કરિણી મદસમ્મત્તા યાવત્ સા ન વિજીયતે । કો નામ સુભટસ્ તાવજ્ જયેત્ સ મરભૂમિષુ
જ્યાં સુધી આ મદમસ્ત હાથી જીતાઈ નથી, ત્યાં સુધી કયો યોદ્ધા યુદ્ધના મેદાનમાં સાચો વિજય મેળવી શકે?
કાસૌ પ્રમત્તા કરિણી કાશ્ ચ તા રણભૂમયઃ । કથં વિહન્યતે ચૈષા ક્વ ચૈષા રચિતસ્થિતિઃ
આ મસ્ત હાથી કોણ છે? આ યુદ્ધના મેદાન કયા છે? આ હાથી કેવી રીતે મારાય છે અને કયા સ્થાને પોતાનું સ્થાન બનાવે છે?
રામેચ્છા નામ કરિણી સેદમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિરૂપિણી । શરીરકાનને મત્તા વિવિધોલ્લાસકારિણી
રામ, 'મારે આ જોઈએ' એવી ઈચ્છા નામની હાથી શરીર નામના જંગલમાં મસ્ત થઈને ફરે છે અને અનેક પ્રકારની મજા આપે છે.
મત્તેન્દ્રિયોગ્રકલભા રસનાકલભાષિણી । મનોગહનસંલીના સ્વેહાવંશવિહારિણી
મસ્ત ઇન્દ્રિયોના બચ્ચાં જેવી તાકાતથી, સ્વાદની જીભથી બોલતી, મનના ઘન જંગલમાં ભટકે છે અને પોતાના કુળમાં આનંદ માણે છે.
એતયા કર્મબૃંહાભિર્ બૃંહ્યતે પ્રતિકાનનમ્ । દેહાખ્યમદનદ્યો યાસ્ તાસાં પ્રવિસૃતા ઇવ
આ ઈચ્છા કર્મના ડાળીઓથી દરેક વનને ફૂલાવે છે; શરીર નામની નદીઓ જાણે એમાંથી વહે છે.
સુખદુẖખે સુરભયḫ પૃષતસ્ સ્પન્દસમ્પદઃ । કલ્લોલા એવ કલ્લોલાસ્ તટૌ સુકૃતદુષ્કૃતે
સુખ-દુઃખ, ભય અને હિંમત, હલનચલનના ટીપાં—આ બધું સારા-ખરાબ કર્મના કાંઠે ઊઠતા તરંગો જ છે.
સ્વકર્માણ્ય્ ઉરુકૂલાનિ શુભાન્ય્ અપ્ય્ અશુભાનિ ચ । ભાવાભાવા ભવાવર્તા વૃત્તયḫ પરિવર્તુલાઃ
માણસના બધા કર્મો, સારા કે ખરાબ, જીવનની મોટી નદીઓ જેવી છે. એ દેખાય છે કે છુપાય છે, પણ સતત જીવનના ફેરવાતા ચક્રમાં વહે છે.
ઊર્ધ્વાધોગતયો મત્તા મૂલાગ્રાણિ મહાન્ત્ય્ અપિ । વિલાસગતયો ઽનન્તા ભવભૂમિગમાગમાઃ
આ કર્મોની ચાલ ક્યારેક ઊંચી, ક્યારેક નીચી, મૂળથી શિખર સુધી, મસ્ત થઈને ચાલે છે. એનું રમણ અવિરત છે, જીવનના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સતત આવનજાવન કરે છે.
મરણં બિસસઞ્ચારો જીવિતં ફેનસન્તતિઃ । મહોર્મયẖ ક્રિયાકારાસ્ તૃષ્ણા ઉપસરિદ્રયાઃ
મૃત્યુ કમળના ડાંગરની સફર જેવી છે, જીવન તો ફેનાની લડીઓ જેવી છે. મોટા મોજાં કર્મોના રૂપ છે અને તૃષ્ણા નાની નદીઓની જેમ વહે છે.
સ્વર્ગẖ કલમસસ્યાદિ નરકં પઙ્કપીઠિકાઃ । પુત્રદારાશ્ શફરિકા મકરા ભોગભૂમયઃ
સ્વર્ગ એટલે ધાનના પાક અને તેનો ઉપજ, નરક કાદવની બેસવાની જગ્યા છે. સંતાન અને પત્ની નાની માછલીઓ જેવી છે, મગરો ભોગભૂમિઓ છે.
દુર્ગ્રહા વિષમગ્રાહા ધનાન્ય્ ઉપલપઙ્ક્તયઃ । પરલોકો મહામ્ભોધિર્ આધયો વીચિમણ્ડલમ્
મુશ્કેલથી મળતી અને જોખમી રીતે મેળવેલી સંપત્તિ એ પથ્થરની પાંખીઓ જેવી છે; પરલોક એ વિશાળ સમુદ્ર છે; દુઃખો તો તરંગોની વલયાવળ જેવી છે.
તાભિર્ મદનદીભિસ્ સા હૃદયાન્તરચારિણી । ઇચ્છાનાગી નિહન્ત્ય્ એતાન્ કૃપણાઞ્ જીવજીવકાન્
આ ઈચ્છાની નદીઓથી, હૃદયમાં વસતી આ કામનાની સાપ, માત્ર જીવવા માટે જીવતા દયનીય જીવોને સંહાર કરે છે.
વાસનેહા મનશ્ ચિત્તં સઙ્કલ્પો ભાવનં સ્પૃહા । ઇત્યાદિર્ નિવહો નામ્નામ્ અસ્યાસ્ સ્વાશયકોશગઃ
વાસના, ઈચ્છા, મન, ચિત્ત, સંકલ્પ, કલ્પના, લાલસા—આ બધા નામોનો સમૂહ એના પોતાના ભંડારમાં સમાયેલો છે.
ધૈર્યપદ્માકરોન્માથે પ્રસૃતામ્ અર્થહેલયા । નાગીં સર્વાત્મિકામ્ એનામ્ ઇચ્છાં સર્વાત્મના જયેત્
ધૈર્યના કમળ જેવા હાથે તેને મૂળથી ઉપાડી, અને દુન્યવી વસ્તુઓ પ્રત્યે ઉદાસીન રહી, આ સર્વત્ર વ્યાપેલી ઈચ્છાની સાપને સંપૂર્ણ મનથી જીતવી જોઈએ.
યાવદ્ અસ્ત્વ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ એવ વિષમ્ અન્તર્ વિજૃમ્ભતે । તાવદ્ ઉગ્રાẖ કુસંસારમહાવિષવિષૂચિકાઃ
જ્યાં સુધી 'આ રહેવું જોઈએ' એવો વિચાર મનમાં ઊભરે છે, ત્યાં સુધી દ્વૈતનું ઝેર અંદર ફેલાય છે; અને એ જટિલ સંસારરૂપ મહાઝેરના ભયાનક રોગો યથાવત્ રહે છે.
તાવત્ કાર્પણ્યમિહિકા યાવદ્ ઇચ્છાભ્રમણ્ડલી । અસ્યાં વ્યપગતાયાં તુ ભાતિ જીવશ્ શરન્નભઃ
જ્યાં સુધી ઇચ્છાની ગતિ અને દુઃખની ધૂંધ છવાયેલી છે, ત્યાં સુધી મનુષ્ય અંધકારમાં જ રહે છે; પણ જ્યારે આ બધું દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે જીવ autumnના આકાશ જેવો પ્રકાશિત થાય છે.
એતાવાન્ એવ સંસાર ઇદમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ યન્ મતિઃ । અસ્યાસ્ તૂપશમો મોક્ષ ઇત્ય્ એવ જ્ઞાનસઙ્ગ્રહઃ
'આ જ સંસાર છે' એવી માન્યતા જ સંસાર છે; અને એ માન્યતા શાંત થાય ત્યારે જ મુક્તિ મળે છે—આ જ સાચું જ્ઞાન છે.
ઇદમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ મૂઢસ્ય દુર્ગ્રહગ્રહગર્ધિનઃ । કલ્લોલાḫ પરિવર્તન્તે નદ્ય ઇવ ઘનાગમે
મૂઢ અને ખોટી સમજણમાં ફસાયેલા માણસના મનમાં વિચારોની લહેરો વરસાદી નદીની જેમ સતત ઉછળતી રહે છે.
ઇચ્છોત્તાનમતેર્ નાન્તર્ ઉપદેશો મનાગ્ અપિ । વિશ્રાન્તિમ્ એતિ મકુરે મુક્તાફલમ્ ઇવાતલમ્
જેના મનમાં ઈચ્છા ઉછળતી હોય, તેને થોડો પણ ઉપદેશ શાંતિ આપતો નથી, જેમ કે દર્પણ પર મુકતાનું દાણું ક્યારેય સ્થિર થતું નથી.
પ્રસાદકારિણી સ્વચ્છા નિરિચ્છે વિમલાકૃતૌ । તૈલબિન્દુર્ ઇવાદર્શે વિશ્રામ્યત્ય્ ઉપદેશવાક્
પણ જે સ્વચ્છ, નિર્મળ અને ઇચ્છાવિહિન હોય, તેને ઉપદેશ એ રીતે સ્થિર થઈ જાય છે, જેમ કે ચોખ્ખા દર્પણ પર તેલનું ટીપું શાંતિથી રહી જાય છે.
મનાગ્ અપ્ય્ ઉદિતૈવેચ્છા ચ્છેત્તવ્યાનર્થકારિણી । સ્વસંવિદ્યત્નશસ્ત્રેણ વિષસ્યેવાઙ્કુરાવલી
અલ્પમાત્રે પણ ઉદ્ભવેલી ઈચ્છા, જે દુઃખ લાવે છે, તેને સ્વજ્ઞાનના શસ્ત્રથી કાપી નાખવી જોઈએ, જેમ કે ઝેરી વાવેતરનાં અંકુરો.
ઇચ્છાવિચ્છુરિતો જીવો વિજહાતિ ન દીનતામ્ । ઉપલેપકરીં વારિ મૃચ્ચૂર્ણ ઇવ પઙ્કતામ્
ઈચ્છાથી મલિન થયેલો જીવ ક્યારેય દુઃખ છોડતો નથી, જેમ કે માટી સાથે મિશ્રિત પાણી ક્યારેય કાદવ છોડતું નથી.
ઇચ્છાચ્છોટનચાતુર્યં તુર્યમ્ આહુર્ મનીષિણઃ । તત્ કાર્યમ્ આર્યવર્યેણ યત્નેનૌદાર્યસંવિદા
વિદ્વાનો કહે છે કે ઇચ્છાને છોડી દેવાની કળા એ ચોથું અવસ્થાન છે. આને મહાન મનુષ્યએ ઉદારતા અને પુરુષાર્થથી પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ.
પદમ્ ઉત્તમમ્ અજ્ઞાનામ્ ઇચ્છાચ્છેદેન સિધ્યતિ । પત્ત્રિણાં પાશભેદેન સર્વોર્ધ્વસ્થા યથા ગતિઃ
મૂર્ખો માટે શ્રેષ્ઠ અવસ્થાને ઇચ્છા તોડવાથી પ્રાપ્ત થાય છે, જેમ પંખીઓના પગના બંધન તૂટે ત્યારે તેઓ ઉપર ઉડી શકે છે.
અસંવેદનમાત્રેણ નોદેતીચ્છાભવાઙ્કુરઃ । સ્વયત્નસાધ્યેનાસેકાદ્ બીજકોશાદ્ ઇવાઙ્કુરઃ
માત્ર અજ્ઞાનથી ઇચ્છાની કળી ઉગતી નથી; એ તો પોતાના પ્રયત્નથી જ ઉગે છે, જેમ બીજને પાણી મળે ત્યારે જ તેમાંથી અંકુર ફૂટે છે.
વિદ્ધ્ય્ અસંવેદનં નામ તૂષ્ણીમ્ એવાન્તરાસનમ્ । એતાવન્માત્રકે વસ્તુન્ય્ અહો નિરવધાનતા
જાણો કે અજ્ઞાન એટલે આંતરિક મૌન અને શાંતિ છે; આ સૂક્ષ્મ સત્યની અપરંપારતા ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે.
નિષ્કર્માસ્તુ સકર્મા વા પુરુષḫ પૂર્ણમાનસઃ । અસંવિદન્ સુખાદ્ય્ અન્તḫ પાષાણમ્ ઇવ તિષ્ઠતુ
સક્રિય હોય કે નિષ્ક્રિય, જે મનુષ્યનું મન પૂર્ણ અને શાંત છે, તે સુખ-દુઃખમાં પથ્થર જેવો નિષ્પ્રભાવ રહે.
સાવધાનો ભૃશં ભૂત્વા ભુક્તં શવશતં યયા । તાં પ્રત્ય્ આહારબડિશેનેચ્છામત્સીં નય ચ્છિદામ્
પૂરેપૂરો સાવધાન બની, વૈરાગ્યના કાંટાથી ઇચ્છાની માછલીને કાપી નાખ; જેમ કોઈએ સો લાશ ભોગવી હોય એમ.
સઙ્કલ્પાલાનમ્ ઉન્મૂલ્ય મત્તૈરાવણલીલયા । હેલયા પદમ્ આલમ્બ્ય ત્રૈલોક્યવિજયી ભવ
મનના સંકલ્પના વાવાઝોડાને પાગલ હાથીની રમતમાં ઉખેડી નાખ; સહેલાઈથી એ અવસ્થાને પામી, ત્રણેય લોકનો વિજેતા બની જા.
નઞર્થયુક્તોત્તમમન્ત્રયુક્ત્યા ચિતા ચિરં ચેતિતયા હૃદન્તઃ । સઙ્કલ્પરૂપં વિષમ્ આશુ નીત્વા જરાં જયાશેષભવામયાંસ્ ત્વમ્
નકારના શ્રેષ્ઠ મંત્ર અને હૃદયપૂર્વક લાંબા ધ્યાનથી, સંકલ્પરૂપ ઝેરને ઝડપથી અંતે પહોંચાડ; અને જન્મ-મૃત્યુના બધા રોગો પર વિજય મેળવે.