ઊર્ધ્વબાહુર્ વિરૌમ્ય્ એષ ન ચ કશ્ચિચ્ છૃણોતિ મે । અસઙ્કલ્પḫ પરં શ્રેયસ્ સ કિમ્ અન્તર્ ન ભાવ્યતે
હું હાથ ઊંચા કરીને પોકારું છું, છતાં કોઈ સાંભળતું નથી; સર્વોત્તમ કલ્યાણ તો નિર્વિકારતા માં જ છે—પછી એ અંતરમાં કેમ પ્રગટતું નથી?
અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં યદ્ અયં સર્વદુẖખહા । ચિન્તામણિર્ વિચારાખ્યો હૃત્સ્થો ઽપિ ત્યજ્યતે જનૈઃ
અરે, મોહની મહિમા જુઓ! સર્વ દુઃખનો નાશક અને 'વિચાર' નામનો ચિંતામણિ હૃદયમાં હોવા છતાં, લોકો તેને છોડી દે છે.
અવેદનમ્ અસઙ્કલ્પસ્ તન્મયેનૈવ ભૂયતામ્ । એતાવત્ પરમં શ્રેયસ્ સ્વયમ્ એવાનુભૂયતામ્
મનમાં કોઈ ઈરાદા વિના, માત્ર એમાં જ લીન રહીને જાગૃતિ રહે, અને એ સર્વોત્તમ કલ્યાણ પોતે જ સીધું અનુભવાય.
કિલ તૂષ્ણીંસ્થિતેનૈવ તત્ પદં પ્રાપ્યતે પરમ્ । પરમં યત્ર સામ્રાજ્યમ્ અપિ રામ તૃણાયતે
નિર્ભય અને મૌન રહીને એ પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યાં, હે રામ, મહાન સામ્રાજ્ય પણ ઘાસફૂસ જેવું લાગે છે.
ગમ્યદેશૈકનિષ્ઠસ્ય યથા પાન્થસ્ય પાદયોઃ । સ્પન્દો ઽવિદિતસઙ્કલ્પસ્ તથા સ્પન્દસ્વ કર્મસુ
જેમ મુસાફર પોતાના ગંતવ્ય તરફ પગલે પગલે જાય છે પણ મનમાં વિચારતો નથી, તેમ તારા બધા કામ પણ વિચાર વિના સહજ રીતે થવા દે.
સર્વકર્મફલાભોગમ્ અલં વિસ્મૃત્ય સુપ્તવત્ । પ્રવાહાપતિતે કાર્યે સ્પન્દસ્વ ગતવેદનમ્
બધા કર્મોના ફળને ભૂલી જા, જેમ ઊંઘમાં બધું ભૂલી જઈએ છીએ; અને જીવનની પ્રવાહમાં, જાણ્યા વિના, તારા કામ સહજ રીતે થવા દે.
સ્પન્દસ્વ ગતસઙ્કલ્પં સુખદુẖખાન્ય્ અભાવયન્ । પ્રવાહાપતિતે કાર્યે વેષ્ટિતોન્મુક્તશષ્પવત્
બધા ઈરાદા છોડીને, સુખ-દુઃખને અસ્તિત્વમાં જ નથી એમ માની, નદીના વહેણમાં વહેતી અને છૂટેલી ઘાસની પાંખડી જેવું નિર્વિકાર બનીને જીવનમાં ચાલો.
રસભાવનમ્ અન્તસ્ તે માલં ભવતુ કર્મસુ । દારુયન્ત્રમયસ્યેવ પરાર્થમ્ ઇવ કુર્વતઃ
તમારા અંદરના સ્વાદની ભાવના બધાં કાર્યોમાં મલિન થવા દો, જેમ લાકડાંના યંત્ર કે પুতળા બીજા માટે જ કાર્ય કરે છે એમ.
નીરસા એવ તે સન્તુ સમસ્તેન્દ્રિયસંવિદઃ । આકારમાત્રસંલક્ષ્યા હેમન્તર્તૌ લતા ઇવ
તમારી બધી ઇન્દ્રિયોની અનુભૂતિઓ સ્વાદહીન જ રહે, માત્ર આકારરૂપે જ દેખાય, જેમ શિયાળામાં વેલીઓ માત્ર દેખાય છે પણ તેમાં રસ નથી.
બોધાર્કાપીતરસયા સ્પન્દિષડ્વર્ગસત્તયા । યન્ત્રસ્પન્દાભયા તિષ્ઠ વલ્લ્યેવ શિશિરે દ્રુમઃ
જ્ઞાનરૂપ સૂર્ય જેવી જાગૃતિમાં સ્થિર રહો, અને ઇચ્છા-વાસનાઓ માત્ર યાંત્રિક રીતે હલનચલન કરે, જેમ શિયાળામાં વૃક્ષ પર ફક્ત વેલીઓ જ હલતી હોય.
વિદાન્તરરસાન્ય્ એવ પ્રવૃત્તાન્ય્ અપિ ધારય । સ્વયત્નેનેન્દ્રિયાણ્ય્ આશુ હેમન્તર્તુસ્ તરૂન્ ઇવ
જ્ઞાનના આંતરિક રસથી જ ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓને સંભાળો, અને પોતાની મહેનતે તેમને ઝડપથી રોકો, જેમ શિયાળામાં વૃક્ષો પોતાનો રસ અટકાવે છે.
સરસેન્દ્રિયવૃત્તૈસ્ તૈẖ કુર્વતો ઽકુર્વતસ્ તથા । સંસારાનર્થસાર્થો ઽયં ન કદાચન શામ્યતિ
જ્યારે સુધી મનુષ્યની ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ જીવંત રહે છે, ત્યારે તે કરે કે ન કરે, સંસારના દુઃખોનો વંટોળ ક્યારેય શાંત થતો નથી.
નિસ્સઙ્કલ્પં મરુજ્જ્વાલાયન્ત્રામ્બુસ્પન્દવદ્ યદિ । સ્પન્દસે તદ્ અનન્તાય શ્રેયસે પરિકલ્પસે
જો તું મનમાં કોઈ વિચાર વિના, પવનથી હલનારા પાણીની લહેર કે યંત્રની ગતિ જેવી ક્રિયા કરે છે, તો તું અનંત અને શ્રેષ્ઠ કલ્યાણમાં સ્થિર થાય છે.
એતદ્ એવ પરં ધૈર્યં જન્મજ્વરનિવારણમ્ । યદ્ અવાસનમ્ અભ્યસ્તનિજકર્મસુ કર્તૃતા
જન્મના દુઃખ દૂર કરવા માટે સાચું ધૈર્ય એ છે કે પોતાના કર્મોમાં કરનારપણાની લાગણી રાખ્યા વિના સતત અભ્યાસ કરવો.
અવાસનમ્ અસઙ્કલ્પં યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ । શનૈશ્ ચક્રં ભ્રમાભોગ ઇવ સ્પન્દસ્વ કર્મસુ
તમે મનમાં કોઈ આધાર ન રાખો, કોઈ ઈચ્છા ન કરો અને જે આવે તે પ્રમાણે ચાલો. તમારા કામમાં ધીમે ધીમે, જેમ પેહલા ધક્યાથી ચક્ર ધીમે ધીમે ફરતું રહે છે, તેમ ચાલો.
મા કર્મફલબુદ્ધિર્ ભૂર્ મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ । ઉભયં વા ત્યજૈતત્ ત્વમ્ ઉભયં વા સમાશ્રય
કામના ફળની ચિંતા તમારા મનમાં ન આવે અને કામ ન કરવાનું પણ મનમાં લગાવ ન રહે. તમે તો બંનેને છોડી દો અથવા બંનેને એકસરખું સ્વીકારી લો.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન સઙ્ક્ષેપાદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે । સઙ્કલ્પનં પરો બન્ધસ્ તદભાવો વિમુક્તતા
અહીં વધારે શું કહેવું? ટૂંકમાં એટલું જ કહું કે કલ્પના એ મોટું બંધન છે અને કલ્પનાનો અભાવ એ મુક્તિ છે.
નેહ કાર્યં ન ચાકાર્યમ્ અસ્તિ કિઞ્ચન કુત્રચિત્ । સર્વં શિવમ્ અનાદ્યન્તમ્ અનન્તં પ્રાગ્વદ્ આસ્યતામ્
અહીં ક્યાંય કંઈ કરવાનું કે ન કરવાનું નથી. બધું જ અનાદિ, અનંત અને શુભ છે, જેમ હતું તેમ રહેવા દો.
પશ્યન્ કર્મણ્ય્ અકર્મત્વમ્ અકર્મણિ ચ કર્મતામ્ । યથાભૂતાર્થવિદ્રૂપશ્ શાન્તમ્ આસ્સ્વ યથાસુખમ્
કોઈ કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ દેખાય, અને જે વસ્તુઓને સાચી રીતે ઓળખે છે, એવા જ્ઞાનીએ મનમાં શાંતિથી, જેમ અનુકૂળ લાગે તેમ, સ્થિર રહેવું જોઈએ.
અવેદનં વિદુર્ યોગં શાન્તમ્ આસિતમ્ અક્ષયમ્ । યોગસ્થẖ કુરુ કર્માણિ નીરસો માથ વા કુરુ
જેવું કોઈ અનુભવ ન થાય, એવી શાંત અને અવિનાશી સ્થિતિને યોગ કહે છે; એ યોગમાં સ્થિર રહીને, કામમાં કોઈ રુચિ વિના કર્મ કર, અથવા તો કર્મ ન પણ કર.
અવેદનં વિદુર્ યોગં ચિત્તક્ષયમ્ અકૃત્રિમમ્ । અત્યન્તં તન્મયો ભૂત્વા તથા તિષ્ઠ યથાસિ ભોઃ
જ્યારે મન સ્વાભાવિક રીતે શાંત થઈ જાય અને કોઈ અનુભવ ન રહે, એ જ યોગ છે એમ જાણે છે; એમાં સંપૂર્ણપણે લીન થઈને, હે સારા, જેમ છે તેમ જ રહે.
સમે શાન્તે શિવે સૂક્ષ્મે દ્વૈતૈક્યપરિવર્જિતે । તતે ઽનન્તે પદે શુદ્ધે કિં કેન કિલ વિદ્યતે
જ્યાં સર્વત્ર સમાનતા, શાંતિ, કલ્યાણ અને અત્યંત સૂક્ષ્મતા હોય, દ્વૈત-અદ્વૈતનો ભેદ ન રહે, એ અનંત અને શુદ્ધ અવસ્થામાં, ખરેખર શું, કોણે, ક્યાં છે?
મોદેતુ ત્વયિ સઙ્કલ્પો મરુભૂમાવ્ ઇવાઙ્કુરઃ । ઇચ્છા મોદેતુ ભવતો લતિકેવોપલોદરે
તારી અંદર સંકલ્પ એવા ઉગે જેમ રણમાં અંકુર ફૂટે છે; તારી અંદર ઇચ્છા એવી ઉગે જેમ પથ્થરમાં લતા ફૂલે છે.
અવેદનસ્ય શાન્તસ્ય જીવતો વાપ્ય્ અજીવતઃ । નેહ કશ્ચિત્ કૃતેનાર્થો નાકૃતેનાપિ કશ્ચન
જે માણસ નિર્વિકાર અને શાંત છે, જીવતો હોય કે મરેલો, એ માટે અહીં કોઈ કામ કરીને કે ન કરીને કશી સિદ્ધિ થતી નથી.
ન કર્માકર્મ શાન્તે ઽન્તશ્ શાશ્વતાભેદરૂપિણિ । ન કર્મણ્ય્ અપિ કર્માણિ ન કર્તર્ય્ અપિ કર્તૃતા
શાંત, ચિરંજીવ અને અખંડ સ્વરૂપમાં કર્મ કે અકર્મ નથી; કર્મમાં પણ ખરેખર કર્મ નથી, અને કરનારામાં પણ કરવાનું ભાવ નથી.
અહં મમેતિ સંવિદન્ ન દુẖખતો વિમુચ્યસે । અસંવિદન્ વિમુચ્યસે યદ્ ઈપ્સિતં તદ્ આહર
જ્યાં સુધી 'હું' અને 'મારું' એવો ભાવ છે, ત્યાં સુધી તું દુઃખમાંથી મુક્ત થતો નથી; જ્યારે એ ભાવ છૂટે, ત્યારે તું મુક્ત થે છે—પછી જે ઈચ્છા હોય તે પ્રાપ્ત કરી લે.
અહં મમેતિ નાસ્ત્ય્ અલં યદ્ અસ્તિ તચ્ છિવં પરમ્ । પરાત્ પરં ત્વ્ ઇદં શિવમ્ અશબ્દમ્ અર્થવર્જિતમ્
જ્યાં 'હું' અને 'મારું' નથી, એટલું પૂરતું છે; જે છે એ પરમ શુભ છે. આ શુભતા સર્વોચ્ચથી પણ પર છે, અવાજથી રહિત છે અને કોઈ અર્થથી પણ ખાલી છે.
યદ્ દૃશ્યતે જગદ્ ઇદં ખલુ કિઞ્ચિદ્ એતદ્ ધેમ્નો ઽઙ્ગદત્વમ્ ઇવ ભાતિ ન વિદ્યમાનમ્ । અર્થક્ષયં વિદુર્ અવેદનમ્ એવ પશ્ચાત્ સત્યં તદ્ એવ પરમાર્થમ્ અથાવશિષ્ટમ્
આ જગત જેવું દેખાય છે, એ ખરેખર કંઈ જ નથી; એ તો ગહણમાં સોનાની જેમ માત્ર દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. જ્યારે અર્થ નાશ પામે છે, ત્યારે માત્ર અજ્ઞાન જ બાકી રહે છે—આ જ સાચું છે, અને અંતે એ જ પરમાર્થ છે.
અદ્વૈતૈક્યં વિમનનં શાન્તમ્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ । યથા પુસ્તમયં સૈન્યં તથા શિવમયં જગત્
અદ્વૈતનું એકત્વ, શાંત ચિંતન, આત્મામાં સ્થિર થયેલું—જેમ ઘાસથી બનેલું સૈન્ય હોય છે, તેમ આખું જગત પણ શુભતાથી વ્યાપ્ત છે.
મનોઽહઙ્કારબુદ્ધ્યાદિ ચૈવમ્ એવ ચ તન્મયમ્ । કાલાકારક્રિયાશબ્દશક્તિસન્દર્ભસંયુતમ્
મન, અહંકાર, બુદ્ધિ અને બીજું બધું પણ એમાંથી જ બનેલું છે; સમય, સ્વરૂપ, ક્રિયા, અવાજ, શક્તિ, બંધારણ અને જોડાણ સાથે.