જલે જલમ્ ઇવ ક્ષિપ્તં બ્રહ્મણ્ય્ એવૈકતાં ગતઃ । ગલિતદ્વૈતનિર્ભાસો જાગ્રત્ય્ એવ સુષુપ્તકમ્
જે રીતે પાણીમાં પાણી ભળી જાય છે, તેમ બ્રહ્મમાં એકરૂપ થઈ ગયેલો મનુષ્ય, દ્વૈતભાવનો ભાસ ગુમાવી દે છે; એ જાગૃત અવસ્થામાં હોવા છતાં પણ જાણે ઊંઘમાં હોય તેમ રહે છે.
ચરાચરમ્ ઇદં વિષ્વક્ ચેતમાનો ન ચેતતિ । ભેદમ્ અસ્તઙ્ગતાહન્ત્વḫ પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ
આ સમગ્ર ચલ અને અચલ જગતને જાણતો હોવા છતાં, એ જાણતો નથી; જુદાપણાનો ભાવ નાશ પામ્યો હોવાથી, જોઈને પણ જાણે કશું જ ન જોઈ રહ્યું હોય તેમ રહે છે.
ભગ્નસ્થાલીઘટાકાશમ્ ઇવ ખે મિલિતḫ પરે । સમામ્ એકામ્ અસદ્રૂપાં શાન્તામ્ ઉપગતો દશામ્
ભાંગેલા વાસણમાં જેવું આકાશ વિશાળ આકાશમાં મળી જાય છે, એ જ રીતે એ વ્યક્તિ એકરૂપ, આકારરહિત અને શાંત અવસ્થામાં સ્થિર થયો છે.
અનિર્વાણો ઽપિ નિર્વાણો બાલવત્ પ્રવિચેષ્ટતે । હેયોપાદેયતામુક્તો જીવન્મુક્તḫ પ્રતિષ્ઠતે
પૂરેપૂરું વિલય પામ્યો નથી છતાં વિલય પામ્યો હોય એવું લાગે છે; એ બાળક જેવી નિર્દોષતાથી વર્તે છે, સ્વીકાર કે ત્યાગની કોઈ લાગણી વિના, જીવતો જ મુક્ત બનીને સ્થિર રહ્યો છે.
સમગ્રગતમ્ અપ્ય્ અન્તા રાગદ્વેષભવામયાઃ । નાકાશમ્ ઇવ ચેતન્તે સમસ્તા મૃગપક્ષિણઃ
રાગ અને દ્વેષથી ઊપજતા બધા ભાવો એના અંદર આવી જાય તો પણ, એને કોઈ અસર થતી નથી, જેમ કે બધા પ્રાણી અને પક્ષીઓ આકાશને અડફેટે લેતા નથી.
સંશાન્તાહન્ત્વનીહારḫ પ્રસન્નવિતતાકૃતિઃ । અશૂન્યમ્ ઇવ શૂન્યાત્મ શરત્ખમ્ ઇવ રાજતે
અહંકાર અને પ્રયત્નનો ધુમ્મસ શાંત થઈ ગયો છે, એની સ્વરૂપ સ્પષ્ટ અને વિશાળ છે; ખાલી હોવા છતાં ખાલી નથી, શરદના આકાશ જેવું તેજસ્વી છે.
ક્ષીવતાયાં પ્રશાન્તાયામ્ ઇવ સોમ્યત્વમ્ આગતઃ । ભૂતલે ગાઢનિદ્રસ્ સન્ સ્વર્ગં નીત ઇવોદિતઃ
જ્યારે થાક ઓસર્યો હોય અને મન શાંત થયું હોય, ત્યારે જાણે ઠંડક છવાઈ ગઈ હોય એમ લાગે છે; જમીન પર ઊંઘમાં મગ્ન હોય ત્યારે પણ એ જાણે સ્વર્ગમાં પહોંચી ગયો હોય એમ લાગે છે.
આનન્દૈકનિમગ્નત્વાદ્ અનાનન્દપદં ગતઃ । કેવલં જ્ઞપ્તિરૂપત્વાદ્ અજ્ઞપ્તિર્ ઇવ સંસ્થિતઃ
એકમાત્ર આનંદમાં ડૂબેલો એ સુખ-દુઃખની પરિષ્થીથી પાર પહોંચી ગયો છે; માત્ર જાગૃતિરૂપ હોવાથી જાણે જ્ઞાનથી પણ પર છે એમ લાગે છે.
નિર્મન્દર ઇવામ્ભોધિર્ દગ્ધદાહ્ય ઇવાનલઃ । શાન્તભ્રમં ચક્રમ્ ઇવ સ્વાત્મન્ય્ એવ શમં ગતઃ
મંદરપર્વત વિના સમુદ્ર જેવો, બધું બળીને ખતમ થયેલી અગ્નિ જેવો, અને ગતિ રોકાઈ ગયેલું ચક્ર જેવું, એ પોતાનામાં જ સંપૂર્ણ શાંતિ પામ્યો છે.
ત્વષ્ટ્રેવ યન્ત્રોલ્લિખિતસ્ સો ઽપૂર્વાકારતાં ગતઃ । ઋત્વન્તરે દ્રુમ ઇવ સ એવાન્યતયોદિતઃ
દેવશિલ્પી દ્વારા બનાવેલી યંત્રની જેમ, એ પહેલાં ક્યારેય ન જોઈ હોય એવી નવી દશામાં પહોંચી ગયો છે; ઋતુ બદલાય ત્યારે વૃક્ષ જેવું, એ જ છે પણ નવી રીતે દેખાય છે.
ઉપશાન્તશ્ ચ કાન્તશ્ ચ દીપ્તો ઽપ્ય્ આલોકસુન્દરઃ । ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવોત્કીર્ણસ્ સોમ્ય આહ્લાદકારકઃ
તે શાંત અને મનમોહક છે, તેજસ્વી હોવા છતાં તેના પ્રકાશમાં સુંદરતા છે; જાણે ચાંદનીની કળથી ઊભો થયો હોય, એવો કોમળ અને આનંદ આપનાર છે.
અન્તશ્શૂન્યો બહિશ્શૂન્યશ્ શૂન્યકુમ્ભ ઇવામ્બરે । અન્તḫપૂર્ણો બહિḫપૂર્ણḫ પૂર્ણકુમ્ભ ઇવાર્ણવે
અંદરથી પણ ખાલી અને બહારથી પણ ખાલી, જાણે આકાશમાં ખાલી ઘડો હોય; અને અંદરથી પણ ભરેલો અને બહારથી પણ ભરેલો, જાણે દરિયામાં ભરેલો ઘડો હોય.
વિક્રિયાદિવિનિર્મુક્તસ્ સન્ત્યક્તો મરણાદ્ ઇવ । મહાવ્યાધેર્ ઇવોત્તીર્ણસ્ તીર્ણાપૂર્ણભવાર્ણવઃ
તે બધા ફેરફારોથી મુક્ત છે, જાણે મૃત્યુને પણ ત્યજી દીધું હોય; અને જાણે મોટી બીમારીમાંથી બહાર આવી ગયો હોય, એમ સંસારના મહાસાગરને પાર કરી પૂર્ણતા પામી છે.
દીર્ઘાધ્વશ્રમખિન્નાત્મા સુખસુપ્ત ઇવાક્ષયમ્ । પ્રબુદ્ધ ઇતિ નિદ્રાલુર્ ઇવ દૃશ્યે પ્રસુપ્તધીઃ
લાંબા માર્ગના થાકથી તેની મન:શક્તિ કંટાળેલી છે, પણ આનંદથી ઊંઘેલો હોય એવો અખૂટ આરામ અનુભવે છે; જાગૃત હોવા છતાં જાણે હજુ ઊંઘમાં હોય, દૃશ્યમાં પણ તેની બુદ્ધિ શાંત છે.
સબાહ્યાભ્યન્તરં શીતસ્ તુષારાદ્ ઇવ નિર્મિતઃ । સબાહ્યાભ્યન્તરં પૂર્ણ આલોકેનામલામ્બ્વ્ ઇવ
તે વ્યક્તિ બહાર અને અંદરથી બન્ને ઠંડકથી ભરપૂર છે, જાણે તુષારથી બનેલો હોય; બહાર અને અંદરથી બન્ને શુદ્ધ પ્રકાશથી છલકાય છે, જેમ સ્વચ્છ પાણી હોય.
સબાહ્યાભ્યન્તરં સ્વચ્છẖ કચન્ મણિર્ ઇવાત્મનિ । સબાહ્યાભ્યન્તરં શૂન્યો નભસેવ વિનિર્મિતઃ
તે બહાર અને અંદરથી બન્ને પારદર્શક છે, પોતાનાં અંતરમાં નિર્વિકાર મણકાની જેમ; બહાર અને અંદરથી બન્ને ખાલી છે, જાણે આકાશમાંથી ઘડાયો હોય.
નિર્મનસ્કતયા જિત્વા સંસ્થિતસ્ સાલભઞ્જિકામ્ । યન્ત્રાકૃતિર્ ઇવ સ્વૈરં સ્પન્દિકર્મેન્દ્રિયવ્રજઃ
મનને શાંત કરીને તેણે પોતાને સ્થિર રાખ્યો છે, જાણે સાલભંજિકા મૂર્તિ ઊભી હોય; તેની ઇન્દ્રિયો અને કર્મેન્દ્રિયો યંત્રની જેમ સ્વચ્છંદ રીતે ચાલે છે.
સ્યામ્ ઇત્ય્ અન્તર્ અહન્તાત્મસત્તાસ્નેહપરિક્ષયાત્ । જીવદીપો વિનિર્વાણ આત્મન્ય્ એવ સ લીયતે
‘હું છું’ એવી લાગણી અને આત્માની આસક્તિ ઓગળી જાય ત્યારે, જીવનનો દીવો બુઝાઈને પોતાનાં આત્મામાં જ લય પામે છે.
નિત્યતૃપ્તો નિરાનન્દો નિર્દુẖખો નિરુપાશ્રયઃ । નિસ્સઙ્ગો નિરભિપ્રાયો જ્ઞો ઽનીહો નાવબધ્યતે
જે હંમેશા સંતોષી છે, જેને આનંદ કે દુઃખ લાગતું નથી, જે કોઈ પર આધાર રાખતો નથી, જે કોઈ સાથે જોડાયેલો નથી, જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, જે જ્ઞાની છે અને જે કંઈથી હલતો નથી—એવો માણસ કદી બંધાયો નથી.
નાસ્ય દેહો ન કર્માદિ ન દૃશ્યદ્રષ્ટૃદર્શનમ્ । ન જીવિતં ન મરણં નાસન્ ન સદસન્ ન સત્
એના માટે ન તો શરીર છે, ન તો કોઈ કર્મ કે આવું બીજું કંઈ, ન જોવાનું, જોનાર કે જોવાઈ એ બધું છે; ન જીવવું છે, ન મરવું છે, ન અસ્તિત્વ છે, ન અનસ્તિત્વ છે, ન સત્ય છે.
કિઞ્ચિદ્ એવૈષ સમ્પન્નẖ કો ઽપિ વા વા ન કિઞ્ચન । શુદ્ધં વેદનમાત્રં વા કિઞ્ચિદ્ વા જ્ઞપ્તિર્ એવ વા
એ તો બસ કંઈક પૂરું થયેલું છે, અથવા કદાચ એ પણ નથી; શુદ્ધ જાગૃતિ જ છે, અથવા માત્ર જાણવાની ઝાંખી છે.
સબાહ્યાભ્યન્તરં નાન્યદ્ એકમ્ એવ પદાર્થવત્ । સ્થિતો દૂરે ઽપ્ય્ અદૂરે ચ પ્રસૃતાનન્તતન્તુવત્
બહાર અને અંદર—કहीं પણ બીજું કંઈ નથી, એક જ વસ્તુ છે; એ દૂર પણ સ્થિર છે અને નજીક પણ, અનંત દોરાની જેમ વ્યાપેલી છે.
સ બહ્વીષ્વ્ અપ્ય્ અવસ્થાસુ નિત્યૈકાત્મા સમો ઽમલઃ । સંશાન્તગુણભેદશ્રીર્ મહાકાલ ઇવાકલઃ
જે અનેક અવસ્થાઓમાં પણ સદા એકરૂપ, સમાન અને નિર્મળ રહે છે; જેના ગુણોના ભેદ શાંત થઈ ગયા છે, જે મહાકાળ જેવો છે પણ સમયથી પર છે.
અજમ્ અમરમ્ અનાદ્યં બુદ્ધમ્ આદ્યન્તશુદ્ધં શિવમ્ અમલમ્ અજલ્પં સર્વગં શાન્તમ્ એકમ્ । બહિર્ અબહિર્ અપીશં જ્ઞં વિનિર્માણમ્ અગ્ર્યં કમ્ અપિ તમ્ ઉપગમ્યં સારમ્ આભાસમ્ આહુઃ
જે જન્મથી રહિત, અમર, આરંભ વિના, જાગૃત, આરંભથી અંત સુધી શુદ્ધ, કલ્યાણરૂપ, નિર્દોષ, નિર્વચન, સર્વવ્યાપી, શાંત અને એક છે; જે બહાર અને અંદર બંને છે, સ્વામી છે, જાણનારો છે, રચના વિના છે, શ્રેષ્ઠ છે—કેટલાંક તેને સાર, પ્રકાશ અને અપ્રાપ્ય કહે છે.
અહન્તાદેહતાદ્યર્થશ્ ચિરમ્ એવ લયં ગતઃ । જીવન્મુક્તસ્ય તેનાસૌ જ્ઞો ઽપિ વ્યોમ્નૈકતાં ગતઃ
'હું'પણું અને શરીરાદિ વસ્તુઓનો ભાવ લાંબા સમયથી લય પામી ચૂક્યો છે; તેથી જીવિત મુક્ત માટે—even જ્ઞાન પણ આકાશ સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે.
અગમ્યા વચસાં સા તુ સા સીમા ભવભૂમિષુ । સંસારસરસḫ પારમ્ અપારસ્યેહ સા પરમ્
એ મર્યાદા શબ્દોથી અપ્રાપ્ય છે; એ જ ભવભૂમિમાં સીમા છે; એ સંસારના સાગરના પાર છે, અહીં શ્રેષ્ઠ છે અને છતાં પારપાર છે.
કૈશ્ચિત્ સા શિવ ઇત્ય્ ઉક્તા કૈશ્ચિદ્ બ્રહ્મેત્ય્ ઉદાહૃતા । કૈશ્ચિજ્ જ્ઞપ્તિર્ ઇતિ પ્રોક્તા કૈશ્ચિચ્ છૂન્યમ્ ઇતિ સ્મૃતા
કેટલાંક તેને શિવ કહે છે, કેટલાક તેને બ્રહ્મ કહે છે; કેટલાક તેને શુદ્ધ જ્ઞાન માને છે, તો કેટલાક તેને ખાલીપણું કહે છે.
અર્થ ઇત્ય્ ઊહિતા કૈશ્ચિત્ કૈશ્ચિત્ કાલ ઇતિ શ્રિતા । કૈશ્ચિત્ પ્રકૃતિપુંભાવવિભાગ ઇતિ ભાવિતા
કેટલાંક તેને અર્થ માને છે, કેટલાક તેને સમય તરીકે સ્વીકારે છે; કેટલાક તેને પ્રકૃતિ અને પુરુષ વચ્ચેનો ભેદ માને છે.
અન્યૈર્ અપ્ય્ અન્યથા નાનાભેદૈર્ આત્મવિકલ્પિતૈઃ । નિત્યમ્ અવ્યપદેશ્યાપિ કિલાન્યૈવોપદિશ્યતે
અન્ય લોકો પણ પોતાના મન પ્રમાણે વિવિધ રીતે અને અલગ અલગ નામોથી તેને વર્ણવે છે; છતાંયે, એ તો હંમેશા વર્ણનથી પર છે, પણ લોકો તેને કંઈક બીજું કહીને સમજાવે છે.
વિદેહમુક્તૈર્ એવૈષા વિદેહૈકાન્તમુક્તતા । બુધ્યતે તાદૃશૈર્ એવ સમનસ્કૈસ્ તુ નેતરૈઃ
માત્ર શરીરથી મુક્ત થયેલા જ આ સંપૂર્ણ મુક્તિને જાણે છે; આવી મનાવાળા લોકો જ તેને સમજે છે, બીજાઓ નહીં.