સભાં પુનર્ ઉપાજગ્મુર્ નભશ્ચરમહીચરાઃ । હ્યસ્તનેન ક્રમેણૈવ કૃતપ્રાતસ્તનક્રમાઃ
પછી ફરીથી, આકાશમાં વિહરનાર અને ધરતી પર ચાલનાર બધા સભામાં આવ્યા, જેમ ગયા સવારના ક્રમ પ્રમાણે, પોતાનું સવારનું કામકાજ પૂરૂં કરીને.
સા પૂર્વસન્નિવેશેન વિવેશ વિપુલા સભા । બભૂવાસ્પન્દિતાકારા વાતમુક્તેવ પદ્મિની
એ વિશાળ સભા, અગાઉ જે રીતે ગોઠવાઈ હતી એ જ રીતે, ફરી ભરાઈ ગઈ; એ એવી શાંત લાગી રહી હતી, જાણે પવનના દ્વાર પાસેની કમળની જેમ એકદમ નિજામ હતી.
અથ પ્રસઙ્ગમ્ આસાદ્ય રામો મધુરયા ગિરા । ઉવાચ મુનિશાર્દૂલં વસિષ્ઠં વદતાં વરમ્
પછી, વિષયને આગળ ધપાવીને, રામે મીઠા શબ્દોમાં મહર્ષિ વસિષ્ઠજીને, જે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને બોલનારામાં સર્વોત્તમ છે, પૂછ્યું.
ભગવન્ મનસો રૂપં કીદૃશં વદ મે સ્ફુટમ્ । યસ્માત્ તેનેયમ્ અખિલા તન્યતે દોષમઞ્જરી
હે ભગવાન, કૃપા કરીને મને સ્પષ્ટ રીતે કહો કે મનનું સ્વરૂપ કેવું છે, કારણ કે એમાંથી જ બધા દોષોની ગૂંથણી ઊભી થાય છે.
રામાસ્ય મનસો રૂપં ન કિઞ્ચિદ્ અપિ દૃશ્યતે । નામમાત્રાદ્ ઋતે વ્યોમ્નો યથા શૂન્યજડાકૃતેઃ
રામ, મનનું સ્વરૂપ ક્યારેય દેખાતું નથી; નામ સિવાય એ આકાશ જેવી ખાલી અને જડ આકૃતિ જેવી છે.
ન બાહ્યે નાપિ હૃદયે સદ્રૂપં વિદ્યતે મનઃ । સર્વત્રૈવ સ્થિતં ચૈતદ્ વિદ્ધિ રામ યથા નભઃ
મનનું સાચું સ્વરૂપ બહાર કે હૃદયમાં ક્યાંય નથી; રામ, જાણ કે એ બધે વ્યાપેલું છે, જેમ આકાશ સર્વત્ર છે.
ઇદમ્ અસ્યાસદ્ ઉત્પન્નં મૃગતૃષ્ણામ્બુસન્નિભમ્ । રૂપં તુ શૃણુ સઙ્ક્ષેપાદ્ દ્વિતીયેન્દુભ્રમોપમમ્
મનનું આ સ્વરૂપ અસત્યમાંથી ઊભેલું છે, જે મૃગજળ જેવી ભ્રાંતિ છે; એનું સ્વરૂપ શું છે એ હું સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, જે બીજાં ચાંદની ભ્રમ જેવી છે.
સાધો યદ્ એતદ્ અર્થસ્ય પ્રતિભાનં પ્રથાં ગતમ્ । સતો વાપ્ય્ અસતો વાપિ તન્ મનો વિદ્ધિ નેતરત્
સજ્જન, જે કંઈ અર્થનું પ્રગટાવવું કે દેખાવું છે, એ સાચું હોય કે ખોટું, એ જ મન છે, બીજું કંઈ નથી, એવું જાણ.
યદ્ અર્થપ્રતિભાનં તન્ મન ઇત્ય્ અભિધીયતે । અન્યન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ મનો નામ કદાચન
જેમાં કોઈ વસ્તુ દેખાય છે, એ જ મન કહેવાય છે; મન નામે બીજું કશુંય ક્યારેય નથી.
સઙ્કલ્પનં મનો વિદ્ધિ સઙ્કલ્પાત્ તન્ ન ભિદ્યતે । યથા દ્રવત્વાત્ સલિલં તથા સ્પન્દો યથાનિલાત્
મન એટલે કલ્પના, અને કલ્પના થી મન અલગ નથી; જેમ પાણીમાં પલાળપણું અલગ નથી, અને પવનમાં ગતિ અલગ નથી.
યત્ર સઙ્કલ્પનં તત્ર તન્ મનો ઽઙ્ગ તથા સ્થિતમ્ । સઙ્કલ્પમનસી ભિન્ને ન કદાચન કેચન
જ્યાં કલ્પના છે, ત્યાં મન છે, હે પ્રિય; કલ્પના અને મન ક્યારેય એકબીજાથી જુદા નથી.
સત્યમ્ અસ્ત્વ્ અથ વાસત્યં યદ્ અર્થપ્રતિભાસનમ્ । તાવન્માત્રં મનો વિદ્ધિ તદ્ બ્રહ્મૈષ પિતામહઃ
વસ્તુ સાચી હોય કે ખોટી, જે કંઈ દેખાય છે, એ જ મન છે એમ જાણ; હે બ્રહ્મા, એ જ સાચું છે.
આતિવાહિકદેહાત્મા મન ઇત્ય્ અભિધીયતે । આધિભૌતિકબુદ્ધિસ્ તુ સદાધીસ્ તુ ચિરસ્થિતિઃ
સૂક્ષ્મ શરીરને મન કહેવાય છે, જ્યારે સ્થૂળ શરીર સાથે જોડાયેલી બુદ્ધિ હંમેશાં સ્થિર અને ટકી રહે છે.
અવિદ્યા સંસૃતિશ્ ચિત્તં મનો બન્ધો મલં તમઃ । ઇતિ પર્યાયનામાનિ દૃશ્યસ્ય વિદુર્ ઉત્તમાઃ
અજ્ઞાન, જન્મમરણનો ફેરો, મન, બંધન, અશુદ્ધિ અને અંધકાર—આ બધાં દૃશ્ય પદાર્થના પર્યાયવાચી નામો છે, એમ જ્ઞાની લોકો કહે છે.
ન હિ દૃશ્યાદ્ ઋતે કિઞ્ચિન્ મનસો રૂપમ્ અસ્તિ હિ । દૃશ્યં ચોત્પન્નમ્ એવૈતન્ નેતિ વક્ષ્યામ્ય્ અહં પુનઃ
દૃશ્ય પદાર્થ સિવાય મનનું બીજું કોઈ સ્વરૂપ નથી; અને આ દૃશ્ય પણ ઉત્પન્ન થયેલું છે—આ વાત હું આગળ ફરી સમજાવીશ.
યથા કમલબીજે ઽન્તસ્ સ્થિતા કમલમઞ્જરી । મહાચિત્પરમાણ્વન્તસ્ તથા દૃશ્યં જગત્ સ્થિતમ્
જેમ કમળના બીજમાં કમળની કળી છુપાયેલી હોય છે, તેમ મહાન ચેતનાના પરમાણુમાં આ આખું દૃશ્ય જગત રહેલું છે.
પ્રકાશસ્ય યથાલોકો યથા વાતસ્ય ચોપનમ્ । યથા દ્રવત્વં પયસો દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટુર્ ઈદૃશમ્
જેમ પ્રકાશનું તેજ પ્રકાશ માટે છે, જેમ પવન માટે હલનચલન છે, જેમ પાણી માટે પ્રવાહિતા છે, અને જેમ જોનાર માટે જોવાની ક્ષમતા છે, એ રીતે આ ગુણ પણ જોનારમાં જ છે.
અઙ્ગદત્વં યથા હેમ્નિ મૃગનદ્યાં યથા જલમ્ । ભિત્તિર્ યથા સ્વપ્નપુરે તથા દ્રષ્ટરિ દૃશ્યધીઃ
જેમ સોનામાં કંગણનું રૂપ છે, જેમ મૃગજળમાં પાણી છે, અને જેમ સપનાના શહેરમાં ભીંત છે, એ જ રીતે જોનારમાં જ જોવાયેલી વસ્તુની કલ્પના છે.
એવં દ્રષ્ટરિ દૃશ્યત્વમ્ અનન્યદ્ ઇવ યત્ સ્થિતમ્ । તદ્ અપ્ય્ ઉન્માર્જયામ્ય્ આશુ ત્વચ્ચિત્તાદર્શતો મલમ્
આ રીતે જોનારમાં જે જોવાયેલી વસ્તુનું ભાન અલગ છે એવું લાગે છે, એ ભ્રમને હું તરત જ દૂર કરી દઉં છું—જેમ તારા મનના દર્પણમાં તને એ દેખાડીને મલ દૂર થાય છે.
યદ્ દ્રષ્ટુર્ અસ્યાદ્રષ્ટૃત્વં દૃશ્યાભાવે ભવેદ્ બલાત્ । તદ્ વિદ્ધિ કેવલીભાવમ્ અત એવાસતસ્ સતઃ
જ્યારે જોવાયેલી વસ્તુના અભાવે જોનાર જોવાનું છોડી દે છે, ત્યારે એ સ્થિતિને શુદ્ધ સ્વરૂપ જાણ—એ જ સત્ય અને અસત્ય બંનેનું મૂળ છે.
તત્તામ્ ઉપગતે ભાવે રાગદ્વેષાદિવાસના । શામ્યત્ય્ અસ્પન્દિતે વાતે સ્પન્દસઙ્ક્ષુબ્ધતા યથા
જ્યારે એ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે રાગ અને દ્વેષ જેવી વાસનાઓ શમાઈ જાય છે, જેમ શાંત પવનમાં હલચલ બંધ થઈ જાય છે.
અસમ્ભવતિ સર્વસ્મિન્ દિગ્ભૂમ્યાકાશરૂપિણિ । પ્રકાશ્યે યાદૃશં રૂપં પ્રકાશસ્યામલં ભવેત્
જ્યારે બધું જ દિશા, જમીન અને આકાશ જેવું બને છે અને કશું જ રહેતું નથી, ત્યારે શુદ્ધ પ્રકાશનું સ્વરૂપ કયું હોઈ શકે?
ત્રિજગત્ ત્વમ્ અહં ચેતિ દૃશ્યે ઽસત્તામ્ ઉપાગતે । દ્રષ્ટુસ્ સ્યાત્ કેવલીભાવસ્ તાદૃશો વિમલાત્મનઃ
જ્યારે ત્રણે લોક, તું અને હું—આ બધું જ અસ્તિત્વ ગુમાવે છે, ત્યારે જોનારને માત્ર શુદ્ધ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થાય છે, એ જ નિર્મળ આત્માનું સ્વરૂપ છે.
અનન્તાખિલશૈલાદિપ્રતિબિમ્બે હિ યાદૃશી । સ્યાદ્ દર્પણે દર્પણતા કેવલાત્મસ્વરૂપિણી
અનંત પર્વતો અને બીજી બધી વસ્તુઓના પ્રતિબિંબમાં પણ, કાચ તો કાચ જ રહે છે; એ જ રીતે શુદ્ધ આત્માનું સ્વરૂપ પણ એ જ રહે છે.
અહં ત્વં જગદ્ ઇત્યાદૌ પ્રશાન્તે દૃશ્યસમ્ભ્રમે । સ્યાત્ તાદૃશી કેવલતા સ્થિતે દ્રષ્ટર્ય્ અવીક્ષકે
જ્યારે 'હું', 'તું' અને 'જગત' જેવી દેખાતી વસ્તુઓની ગૂંચવણ શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે જોનાર પણ જોવાનું છોડે છે અને એમાં શુદ્ધ એકતા જાગે છે.
સચ્ ચેન્ ન શામ્યતીદં વા નાભાવો વિદ્યતે સતઃ । અસત્તાં ચ ન વિદ્મો ઽસ્મિન્ દૃશ્યે દોષપ્રદાયિનિ
જો આ શાંત ન થાય, તો જે છે તેનું અસ્તિત્વ ખોટું નથી; અને આ દેખાતી વસ્તુઓમાં અમને અસ્તિત્વનો અભાવ પણ ખબર પડતો નથી, પણ એમાં ખોટ અને દુઃખ જ આવે છે.
તસ્માત્ કથમ્ ઇયં શામ્યેદ્ બ્રહ્મન્ દૃશ્યવિષૂચિકા । નાનોદ્ભવભ્રમકરી દુઃખસન્તતિદાયિની
એટલે, બ્રહ્મન, આ દૃશ્યની તાવ જેવી ગૂંચવણ કેવી રીતે શાંત થાય? કારણ કે એ તો સતત ભ્રમ અને દુઃખની લહેરો ઉભી કરે છે, પણ ક્યારેય શાંત થતી નથી.
અસ્ય દૃશ્યપિશાચસ્ય શાન્ત્યૈ મન્ત્રમ્ ઇમં શૃણુ । રામાત્યન્તમ્ અયં યેન મૃતિમ્ એષ્યતિ નઙ્ક્ષ્યતિ
આ દૃશ્યના ભૂતને શાંત કરવા માટે, હે રામ, આ મંત્ર સાંભળ; જેના દ્વારા એ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામશે અને મટી જશે.
યદ્ અસ્તિ તસ્ય નાશો ઽસ્તિ ન કદાચન રાઘવ । તસ્માત્ તન્ નષ્ટમ્ અપ્ય્ અન્તર્ બીજભૂતં ભવેદ્ ધૃદિ
હે રાઘવ, જે કંઈ છે તેનું એક દિવસ નાશ થવાનું નિશ્ચિત છે; તેથી, જ્યારે તે નાશ પામે છે ત્યારે પણ તેનું બીજ હૃદયમાં રહી શકે છે.
સ્મૃતિબીજા ચિદાકાશે પુનર્ ઉદ્ભૂય દૃશ્યધીઃ । લોકશૈલામ્બરાકારં દોષં વિતનુતે ઽતનુમ્
સ્મૃતિનું બીજ ચેતનાના આકાશમાં ફરી ઉગે છે અને જોઈ શકાય તેવો ભ્રમ ઉભો કરે છે, જે હકીકતમાં તો કશું જ નથી, છતાં એ દુનિયા, પર્વત અને આકાશ જેવા રૂપે દોષ ફેલાવે છે.