અવેદનં વિદુર્ યોગં ચિત્તક્ષયમ્ અકૃત્રિમમ્ । અત્યન્તં તન્મયો ભૂત્વા તથા તિષ્ઠ યથાસિ ભોઃ
જ્યારે મન સ્વાભાવિક રીતે શાંત થઈ જાય અને કોઈ અનુભવ ન રહે, એ જ યોગ છે એમ જાણે છે; એમાં સંપૂર્ણપણે લીન થઈને, હે સારા, જેમ છે તેમ જ રહે.
સમે શાન્તે શિવે સૂક્ષ્મે દ્વૈતૈક્યપરિવર્જિતે । તતે ઽનન્તે પદે શુદ્ધે કિં કેન કિલ વિદ્યતે
જ્યાં સર્વત્ર સમાનતા, શાંતિ, કલ્યાણ અને અત્યંત સૂક્ષ્મતા હોય, દ્વૈત-અદ્વૈતનો ભેદ ન રહે, એ અનંત અને શુદ્ધ અવસ્થામાં, ખરેખર શું, કોણે, ક્યાં છે?
મોદેતુ ત્વયિ સઙ્કલ્પો મરુભૂમાવ્ ઇવાઙ્કુરઃ । ઇચ્છા મોદેતુ ભવતો લતિકેવોપલોદરે
તારી અંદર સંકલ્પ એવા ઉગે જેમ રણમાં અંકુર ફૂટે છે; તારી અંદર ઇચ્છા એવી ઉગે જેમ પથ્થરમાં લતા ફૂલે છે.
અવેદનસ્ય શાન્તસ્ય જીવતો વાપ્ય્ અજીવતઃ । નેહ કશ્ચિત્ કૃતેનાર્થો નાકૃતેનાપિ કશ્ચન
જે માણસ નિર્વિકાર અને શાંત છે, જીવતો હોય કે મરેલો, એ માટે અહીં કોઈ કામ કરીને કે ન કરીને કશી સિદ્ધિ થતી નથી.
ન કર્માકર્મ શાન્તે ઽન્તશ્ શાશ્વતાભેદરૂપિણિ । ન કર્મણ્ય્ અપિ કર્માણિ ન કર્તર્ય્ અપિ કર્તૃતા
શાંત, ચિરંજીવ અને અખંડ સ્વરૂપમાં કર્મ કે અકર્મ નથી; કર્મમાં પણ ખરેખર કર્મ નથી, અને કરનારામાં પણ કરવાનું ભાવ નથી.
અહં મમેતિ સંવિદન્ ન દુẖખતો વિમુચ્યસે । અસંવિદન્ વિમુચ્યસે યદ્ ઈપ્સિતં તદ્ આહર
જ્યાં સુધી 'હું' અને 'મારું' એવો ભાવ છે, ત્યાં સુધી તું દુઃખમાંથી મુક્ત થતો નથી; જ્યારે એ ભાવ છૂટે, ત્યારે તું મુક્ત થે છે—પછી જે ઈચ્છા હોય તે પ્રાપ્ત કરી લે.
અહં મમેતિ નાસ્ત્ય્ અલં યદ્ અસ્તિ તચ્ છિવં પરમ્ । પરાત્ પરં ત્વ્ ઇદં શિવમ્ અશબ્દમ્ અર્થવર્જિતમ્
જ્યાં 'હું' અને 'મારું' નથી, એટલું પૂરતું છે; જે છે એ પરમ શુભ છે. આ શુભતા સર્વોચ્ચથી પણ પર છે, અવાજથી રહિત છે અને કોઈ અર્થથી પણ ખાલી છે.
યદ્ દૃશ્યતે જગદ્ ઇદં ખલુ કિઞ્ચિદ્ એતદ્ ધેમ્નો ઽઙ્ગદત્વમ્ ઇવ ભાતિ ન વિદ્યમાનમ્ । અર્થક્ષયં વિદુર્ અવેદનમ્ એવ પશ્ચાત્ સત્યં તદ્ એવ પરમાર્થમ્ અથાવશિષ્ટમ્
આ જગત જેવું દેખાય છે, એ ખરેખર કંઈ જ નથી; એ તો ગહણમાં સોનાની જેમ માત્ર દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. જ્યારે અર્થ નાશ પામે છે, ત્યારે માત્ર અજ્ઞાન જ બાકી રહે છે—આ જ સાચું છે, અને અંતે એ જ પરમાર્થ છે.
અદ્વૈતૈક્યં વિમનનં શાન્તમ્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ । યથા પુસ્તમયં સૈન્યં તથા શિવમયં જગત્
અદ્વૈતનું એકત્વ, શાંત ચિંતન, આત્મામાં સ્થિર થયેલું—જેમ ઘાસથી બનેલું સૈન્ય હોય છે, તેમ આખું જગત પણ શુભતાથી વ્યાપ્ત છે.
મનોઽહઙ્કારબુદ્ધ્યાદિ ચૈવમ્ એવ ચ તન્મયમ્ । કાલાકારક્રિયાશબ્દશક્તિસન્દર્ભસંયુતમ્
મન, અહંકાર, બુદ્ધિ અને બીજું બધું પણ એમાંથી જ બનેલું છે; સમય, સ્વરૂપ, ક્રિયા, અવાજ, શક્તિ, બંધારણ અને જોડાણ સાથે.
શિવપઙ્કમયા એવ રૂપાલોકમનẖક્રમાઃ । તન્મયત્વાદ્ અનન્તત્વાદ્ અતẖ કિં કેન ચેત્યતે
રૂપ, અનુભવ અને ક્રમ બધું જ શિવના કાદવથી બનેલું છે; જ્યારે બધું એમાં જ એકરૂપ છે અને અનંત છે, ત્યારે કોણ શું માપી શકે?
માનમેયપ્રમાણાદિ દેશકાલૌ દિગાદિ ચ । ભાવાભાવવિવર્તાદિ શિવપઙ્કમયાત્મકમ્
માપ, માપવાનું વસ્તુ, માપદંડ, જગ્યા-સમય, દિશાઓ અને અસ્તિત્વ-અનસ્તિત્વના ફેરફાર—આ બધું પણ શિવના કાદવથી જ બનેલું છે.
અહં મમેત્ય્ અતસ્ સારાન્ નેતરત્ પરમામ્બરાત્ । અસંસક્તમતિસ્ તિષ્ઠ જ્ઞશ્ શિલોદરમૌનવત્
‘હું’ અને ‘મારું’ એવી કલ્પનાઓમાં કોઈ સાર નથી; એ તો માત્ર પરમ આકાશ જેવાં છે. હે જ્ઞાની, પથ્થર જેવી મૌન બુદ્ધિથી નિર્લિપ્ત રહી.
અહં મમેત્ય્ અસદ્રૂપં જ્ઞસ્યાભાવયતḫ પ્રભો । અસઙ્ગં કર્મણાં ત્યાગાદ્ અનુષ્ઠાનાચ્ ચ કિં શુભમ્
‘હું’ અને ‘મારું’ એ ખોટી કલ્પનાઓ છે; હે સ્વામી, જ્ઞાની એનું અસ્તિત્વ જ નાશ કરી દે. જ્યારે મન નિર્લિપ્ત હોય, ત્યારે કર્મ છોડવામાં કે કરેવામાં શું સારા ગુણ છે?
પૃચ્છામિ યદ્ અહં ત્વં તત્ કથયાશુ મમાનઘ । યદિ જાનાસિ તત્ત્વેન કર્મ તાવત્ કિમ્ ઉચ્યતે
હું તને પૂછું છું, કેમ કે હું જે છું, એ તું પણ છે. હે નિર્દોષ, જો તને સાચું જ્ઞાન હોય, તો મને કહો કે કર્મ વિશે શું કહેવાય છે?
વિસ્તારẖ કર્મણાં કીદૃઙ્ મૂલં તસ્ય ચ કિં ભવેત્ । નાશનીયં ચ નિપુણં કથં કથય નાશ્યતે
કર્મનું વિસ્તાર કેટલું છે, તેનું મૂળ શું છે અને તેને કઈ રીતે સંપૂર્ણપણે નાશ કરી શકાય? મને કહો, તે કેવી રીતે નાશ પામે છે?
યન્ નાશનીયં નિપુણં તન્ નૂનં પ્રવિનાશ્યતે । મૂલકાષેણ ભગવન્ ન શાખાદિવિકર્તનૈઃ
જેને કુશળતાપૂર્વક નાશ કરવામાં આવે છે, તેનું ખરેખર સંપૂર્ણ નાશ થાય છે, હે ભગવન. ફક્ત ડાળીઓ કાપવાથી નહિ, પણ મૂળમાંથી નાશ કરવાથી જ સાચો અંત આવે છે.
શુભાશુભં નાશનીયં સ્વકર્મ ખલુ ધીમતા । મૂલકાષવિનાશેન તચ્ ચ નષ્ટં ભવત્ય્ અલમ્
જ્ઞાની પુરુષે પોતાના સારા કે ખરાબ બધા કર્મોનો નાશ કરવો જ જોઈએ; કારણ કે મૂળ નાશ થતાં જ એ બધું સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામે છે.
કર્મવૃક્ષસ્ય વક્ષ્યામિ બ્રહ્મન્ મૂલાનિ મે શૃણુ । યન્ નિકાષેણ નિર્મૂલો ન સ ભૂયḫ પ્રરોહતિ
હે બ્રાહ્મણ, હું કર્મના વૃક્ષના મૂળ વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. જ્યારે આ વૃક્ષને કાપી ને મૂળથી ઉખેડી નાખવામાં આવે, ત્યારે એ ફરીથી ઉગતું નથી.
દેહસ્ તાવદ્ અયં બ્રહ્મન્ કર્મવૃક્ષસ્ સમુત્થિતઃ । રૂઢસ્ સંસારવિપિને વિચિત્રાઙ્ગલતાન્વિતઃ
હે બ્રાહ્મણ, આ શરીર એ કર્મનું વૃક્ષ છે, જે સંસારના જંગલમાં ઊંડા મૂળ સાથે ઊગેલું છે અને અનેક પ્રકારની ડાળીઓ તથા વેલીઓથી શોભાયમાન છે.
કર્મબીજતરોર્ અસ્ય સુખદુẖખફલાવલેઃ । જાગ્રદ્વસન્તકાલસ્ય સુષુપ્તશિશિરસ્થિતેઃ
આ વૃક્ષના બીજ એટલે કર્મો, ફળ એટલે સુખ અને દુઃખ; જાગૃતિ એ વસંત ઋતુ છે અને ઊંઘ એ શિયાળો છે.
પાવનાચારકલિકાગુચ્છકોત્કરકારિણઃ । ક્ષણતારુણ્યકાન્તસ્ય જરાકુસુમહાસિનઃ
પવિત્ર વર્તન એ કળીઓના જૂથ છે, યુવાનીનો થોડોક સમય એ એની સુંદરતા છે અને વૃદ્ધાવસ્થા એ મહાન તલવાર જેનાથી એ સુકાઈ જાય છે.
મુહૂર્તં પ્રતિ કલ્લોલમર્કટધ્વંસિતાકૃતેઃ । નિદ્રાહેમન્તજઠરલીનસ્વપ્નદલોદ્ગતેઃ
દરેક ક્ષણે, ચંચળતા નામના વાંદરાએ તેની લહેરોને તોડી નાખે છે; ઊંઘના શિયાળામાં તેની કળીઓ છુપાઈ જાય છે, અને સપનામાં ફરી બહાર આવે છે.
સ્વવાર્દ્ધકશરચ્છાન્તિશીર્ણેહાપર્ણસન્તતેઃ । જગજ્જઙ્ગલજાતસ્ય કલત્રોપતૃણાવલેઃ
પોતાના વૃદ્ધાવસ્થાના શરદમાં, તેની ઈચ્છાઓ સુકાયેલી પાંદડાં જેમ પડી જાય છે; આખું જગત જંગલ છે અને કુટુંબ એ તેની નીચે પથરાયેલું ઘાસ છે.
પેલવાવયવા હસ્તપાદગુલ્ફાદયો ઽરુણાઃ । પત્ત્રાણિ તનુવૃન્તાનિ સુરેખાનિ ચલાનિ ચ
નાજુક અંગો—હાથ, પગ, પગના ગુલ્ફ વગેરે—લાલચટ્ટા પાંદડાં છે, પાતળા અને કોમળ, સુંદર રેખાવાળા અને હંમેશાં હલનચલન કરતા.
અરુણાḫ પવનાલોલા મૃદ્વ્યો મસૃણમૂર્તયઃ । સ્નાય્વસ્થિદિગ્ધાસ્ સરસા અઙ્ગુલ્યો બાલપલ્લવાઃ
લાલચટ્ટા, પવનથી લહેરાતા, નરમ અને મસૃણ સ્વરૂપ ધરાવતા, સ્નાયુ અને હાડકાંથી ભીંજાયેલા, આંગળીઓ તાજા કળીઓ જેવી લાગે છે.
મૃદ્વ્યો મસૃણતીક્ષ્ણાગ્રા વૃન્તરૂઢાḫ પુનḫ પુનઃ । દ્વિતીયેન્દુકરાકારાẖ કલિકા નખશુક્તયઃ
નરમ, સરસ અને તીક્ષ્ણ છેડા વાળી, વારંવાર ડાળ પરથી ઉગતી, કળીઓ અને નખ ચાંદની જેમ સુંદર દેખાય છે.
કર્મણḫ પરિફુલ્લસ્ય દેહરૂપતયેતિ હિ । કર્મેન્દ્રિયાણિ મૂલાનિ દૃઢાનિ ગ્રન્થિમન્તિ ચ
જ્યારે કર્મ ફૂલીને શરીર રૂપે દેખાય છે, ત્યારે કર્મેન્દ્રિયો એના મજબૂત અને ગાંઠવાળા મૂળ છે.
સિરાસ્થિગ્રન્થિનદ્ધાનિ પઙ્કમગ્નાત્મકાનિ ચ । વાસનારસપીનાનિ નિજરક્તરસાનિ ચ
શરીર રગ અને હાડકાંથી બંધાયેલું છે, માટીમાં ડૂબેલું છે, વાસનાના રસથી પોષાય છે અને પોતાનાં રક્તરસથી ભરેલું છે.
ગુલ્ફવન્તિ દૃઢાઙ્ગાનિ સુત્વઞ્ચિ મસૃણાનિ ચ । તેષામ્ અપિ ચ મૂલાનિ વિદ્ધિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ હિ
મજબૂત અંગો, ગોઠવાયેલા અને સરસ, ગુલ્ફથી પૂર્ણ છે; જાણ કે એના મૂળ તો જ્ઞાનેન્દ્રિયો જ છે.