સુવિસ્મૃતવિલાસાસુ સ્થિતાસુ લલનાસ્વ્ અપિ । ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવ ન્યસ્તે સમસ્તે રાજસદ્મનિ
સામાન્ય રીતે હસતાં-રમતાં રહેનારી સ્ત્રીઓ પણ એ સમયે એવી સ્થિર ઊભી રહી ગઈ હતી, જાણે રાજમહેલની દિવાલ પર ચિત્રિત થઈ ગઈ હોય.
મુહૂર્તશેષમ્ અભવદ્ દિવસં મધુરાતપમ્ । વ્યવહારો રવિકરૈસ્ સહ તાનવમ્ આયયૌ
દિવસનો થોડો જ સમય બાકી રહ્યો હતો અને મીઠી કિરણો ફેલાઈ રહી હતી; રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ પણ ધીરે-ધીરે સૂર્યકિરણો સાથે ઓછી થવા લાગી હતી.
વવુર્ ઉત્ફુલ્લકમલપ્રકરોન્મદમાંસલાઃ । વાયવો મધુરસ્પન્દં શ્રવણાર્થમ્ ઇવાગતાઃ
ફૂલેલા કમળની સુગંધથી મદમસ્ત થયેલી હવા એ રીતે હળવે વહેતી હતી, જાણે સાંભળવા માટે આવી હોય.
શ્રુતં ચિન્તયિતું ભાનુર્ ઇવાહોરચનાભ્રમમ્ । તત્યાજૈકાન્તમ્ અગમચ્ છૂન્યમ્ અસ્તગિરેસ્ તટમ્
સૂર્યે જાણે સાંભળેલું વિચારવા માટે પોતાની રોજની ચાલ છોડીને પશ્ચિમના ખાલી પર્વતકાંઠે જવાનું પસંદ કર્યું.
ઉત્તસ્થુર્ મિહિકારમ્ભશ્યામતા વનભૂમિષુ । વિજ્ઞાનશ્રવણાદ્ અન્તશ્શીતલાશ્ શાન્તતા ઇવ
વનભૂમિ પર ધૂંધળી અંધકાર છવાઈ ગઈ, જાણે જ્ઞાન સાંભળવાથી અંદરથી ઠંડક અને શાંતિ ફેલાઈ ગઈ હોય.
બભૂવુર્ અલ્પસઞ્ચારા જના દશસુ દિક્ષ્વ્ અપિ । સાવધાનતયા શ્રોતુમ્ ઇવ સન્ત્યક્તચેષ્ટિતાઃ
દસેય દિશામાં લોકો બહુ ઓછા ફરતાં હતાં, જાણે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા માટે બધું કામકાજ છોડી દીધું હોય.
છાયા દીર્ઘત્વમ્ આજગ્મુર્ વાસિષ્ઠં વર્ણનક્રમમ્ । ઇવ શ્રોતુમ્ અશેષાણાં વસ્તૂનાં દીર્ઘકન્ધરાઃ
વસીષ્ઠજીની વિગતવાર વાતો સાંભળવાની આતુરતા એટલી હતી કે, બધાની છાયાઓ લાંબી થઈ ગઈ, જાણે એમના ગળા પણ લાંબા થઈ ગયા હોય.
પ્રતીહારઃ પુરઃ પ્રહ્વો ભૂત્વાહ વસુધાધિપમ્ । દેવ સ્નાનદ્વિજાર્ચાસુ કાલો હ્ય્ અતિગતો ભૃશમ્
એ પછી દરબારના સેવકે રાજાને નમ્રતાથી કહ્યું: 'મહારાજ, સ્નાન અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવાનો સમય બહુ જ વીતી ગયો છે.'
તતો વસિષ્ઠો ભગવાન્ સંહૃત્ય મધુરાં ગિરમ્ । અદ્ય તાવન્ મહારાજ શ્રુતમ્ એતાવદ્ અસ્તુ વઃ
પછી પૂજ્ય વસીષ્ઠજીએ પોતાની મીઠી વાત અટકાવીને કહ્યું: 'મહારાજ, આજે માટે એટલું જ સાંભળો.'
પ્રાતર્ અન્યદ્ વદિષ્યામ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૌનવાન્ અભૂત્ । ઇત્ય્ આકર્ણ્યૈવમ્ અસ્તૂક્ત્વા ભૂપતિર્ ભૂતિવૃદ્ધયે
'કાલે સવારે આગળ કહેશ,' એમ કહીને વસીષ્ઠજી મૌન થઈ ગયા. રાજાએ પણ આ સાંભળી, 'જેમ થાય તેમ' એમ કહ્યું અને સૌના કલ્યાણ માટે સહમત થયા.
પુષ્પાર્ઘ્યપાદ્યસમ્માનદક્ષિણાદાનપૂજયા । સદેવર્ષિમુનીન્ વિપ્રાન્ પૂજયામ્ આસ સાદરમ્
ફૂલ, પાદ્ય, સન્માન, દક્ષિણા અને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને તેણે દેવતાઓ, ઋષિઓ, મુનિઓ અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને ખૂબ આદરથી પૂજ્યા.
અથોત્તસ્થૌ સભા સર્વા સરાજમુનિમણ્ડલા । કુણ્ડલાકીર્ણરશ્મ્યોઘપરિવેશાવૃતાનના
પછી આખી સભા, જેમાં રાજા, મુનિઓ અને ઋષિઓ હતા, ઊભી રહી; તેમના ચહેરા કુંડળ અને હારની ઝાંખીથી તેજસ્વી લાગતા હતા.
પરસ્પરાંસસઙ્ઘટ્ટરણત્કેયૂરકઙ્કણા । હારભારાહતસ્વર્ણપટ્ટાભોરસ્તટાન્તરા
જ્યારે તેઓ ચાલ્યા ત્યારે તેમના હાથના કંકણ અને કયૂર એકબીજાને વાગી ઊજળી ઉઠ્યા, અને હારના વજનથી કપડાંના સોનાના પાટા છાતીના કિનારે ઝગમગતા હતા.
શેખરોત્સઙ્ગવિશ્રાન્તપ્રબુદ્ધમધુપસ્વનૈઃ । સઘુઙ્ઘુમશિરોભાગા પતદ્ભિર્ ઇવ મૂર્ધજૈઃ
મસ્તક પરના શિખરમાં આરામ કરતા મધમાખીઓની મીઠી ગુંજન અને ખસતા વાળની હળવી ખડખડાટ સાથે તેમનાં માથાં પર નરમ અવાજ ગૂંજતો હતો.
કાઞ્ચનાભરણોદ્દ્યોતકનકીકૃતદિઙ્મુખાઃ । બુદ્ધિસ્થમુનિવાગર્થસંશાન્તેન્દ્રિયવૃત્તયઃ
સુવર્ણ આભૂષણોથી ઝગમગતાં, દિશાઓને પણ સોનાની જેમ તેજસ્વી બનાવતાં, ઋષિઓના ઇન્દ્રિયો સંપૂર્ણ શાંત થઈ ગઈ હતી અને તેમનું મન તથા વાણી જ્ઞાનમાં સ્થિર હતી.
જગ્મુર્ નભશ્ચરા વ્યોમ ભૂચરા ભૂમિમણ્ડલમ્ । ચક્રુર્ દિનસમાચારં સ્વં સર્વે સ્વેષુ વેશ્મસુ
આકાશમાં ફરનારાઓ આકાશમાં ગયા, જમીન પર રહેનારાઓ ધરતી પર ગયા; બધાએ પોતાના ઘરે જઈને રોજની રીત પ્રમાણે કાર્ય કર્યું.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે શ્યામા યામિની સમદૃશ્યત । જનસઙ્ઘાતનિર્મુક્તે ગૃહે બાલાઙ્ગના યથા
આ દરમિયાન, કાળી રાત આવી, જાણે ભીડથી ખાલી થયેલા ઘરમાં કોઈ યુવાન કન્યા દેખાય તેમ.
દેશાન્તરં ભાસયિતું યયૌ દિવસનાયકઃ । સર્વત્રાલોકકર્તૃત્વમ્ એવ સાત્પુરુષં વ્રતમ્
દિવસના દેવતાએ બીજું દેશ પ્રકાશિત કરવા માટે પ્રસ્થાન કર્યું; સર્વત્ર સારા માણસોનું સાચું વ્રત છે પ્રકાશ ફેલાવવું.
ઉદભૂદ્ અભિતસ્ સન્ધ્યા તારાનિકરધારિણી । ઉત્ફુલ્લકિંશુકવના વસન્તશ્રીર્ ઇવોદિતા
ચારેય બાજુ સંધ્યા ફેલાઈ, તારાઓની ઝાંખીથી શોભાયમાન હતી, જાણે ફૂલેલા કિંચુકના વનમાં વસંતની રાણી આવી હોય તેવી ભાત પાથરી હતી.
ચૂતનીપકદમ્બાગ્રગ્રામચૈત્યગૃહોદરે । નિલિલ્યિરે ખગાશ્ ચિત્તે તદા તા વૃત્તયો યથા
આમ્ર, નીપ અને કદંબના વૃક્ષોમાં તથા ગામના મંદિરના ખૂણામાં પક્ષીઓ છુપાઈ ગયા, જેમ મનની અંદર વૃત્તિઓ શાંત થઈ જાય છે.
ભાનોર્ ભાસા ભૂષિતૈર્ મેઘલેશૈઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ કુઙ્કુમચ્છાયયેવ । પાશ્ચાત્યો ઽદ્રિઃ પીતવાસાસ્ તમોઽબ્ધેસ્ તારાહારશ્રીયુતઃ ખં સમેતઃ
પશ્ચિમ તરફનો પર્વત, સૂર્યપ્રકાશથી શોભાયમાન અને ક્યાંક ક્યાંક વાદળોથી ઝાંખો, જાણે પીળા કપડાં પહેરીને, અંધકારના સમુદ્રમાં તારાઓના હારથી શણગારેલો આકાશ સાથે એક થઈ ગયો હોય તેમ લાગતો હતો.
પૂજામ્ આદાય સન્ધ્યાયાં પ્રયાતાયાં યથાગતમ્ । અન્ધકારાસ્ સમુત્તસ્થુર્ વેતાલવલયા ઇવ
સંધ્યાની પૂજા પૂરી થઈ અને તે જેમ આવી હતી તેમ ચાલતી રહી, ત્યારે સર્વત્ર અંધકાર ફેલાઈ ગયો, જાણે ભૂતોના ગોળો ઊભા થયા હોય.
અવશ્યાયકણસ્યન્દી હેલાવિધુતપલ્લવઃ । કોમલઃ કુમુદાશંસી વવાવ્ આશીતલો ઽનિલઃ
હળવો અને ઠંડો પવન, જે જરૂરીયાતની સુગંધ સાથે હતો, રમૂજી રીતે નાજુક પાંદડાં હલાવતો હતો અને જાણે કમળ ફૂલે તેવી આશા જગાવતો હતો.
પરમાન્ધ્યમ્ ઉપાજગ્મુર્ દિશો ઽપિ સ્ફુટતારકાઃ । લમ્બદીર્ઘતમઃકેશ્યો વિધવા ઇવ યોષિતઃ
દિશાઓ, તેજસ્વી તારાઓથી ઝગમગતી, ઘનઘોર અંધકારમાં ડૂબી ગઈ, જાણે લાંબા વાળવાળી વિધવા સ્ત્રીઓ જેવી લાગતી હતી.
આયયૌ ભુવનં તેજઃક્ષીરપૂરેણ પૂરયન્ । રસાયનમયાકારશ્ શશિક્ષીરાર્ણવો નભઃ
એક તેજસ્વી પ્રકાશે આખું જગત દૂધ જેવી ચાંદનીથી ભરાઈ ગયું; આકાશ જાણે ચંદ્રના અમૃતથી ભરાયેલા મહાસાગર જેવું દેખાવું લાગ્યું.
જગ્મુસ્ તિમિરસઙ્ઘાતાઃ પલાય્ય ક્વાપ્ય્ અદૃશ્યતામ્ । શ્રુતજ્ઞાનગિરશ્ ચિત્તાન્ મહીપાનામ્ ઇવાજ્ઞતાઃ
ઘેરો અંધકાર ક્યાંક ભાગી ગયો અને અદૃશ્ય થઈ ગયો, જેમ રાજાઓના મનમાંથી જ્ઞાનના શબ્દો સાંભળતાં અજ્ઞાન દૂર થઈ જાય છે.
ઋષયો ભૂમિપાલાશ્ ચ મુનયો બ્રાહ્મણાસ્ તથા । ચેતસીવ વિચિત્રાર્થાસ્ સ્વાસ્પદેષુ વિશશ્રમુઃ
ઋષિઓ, રાજાઓ, મુનિઓ અને બ્રાહ્મણો દરેક પોતાના ઘરમા શાંત થઈ ગયા, જેમ મનમાં વિવિધ વિચારો શાંત થઈ જાય છે.
યમકાયોપમા શ્યામા યયૌ તિમિરમાંસલા । આયયૌ મિહિકાકારા તત્ર તેષામ્ ઉષા શનૈઃ
યમના શરીર જેવી ઘેરી અને કાળી રાત આવી, બધે અંધકાર છવાઈ ગયો; અને ત્યાં ધીમે ધીમે ધૂંધળી જેમ ઉષા આવી.
અલક્ષ્યતામ્ ઉપાજગ્મુસ્ તારા નભસિ ભાસુરાઃ । પ્રભાતપવનેનેવ હૃતાઃ કુઙ્કુમવૃષ્ટયઃ
આકાશમાં તેજસ્વી તારા દેખાવા બંધ થઈ ગયા, જાણે પ્રભાતની હવામાં કુંકુમની ઝાંઝર જેવી વિખેરી દેવામાં આવ્યા હોય.
દૃશ્યતામ્ આજગામાર્કપ્રભોન્મીલિતલોચના । વિવેકવૃત્તિર્ મહતાં મનસીવ નવોદ્ગતા
સૂર્યપ્રભાથી આંખો ખોલેલી ઉષા દેખાવા લાગી, જાણે મહાન લોકોના મનમાં નવી જાગેલી સમજણ.