ઘનવાસનયોચ્છૂને મોહે ઘનતરાત્મનિ । મુહૂર્ત એવ કલ્પત્વં દુẖખિત્વાદ્ અનુમીયતે
જ્યારે ઘન ઘન સંસ્કારોના ભારથી મોહ ઊભો થાય છે અને એ આત્મામાં વધુ ઘન બને છે, ત્યારે થોડા પળ માટે જ સમય અને દુઃખનો અનુભવ થાય છે.
યથા બ્રહ્મણિ બ્રહ્મત્વં તથૈવૈતાસ્ તદાત્મિકાઃ । નામશબ્દાર્થરહિતાસ્ સંસ્થિતાસ્ સ્વાનુભૂતયઃ
જેમ બ્રહ્મામાં બ્રહ્મત્વ છે, તેમ જ આ અનુભવો પણ પોતાની જ સત્તામાં સ્થિર છે; એમાં નામ, શબ્દ કે અર્થ કંઈ નથી—માત્ર પોતાની અનુભૂતિરૂપે જ રહે છે.
વાસના દીર્ઘદુẖખાય પ્રેક્ષિતા સા ન વિદ્યતે । નાહમ્ ઇત્ય્ એવ સંવિત્ત્યા સ્વયત્નેન વિલીયતે
જે વૃત્તિ લાંબા દુઃખનું કારણ બને છે, એ જ્યારે ધ્યાનપૂર્વક જોવામાં આવે છે ત્યારે એ અસ્તિત્વમાં જ નથી. 'હું આ નથી' એવી જાગૃતિથી, પોતાના પ્રયત્નથી એ વૃત્તિ ઓગળી જાય છે.
અહન્તાનુભવો દુẖખમ્ અનહન્તોદયસ્ સુખમ્ । દૃષદ્ધૃદયતાભાવાદ્ અલમ્ એતદ્ ઉદેતિ તે
હુંપણું અનુભવવું એ દુઃખ છે અને હુંપણું ન રહેવું એ સુખ છે. કારણ કે તારી અંદર મનની કઠોરતા નથી, એ સુખદ અવસ્થા તને સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે.
પરમં મૌનમ્ આશ્રિત્ય યથાસ્થિતમ્ અવસ્થિતઃ । અખણ્ડમ્ એતદ્ આપ્નોતિ નરો નિર્વિઘ્નમ્ ઉત્તમમ્
પરમ શાંતિને સ્વીકારીને જે માણસ જેમ છે તેમ જ સ્થિર રહે છે, તે અવરોધરહિત અને અખંડિત સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
બ્રહ્માભિધાનાસ્તિ શિલાતિવિસ્તૃતા તસ્યાં ત્રિલોકીચિરસાલભઞ્જિકા । સ્થિતા ભવાભાવરયાદિકાત્મિકા ચિત્તાન્વિતાચિત્તકકાષ્ઠમૌનિની
'બ્રહ્મ' નામે એક વિશાળ વિસ્તાર છે, જે પથ્થર જેવી વિશાળ છે. તેમાં ત્રણેય લોક લાંબા સમય સુધી અવ્યક્ત રહે છે. ત્યાં જ સત્તા અને અસત્તાની, મન જોડાયેલી અને મન વિના રહેલી, સંપૂર્ણ મૌનવાળી અવસ્થા સ્થિર છે.
અહન્તાબીજસઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવમ્ ઇદં મુને । અવિદ્યમાનમ્ એવાતિ વિદ્યમાનમ્ ઇવ સ્થિતમ્
હે મુનિ, આ તો માત્ર અહંકારના બીજરૂપ સંકલ્પ છે, જે વાસ્તવમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી, છતાં અસ્તિત્વ ધરાવતું હોય એમ દેખાય છે.
એવં ચેત્ તદ્ વદ બ્રહ્મંલ્ લોકે શાસ્ત્રે શ્રુતૌ સ્મૃતૌ । દેહḫ પિણ્ડાદિનોદેતિ મૃતસ્યેતિ કિમ્ ઉચ્યતે
જો એવું હોય, તો હે બ્રહ્મન, દુનિયામાં, શાસ્ત્રોમાં, વેદોમાં અને પરંપરામાં, શરીર વગેરે કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે અને મૃત્યુ પામેલા વિશે શું કહેવામાં આવે છે?
યથા બ્રહ્મ તથૈવાસ્તિ સર્ગો ઽયં નિયમાન્વિતઃ । અતદન્યસ્ તદન્યત્વં સર્ગતાપ્રત્યયાદ્ ગતઃ
જેમ બ્રહ્મા છે, તેમ આ સર્જન પણ નિયમથી ચાલે છે; એ સિવાય જે કંઈ છે, તે અલગપણું ગણાય છે, અને સર્જનનું ભાન ન રહે ત્યારે એ પણ વિલીન થઈ જાય છે.
અત્ર સર્ગાદિશબ્દાર્થો ભૂતાદીન્ય્ ઉપસંસ્થિતઃ । ભૂતત્વં વિદ્ધિ ભૂતાનામ્ અહન્તામનનાત્મકમ્
અહીં 'સર્જન' જેવા શબ્દોનો અર્થ તત્વો વગેરે છે; તત્વોની સાચી સ્વભાવ એ છે કે તે અહંકાર અને મનના ભાવથી બનેલા છે, એવું જાણ.
રાગદ્વેષાત્મિકા ચૈષા કલના નેતરાત્મિકા । ઇદમ્ એવમ્ ઇદં નૈવમ્ ઇત્ય્ એકાત્મસ્વરૂપિણી
આ આકર્ષણ અને દ્વેષથી બનેલી કલ્પના બીજું કંઈ નથી; એ તો એક જ સ્વરૂપ છે, જે વિચારે છે: 'આવું છે, આવું નથી.'
સોદિતા સર્ગશબ્દાર્થકલના માનમાનિની । બ્રહ્માદિનાદિપુરુષરૂપેણાહન્ત્વરૂપિણી
આ કલ્પનાને 'સૃષ્ટિ' કહે છે, જે પોતાને મહાન માને છે અને બ્રહ્મા વગેરે રૂપે 'હું' તરીકે દેખાય છે.
ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ નિયમેન વિના ચ સા । ન ભવત્ય્ આત્મનૈતાવન્માત્રરૂપૈકજીવિતા
કોઈ નિશ્ચિત નિયમ વગર એ વિચારે છે: 'આ કરવું જોઈએ, આ નહિ.' પણ એ આત્માથી અલગ નથી, કારણ કે એનું જીવન માત્ર આ જ સ્વરૂપમાં છે.
બ્રહ્માદિતાં ગતાયાસ્ તુ તસ્યાસ્ તવમમાત્મિકામ્ । ન ભવત્ય્ અન્યતા તસ્માત્ સ્વભાવાત્ પરમાત્મનઃ
જ્યારે એ બ્રહ્મા વગેરેની સ્થિતિ પામે છે, ત્યારે એના પોતાના સ્વભાવથી વિના બીજું કશું રહેતું નથી; એ પરમાત્માનું જ સ્વરૂપ છે.
તેન બ્રહ્માદિતામ્ એત્ય સ્વરૂપસ્થૈવ તિષ્ઠતિ । નોપશામ્યતિ નોદેતિ નિરિચ્છત્વાત્ પરાત્મિકા
આ રીતે, બ્રહ્મા વગેરેની અવસ્થામાં પહોંચી, એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે; એ ન તો ઓગળી જાય છે, ન તો ઊભી થાય છે, કારણ કે એ પરમાત્મા સ્વરૂપ છે અને તેમાં કોઈ ઈચ્છા નથી.
ભાવાભાવૌ સમાવ્ અસ્યા નિષ્કલઙ્કાત્મકસ્થિતેઃ । તેનૈષાસ્તે સમં વેત્તિ નાભાવં ભવનં ન ચ
એના માટે, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વ બંને સમાન છે, કારણ કે એ નિર્મળ અવસ્થામાં સ્થિર છે; તેથી એ સદા સમાન રહે છે, એને ન અસ્તિત્વનું અને ન અસ્તિત્વનું જ્ઞાન થાય છે.
યદોત્પન્નૈવ સા સંવિદ્ બ્રહ્માદિકલનામયી । આત્મન્ય્ એવ નિરિચ્છાસ્તે શાન્તાનુત્પન્નસન્નિભમ્
જ્યારે એ ચેતના, જે બ્રહ્મા વગેરેની કલ્પનાઓથી બનેલી છે, ઊભી થાય છે, ત્યારે પણ એ માત્ર આત્મામાં જ રહે છે, ઈચ્છાવિહીન, શાંત અને એવું લાગે કે એ ઊભી જ નથી થઈ.
તદ્ એવમ્ અખિલં શાન્તં વ્યોમેવાનન્તકં સ્થિતમ્ । કમ્ અપ્ય્ અકલિતં કાલં નાસ્માભિસ્ તદ્ વિચાર્યતે
આ રીતે બધું જ શાંત છે, અનંત આકાશની જેમ સ્થિર છે; એ અજ્ઞાત અને અપરિગણ્ય સમયને અમે વિચારતા નથી.
યદા તુ સા મનસ્સત્તા પ્રસરન્તી સ્વભાવતઃ । આસ્તે તદા તદાકારસ્ સર્ગ ઇત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
જ્યારે મનની સત્તા સ્વાભાવિક રીતે વિસ્તરે છે, ત્યારે એ જ સર્જનના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
પ્રસરન્ત્યા યથા નદ્યાસ્ સ્વાવર્તાદિસ્વરૂપકમ્ । તથા સઙ્કલ્પસત્તાયા જગદાદ્યાત્મકં વપુઃ
જેમ નદી ફેલાય ત્યારે એમાં ઘોળા અને વળાંકો જેવા સ્વરૂપો દેખાય છે, એ જ રીતે કલ્પનાની સત્તા જગત અને તેની શરૂઆતના રૂપ ધારણ કરે છે.
સ્થિતાયાસ્ સર્ગસંવિત્તેર્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇદં ત્વ્ ઇતિ । ઇતિ સંસ્થાનરચનાદ્ ઋતે સત્તા ન વિદ્યતે
જ્યારે સર્જનનું જ્ઞાન સ્થિર થાય છે—'આવું છે, એવું છે'—તો આ ગોઠવણી અને રચના સિવાય અસ્તિત્વ જાણીતું નથી.
વિરિઞ્ચતાદિસમ્પન્ના યદાત્મન્ય્ એવ શામ્યતિ । ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇદં ચેતિ તદા ન ભવતિ ક્રમઃ
જ્યારે બ્રહ્મા વગેરેની સ્થિતિથી સજ્જ થઈ એ પોતાની અંદર શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે 'આવું છે, એવું છે' એવો ક્રમ રહેતો નથી.
શાન્તં સર્વગતં શૂન્યમ્ આસ્તે બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ । વારીવાવર્તવત્ સત્યં તદ્ અસ્માભિર્ ન ચર્ચ્યતે
જ્યારે બધું શાંત, સર્વત્ર વ્યાપેલું અને ખાલી હોય છે, ત્યારે માત્ર બ્રહ્મ જ બાકી રહે છે; એ સાચું સ્વરૂપ પાણીમાં તરંગો ન હોય તેવી શાંતિ જેવું છે, એ વિષય આપણાં ચર્ચામાં આવતું નથી.
યદા ત્વ્ આશુ ન નિર્વાતિ સ્વાત્મસત્તાત્મકં તદા । ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ સર્ગદૃષ્ટ્યા પ્રસર્પતિ
પણ જ્યારે પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ તરત જ વિલીન થતું નથી, ત્યારે સર્જનના દૃષ્ટિકોણથી 'આ ફળ છે, આ નથી' એવા વિચારો ફેલાય છે.
યત્ કલ્પનાવિસરણં તત્ સર્ગ ઇતિ દૃશ્યતે । વિસારી ચક્રકવ્યૂહસ્ તૈલબિન્દુર્ ઇવામ્ભસિ
જે કંઈ કલ્પનાનો વિસ્તાર થાય છે, એ જ સર્જન તરીકે દેખાય છે—જેમ ચક્રનું ગોઠવણ ફેલાય છે અથવા પાણીમાં તેલની બૂંદ ફેલાય છે તેમ.
યદ્ એવ સર્ગસંસ્થાનં સર્ગસત્તાકરં પરમ્ । તદ્ એવેત્થમ્ ઇદં ત્વ્ ઇત્થમ્ ઇદમ્ અત્યર્થજૃમ્ભણમ્
સર્જનનું જે સ્વરૂપ છે, એ જ સર્જનને જીવંત રાખનાર પરમ તત્વ છે; 'આ આવું છે, તે તેમ છે' એવી વિચારધારા ખૂબ જ ફેલાય છે.
ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇદં ચેત્થમ્ ઇત્ય્ આસ્તે યદિ નેહ તત્ । કથમ્ ઊર્ધ્વં ભવેદ્ ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચાધẖ કથં ભવેત્
આવું છે, એવું છે, પણ અહીં તો એવું નથી— તો પછી ઉપર કે નીચે કેવી રીતે કહી શકાય? ક્યાંક કંઈક અલગપણે કેવી રીતે હોઈ શકે?
પ્રતિભાત્મનિ સમ્પન્ને સન્નિવેશે જગત્સ્થિતેઃ । બ્રહ્માદિરૂપમનનં મરુમાર્ગવૃથામ્ભસિ
જ્યારે અંતરમાં જાગૃતિ પૂરતી પ્રગટે છે, ત્યારે બ્રહ્મા વગેરે રૂપોની કલ્પના કે જગતની રચનાનો વિચાર કરવો એ રણમાં પાણી શોધવા જેવું છે.
શબ્દસ્પર્શાદયસ્ તસ્યાસ્ સ્વ એવાવયવાસ્ તતઃ । સઙ્કલ્પાત્માન એવાશુ સરૂપાલોકવેદનૈઃ
ધ્વનિ, સ્પર્શ અને બીજા બધાં એ એની જ અંગો છે; એટલે મન જે રૂપોને જુએ છે, એ પણ તરત જ પોતાના સ્વરૂપે અનુભવાય છે.
પરસ્પરં વિવર્તન્તે પયાંસીવ દ્રવૌજસઃ । અર્થસ્ સત્તામ્ ઉપાદત્તે શબ્દો ઽર્થમ્ અનુધાવતિ
બધાં પરસ્પર બદલાય છે, જેમ પાણીમાં પાણી ભળી જાય છે; અર્થ પોતે અસ્તિત્વ પામે છે અને શબ્દ હંમેશાં અર્થને અનુસરે છે.