રરૂપે સ્થિર થઈ જાય છે.
ઉન્મેષમાત્રેણાહન્તા જગન્ત્ય્ અનુભવત્ય્ અહો । ન નિમેષેણ દૃગ્ ઇવ સત્યાનીત્ય્ અપ્ય્ અસન્ત્ય્ અલમ્
માત્ર એક ઝાંખીથી જ અહંકાર આખા જગતનો અનુભવ કરે છે; આંખ ખુલ્લી હોય ત્યારે જવું, ભલે વસ્તુઓ અસત્ય હોય, તો પણ એ સાચી લાગે છે.
અહમર્થે પ્રવિસૃતે સંસારો હ્ય્ અનુભૂયતે । નાન્તર્લયપરિક્ષીણે લોચનસ્યેવ તારકે
જ્યારે 'હું'ની ભાવના ફેલાય છે ત્યારે સંસારનો અનુભવ થાય છે; અને જ્યારે એ અંદર શમાય જાય છે, ત્યારે એ ઘટી જાય છે, જેમ આંખ બંધ થાય ત્યારે તારક પણ ઓગળી જાય છે.
અહમંશે નિરંશત્વં નીતે શાશ્વતસંવિદા । શામ્યતીયમ્ અશેષેણ સંસારમૃગતૃષ્ણિકા
જ્યારે 'હું'પણપણા ભાવને શાશ્વત અને અખંડ ચેતનામાં વિલીન કરી દેવામાં આવે છે, ત્યારે આ સંસાર રૂપ મૃગતૃષ્ણા સંપૂર્ણપણે શાંત થઈ જાય છે.
સ્વસંવિદ્ભાવનામાત્રસાધ્યે ઽસ્મિન્ વરવસ્તુનિ । સિદ્ધમાત્રાત્મનિ સ્વૈરં મા ખેદં ગચ્છ મા ભ્રમીઃ
આ સર્વોત્તમ તત્ત્વ માત્ર પોતાની જ ચેતનાની મનનથી પ્રાપ્ત થાય છે અને સ્વરૂપમાં પૂર્ણ થાય છે—તેથી નિરાંતે રહો, ચિંતા કે ભ્રમમાં ન પડો.
સ્વયત્નમાત્રસંસાધ્યાદ્ અસહાયાદિસાધનાત્ । અનહંવેદનાન્ નાન્યચ્ છ્રેયḫ પશ્યામિ તે ઽનઘ
આ અવસ્થા માત્ર પોતાની જ મહેનતથી, કોઈની મદદ વિના અને 'હું'પણા ના અભાવથી પ્રાપ્ત થાય છે; હે પાપરહિત, તારા માટે આથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
વિસ્મૃત્યાહન્ત્વમ્ આસ્સ્વ પ્રવિસૃતવિભવો ભૂષિતાશેષવિશ્વો વિષ્વક્શૈલાન્તરિક્ષક્ષિતિજલધિમરુન્માર્ગરૂપો ઽમલાત્મા । સ્વસ્થશ્ શાન્તો વિશોકẖ કરણમલકલાવર્જિતો નિષ્પ્રપઞ્ચો નિસ્સઞ્ચારશ્ ચરાત્મા સકલમ્ અસકલં ચેતિ સિદ્ધાન્તસારઃ
'હું'પણપણા ભૂલીને શુદ્ધ આત્મા તરીકે સ્થિર રહો, જેના વૈભવરૂપે આખું જગત—પર્વતો, આકાશ, ધરતી, સાગર, પવન અને અંતરિક્ષ—all ભાસે છે; જે સ્વસ્થ, શાંત, દુઃખરહિત, ઇન્દ્રિયો અને મનના દોષોથી અસ્પૃશ્ય, સર્વ પ્રપંચ અને ચલનથી પર છે, જીવાત્મા છે, સર્વ પણ છે અને અસર્વ પણ છે—આ જ ઉપદેશનો સાર છે.