પુષ્પાર્ઘ્યપાદ્યસમ્માનદક્ષિણાદાનપૂજયા । સદેવર્ષિમુનીન્ વિપ્રાન્ પૂજયામ્ આસ સાદરમ્
ફૂલ, પાદ્ય, સન્માન, દક્ષિણા અને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને તેણે દેવતાઓ, ઋષિઓ, મુનિઓ અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને ખૂબ આદરથી પૂજ્યા.
અથોત્તસ્થૌ સભા સર્વા સરાજમુનિમણ્ડલા । કુણ્ડલાકીર્ણરશ્મ્યોઘપરિવેશાવૃતાનના
પછી આખી સભા, જેમાં રાજા, મુનિઓ અને ઋષિઓ હતા, ઊભી રહી; તેમના ચહેરા કુંડળ અને હારની ઝાંખીથી તેજસ્વી લાગતા હતા.
પરસ્પરાંસસઙ્ઘટ્ટરણત્કેયૂરકઙ્કણા । હારભારાહતસ્વર્ણપટ્ટાભોરસ્તટાન્તરા
જ્યારે તેઓ ચાલ્યા ત્યારે તેમના હાથના કંકણ અને કયૂર એકબીજાને વાગી ઊજળી ઉઠ્યા, અને હારના વજનથી કપડાંના સોનાના પાટા છાતીના કિનારે ઝગમગતા હતા.
શેખરોત્સઙ્ગવિશ્રાન્તપ્રબુદ્ધમધુપસ્વનૈઃ । સઘુઙ્ઘુમશિરોભાગા પતદ્ભિર્ ઇવ મૂર્ધજૈઃ
મસ્તક પરના શિખરમાં આરામ કરતા મધમાખીઓની મીઠી ગુંજન અને ખસતા વાળની હળવી ખડખડાટ સાથે તેમનાં માથાં પર નરમ અવાજ ગૂંજતો હતો.
કાઞ્ચનાભરણોદ્દ્યોતકનકીકૃતદિઙ્મુખાઃ । બુદ્ધિસ્થમુનિવાગર્થસંશાન્તેન્દ્રિયવૃત્તયઃ
સુવર્ણ આભૂષણોથી ઝગમગતાં, દિશાઓને પણ સોનાની જેમ તેજસ્વી બનાવતાં, ઋષિઓના ઇન્દ્રિયો સંપૂર્ણ શાંત થઈ ગઈ હતી અને તેમનું મન તથા વાણી જ્ઞાનમાં સ્થિર હતી.
જગ્મુર્ નભશ્ચરા વ્યોમ ભૂચરા ભૂમિમણ્ડલમ્ । ચક્રુર્ દિનસમાચારં સ્વં સર્વે સ્વેષુ વેશ્મસુ
આકાશમાં ફરનારાઓ આકાશમાં ગયા, જમીન પર રહેનારાઓ ધરતી પર ગયા; બધાએ પોતાના ઘરે જઈને રોજની રીત પ્રમાણે કાર્ય કર્યું.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે શ્યામા યામિની સમદૃશ્યત । જનસઙ્ઘાતનિર્મુક્તે ગૃહે બાલાઙ્ગના યથા
આ દરમિયાન, કાળી રાત આવી, જાણે ભીડથી ખાલી થયેલા ઘરમાં કોઈ યુવાન કન્યા દેખાય તેમ.
દેશાન્તરં ભાસયિતું યયૌ દિવસનાયકઃ । સર્વત્રાલોકકર્તૃત્વમ્ એવ સાત્પુરુષં વ્રતમ્
દિવસના દેવતાએ બીજું દેશ પ્રકાશિત કરવા માટે પ્રસ્થાન કર્યું; સર્વત્ર સારા માણસોનું સાચું વ્રત છે પ્રકાશ ફેલાવવું.
ઉદભૂદ્ અભિતસ્ સન્ધ્યા તારાનિકરધારિણી । ઉત્ફુલ્લકિંશુકવના વસન્તશ્રીર્ ઇવોદિતા
ચારેય બાજુ સંધ્યા ફેલાઈ, તારાઓની ઝાંખીથી શોભાયમાન હતી, જાણે ફૂલેલા કિંચુકના વનમાં વસંતની રાણી આવી હોય તેવી ભાત પાથરી હતી.
ચૂતનીપકદમ્બાગ્રગ્રામચૈત્યગૃહોદરે । નિલિલ્યિરે ખગાશ્ ચિત્તે તદા તા વૃત્તયો યથા
આમ્ર, નીપ અને કદંબના વૃક્ષોમાં તથા ગામના મંદિરના ખૂણામાં પક્ષીઓ છુપાઈ ગયા, જેમ મનની અંદર વૃત્તિઓ શાંત થઈ જાય છે.
ભાનોર્ ભાસા ભૂષિતૈર્ મેઘલેશૈઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ કુઙ્કુમચ્છાયયેવ । પાશ્ચાત્યો ઽદ્રિઃ પીતવાસાસ્ તમોઽબ્ધેસ્ તારાહારશ્રીયુતઃ ખં સમેતઃ
પશ્ચિમ તરફનો પર્વત, સૂર્યપ્રકાશથી શોભાયમાન અને ક્યાંક ક્યાંક વાદળોથી ઝાંખો, જાણે પીળા કપડાં પહેરીને, અંધકારના સમુદ્રમાં તારાઓના હારથી શણગારેલો આકાશ સાથે એક થઈ ગયો હોય તેમ લાગતો હતો.
પૂજામ્ આદાય સન્ધ્યાયાં પ્રયાતાયાં યથાગતમ્ । અન્ધકારાસ્ સમુત્તસ્થુર્ વેતાલવલયા ઇવ
સંધ્યાની પૂજા પૂરી થઈ અને તે જેમ આવી હતી તેમ ચાલતી રહી, ત્યારે સર્વત્ર અંધકાર ફેલાઈ ગયો, જાણે ભૂતોના ગોળો ઊભા થયા હોય.
અવશ્યાયકણસ્યન્દી હેલાવિધુતપલ્લવઃ । કોમલઃ કુમુદાશંસી વવાવ્ આશીતલો ઽનિલઃ
હળવો અને ઠંડો પવન, જે જરૂરીયાતની સુગંધ સાથે હતો, રમૂજી રીતે નાજુક પાંદડાં હલાવતો હતો અને જાણે કમળ ફૂલે તેવી આશા જગાવતો હતો.
પરમાન્ધ્યમ્ ઉપાજગ્મુર્ દિશો ઽપિ સ્ફુટતારકાઃ । લમ્બદીર્ઘતમઃકેશ્યો વિધવા ઇવ યોષિતઃ
દિશાઓ, તેજસ્વી તારાઓથી ઝગમગતી, ઘનઘોર અંધકારમાં ડૂબી ગઈ, જાણે લાંબા વાળવાળી વિધવા સ્ત્રીઓ જેવી લાગતી હતી.
આયયૌ ભુવનં તેજઃક્ષીરપૂરેણ પૂરયન્ । રસાયનમયાકારશ્ શશિક્ષીરાર્ણવો નભઃ
એક તેજસ્વી પ્રકાશે આખું જગત દૂધ જેવી ચાંદનીથી ભરાઈ ગયું; આકાશ જાણે ચંદ્રના અમૃતથી ભરાયેલા મહાસાગર જેવું દેખાવું લાગ્યું.
જગ્મુસ્ તિમિરસઙ્ઘાતાઃ પલાય્ય ક્વાપ્ય્ અદૃશ્યતામ્ । શ્રુતજ્ઞાનગિરશ્ ચિત્તાન્ મહીપાનામ્ ઇવાજ્ઞતાઃ
ઘેરો અંધકાર ક્યાંક ભાગી ગયો અને અદૃશ્ય થઈ ગયો, જેમ રાજાઓના મનમાંથી જ્ઞાનના શબ્દો સાંભળતાં અજ્ઞાન દૂર થઈ જાય છે.
ઋષયો ભૂમિપાલાશ્ ચ મુનયો બ્રાહ્મણાસ્ તથા । ચેતસીવ વિચિત્રાર્થાસ્ સ્વાસ્પદેષુ વિશશ્રમુઃ
ઋષિઓ, રાજાઓ, મુનિઓ અને બ્રાહ્મણો દરેક પોતાના ઘરમા શાંત થઈ ગયા, જેમ મનમાં વિવિધ વિચારો શાંત થઈ જાય છે.
યમકાયોપમા શ્યામા યયૌ તિમિરમાંસલા । આયયૌ મિહિકાકારા તત્ર તેષામ્ ઉષા શનૈઃ
યમના શરીર જેવી ઘેરી અને કાળી રાત આવી, બધે અંધકાર છવાઈ ગયો; અને ત્યાં ધીમે ધીમે ધૂંધળી જેમ ઉષા આવી.
અલક્ષ્યતામ્ ઉપાજગ્મુસ્ તારા નભસિ ભાસુરાઃ । પ્રભાતપવનેનેવ હૃતાઃ કુઙ્કુમવૃષ્ટયઃ
આકાશમાં તેજસ્વી તારા દેખાવા બંધ થઈ ગયા, જાણે પ્રભાતની હવામાં કુંકુમની ઝાંઝર જેવી વિખેરી દેવામાં આવ્યા હોય.
દૃશ્યતામ્ આજગામાર્કપ્રભોન્મીલિતલોચના । વિવેકવૃત્તિર્ મહતાં મનસીવ નવોદ્ગતા
સૂર્યપ્રભાથી આંખો ખોલેલી ઉષા દેખાવા લાગી, જાણે મહાન લોકોના મનમાં નવી જાગેલી સમજણ.
સભાં પુનર્ ઉપાજગ્મુર્ નભશ્ચરમહીચરાઃ । હ્યસ્તનેન ક્રમેણૈવ કૃતપ્રાતસ્તનક્રમાઃ
પછી ફરીથી, આકાશમાં વિહરનાર અને ધરતી પર ચાલનાર બધા સભામાં આવ્યા, જેમ ગયા સવારના ક્રમ પ્રમાણે, પોતાનું સવારનું કામકાજ પૂરૂં કરીને.
સા પૂર્વસન્નિવેશેન વિવેશ વિપુલા સભા । બભૂવાસ્પન્દિતાકારા વાતમુક્તેવ પદ્મિની
એ વિશાળ સભા, અગાઉ જે રીતે ગોઠવાઈ હતી એ જ રીતે, ફરી ભરાઈ ગઈ; એ એવી શાંત લાગી રહી હતી, જાણે પવનના દ્વાર પાસેની કમળની જેમ એકદમ નિજામ હતી.
અથ પ્રસઙ્ગમ્ આસાદ્ય રામો મધુરયા ગિરા । ઉવાચ મુનિશાર્દૂલં વસિષ્ઠં વદતાં વરમ્
પછી, વિષયને આગળ ધપાવીને, રામે મીઠા શબ્દોમાં મહર્ષિ વસિષ્ઠજીને, જે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને બોલનારામાં સર્વોત્તમ છે, પૂછ્યું.
ભગવન્ મનસો રૂપં કીદૃશં વદ મે સ્ફુટમ્ । યસ્માત્ તેનેયમ્ અખિલા તન્યતે દોષમઞ્જરી
હે ભગવાન, કૃપા કરીને મને સ્પષ્ટ રીતે કહો કે મનનું સ્વરૂપ કેવું છે, કારણ કે એમાંથી જ બધા દોષોની ગૂંથણી ઊભી થાય છે.
રામાસ્ય મનસો રૂપં ન કિઞ્ચિદ્ અપિ દૃશ્યતે । નામમાત્રાદ્ ઋતે વ્યોમ્નો યથા શૂન્યજડાકૃતેઃ
રામ, મનનું સ્વરૂપ ક્યારેય દેખાતું નથી; નામ સિવાય એ આકાશ જેવી ખાલી અને જડ આકૃતિ જેવી છે.
ન બાહ્યે નાપિ હૃદયે સદ્રૂપં વિદ્યતે મનઃ । સર્વત્રૈવ સ્થિતં ચૈતદ્ વિદ્ધિ રામ યથા નભઃ
મનનું સાચું સ્વરૂપ બહાર કે હૃદયમાં ક્યાંય નથી; રામ, જાણ કે એ બધે વ્યાપેલું છે, જેમ આકાશ સર્વત્ર છે.
ઇદમ્ અસ્યાસદ્ ઉત્પન્નં મૃગતૃષ્ણામ્બુસન્નિભમ્ । રૂપં તુ શૃણુ સઙ્ક્ષેપાદ્ દ્વિતીયેન્દુભ્રમોપમમ્
મનનું આ સ્વરૂપ અસત્યમાંથી ઊભેલું છે, જે મૃગજળ જેવી ભ્રાંતિ છે; એનું સ્વરૂપ શું છે એ હું સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, જે બીજાં ચાંદની ભ્રમ જેવી છે.
સાધો યદ્ એતદ્ અર્થસ્ય પ્રતિભાનં પ્રથાં ગતમ્ । સતો વાપ્ય્ અસતો વાપિ તન્ મનો વિદ્ધિ નેતરત્
સજ્જન, જે કંઈ અર્થનું પ્રગટાવવું કે દેખાવું છે, એ સાચું હોય કે ખોટું, એ જ મન છે, બીજું કંઈ નથી, એવું જાણ.
યદ્ અર્થપ્રતિભાનં તન્ મન ઇત્ય્ અભિધીયતે । અન્યન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ મનો નામ કદાચન
જેમાં કોઈ વસ્તુ દેખાય છે, એ જ મન કહેવાય છે; મન નામે બીજું કશુંય ક્યારેય નથી.
સઙ્કલ્પનં મનો વિદ્ધિ સઙ્કલ્પાત્ તન્ ન ભિદ્યતે । યથા દ્રવત્વાત્ સલિલં તથા સ્પન્દો યથાનિલાત્
મન એટલે કલ્પના, અને કલ્પના થી મન અલગ નથી; જેમ પાણીમાં પલાળપણું અલગ નથી, અને પવનમાં ગતિ અલગ નથી.