મનોનામ્નો મનુષ્યસ્ય વિવિધાકારધારિણઃ । મનોરાજ્યં જગદ્ ઇતિ સત્યરૂપમ્ ઇવ સ્થિતમ્
મનુષ્ય જેનું નામ મન છે, તે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે. મનનું રાજય એટલે આખું જગત છે, જે સાચું છે એમ દેખાય છે.
મન એવ વિરિઞ્ચત્વં વિદ્ધિ સઙ્કલ્પનાત્મકમ્ । સ્વવપુસ્ સ્ફારતાં નીત્વા મનસેદં પ્રતન્યતે
મન જ સર્જનહાર છે, કારણ કે તે કલ્પના વડે બનેલું છે. પોતાનું સ્વરૂપ ફેલાવીને મન આ આખું જગત પ્રગટ કરે છે.
વિરિઞ્ચો મનસો રૂપં વિરિઞ્ચસ્ય મનો વપુઃ । પૃથ્વ્યાદિ વિદ્યતે નાત્ર તેન પૃથ્વ્યાદિ કલ્પિતમ્
સર્જનહાર મનનું સ્વરૂપ છે અને મન એ સર્જનહારનું શરીર છે. અહીં પૃથ્વી વગેરે કંઈયું નથી, એટલે પૃથ્વી વગેરે બધું મનની કલ્પના છે.
પદ્માક્ષે પદ્મિનીવાન્તર્ મનોહૃદ્ય્ અસ્તિ દૃશ્યતા । મનોદૃશ્યદૃશૌ ભિન્ને ન કદાચન કિઞ્ચન
જેમ કમળની આંખમાં કમળ હોય છે, તેમ મનના હૃદયમાં દૃશ્ય છે. મનના જોનાર અને જોવાતા ક્યારેય અલગ નથી.
તથા ચાત્ર ભવત્સ્વપ્નસઙ્કલ્પશ્ ચિત્તરાજ્યધીઃ । સ્વાનુભૂત્યૈવ દૃષ્ટાન્તસ્ તસ્માદ્ ધૃદ્ય્ અસ્તિ દૃશ્યભૂઃ
આ સંદર્ભમાં, મનનું રાજપણું એ જ્ઞાનીઓના સપના અને કલ્પના જેવું છે; આ વાત દરેકે પોતાના અનુભવથી જાણી શકે છે, એટલે દેખાતું બધું મનમાં જ છે.
તસ્માચ્ ચિત્તવિકલ્પસ્થઃ પિશાચો બાલકં યથા । વિનિહન્ત્ય્ એવમ્ એષાન્તર્ દ્રષ્ટારં દૃશ્યરૂપિકા
જેમ મનની ગૂંચમાં રહેલો ભૂત બાળકને નાશ કરે છે, તેમ આ અંદરની શક્તિ, જે દેખાતી વસ્તુનું રૂપ લે છે, જોનારને નાશ કરે છે.
યથાઙ્કુરો ઽન્તર્ બીજસ્ય સંસ્થિતો દેશકાલતઃ । કરોતિ ભાસુરં દેહં તનોત્ય્ એવં હિ દૃશ્યધીઃ
જેમ બીજમાં રહેલો અંકુર યોગ્ય સમય અને સ્થળે તેજસ્વી શરીર ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ જ દૃશ્યની સમજણ દેખાતી વસ્તુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
સચ્ ચેન્ ન શામ્યતિ કદાચન દૃશ્યદુઃખં દૃશ્યે ત્વ્ અશામ્યતિ ન બોદ્ધરિ કેવલત્વમ્ । દૃશ્યે ત્વ્ અસમ્ભવતિ બોદ્ધરિ બોદ્ધૃભાવઃ શામ્યેત્ સ્થિતે ઽપિ હિ તદ્ અસ્ય વિમોક્ષમ્ આહુઃ
જો દેખાતી વસ્તુઓનું દુઃખ ક્યારેય શમતું નથી, તો એ દુઃખ દેખાતી વસ્તુઓમાં જ રહે છે, અને જાણનારામાં શુદ્ધ જ્ઞાન જાગતું નથી; પણ જ્યારે જાણનારામાં દેખાતું કંઈ રહેતું નથી, ત્યારે જાણનારપણું પણ શમાઈ જાય છે—even જો દેખાતું રહે તો પણ, આ જ મુક્તિ કહેવાય છે.
કથયત્ય્ એવમ્ ઉદ્દામવચનં મુનિનાયકે । શ્રોતુમ્ એકરસે જાતે જને મૌનવતિ સ્થિતે
મુનિશ્રેષ્ઠે એવા અદ્ભુત વચનો કહ્યા ત્યારે, સાંભળવાની એકાગ્ર ઇચ્છા ધરાવતાં બધા લોકો શાંતિપૂર્વક મૌન રહીને ધ્યાનપૂર્વક બેઠા હતા.
શાન્તેષુ કિઙ્કિણીજાલસ્વનેષુ સ્પન્દનં વિના । પઞ્જરાન્તરહારીતશુકેષ્વ્ અપ્ય્ અસ્તકેલિષુ
ગજ્જાની ઝાંઝરીઓના અવાજ પણ શાંત થઈ ગયા હતા અને પાંજરામાં રહેલા શુક-હરિત પણ રમતાં અટકી ગયા હતા.
સુવિસ્મૃતવિલાસાસુ સ્થિતાસુ લલનાસ્વ્ અપિ । ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવ ન્યસ્તે સમસ્તે રાજસદ્મનિ
સામાન્ય રીતે હસતાં-રમતાં રહેનારી સ્ત્રીઓ પણ એ સમયે એવી સ્થિર ઊભી રહી ગઈ હતી, જાણે રાજમહેલની દિવાલ પર ચિત્રિત થઈ ગઈ હોય.
મુહૂર્તશેષમ્ અભવદ્ દિવસં મધુરાતપમ્ । વ્યવહારો રવિકરૈસ્ સહ તાનવમ્ આયયૌ
દિવસનો થોડો જ સમય બાકી રહ્યો હતો અને મીઠી કિરણો ફેલાઈ રહી હતી; રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ પણ ધીરે-ધીરે સૂર્યકિરણો સાથે ઓછી થવા લાગી હતી.
વવુર્ ઉત્ફુલ્લકમલપ્રકરોન્મદમાંસલાઃ । વાયવો મધુરસ્પન્દં શ્રવણાર્થમ્ ઇવાગતાઃ
ફૂલેલા કમળની સુગંધથી મદમસ્ત થયેલી હવા એ રીતે હળવે વહેતી હતી, જાણે સાંભળવા માટે આવી હોય.
શ્રુતં ચિન્તયિતું ભાનુર્ ઇવાહોરચનાભ્રમમ્ । તત્યાજૈકાન્તમ્ અગમચ્ છૂન્યમ્ અસ્તગિરેસ્ તટમ્
સૂર્યે જાણે સાંભળેલું વિચારવા માટે પોતાની રોજની ચાલ છોડીને પશ્ચિમના ખાલી પર્વતકાંઠે જવાનું પસંદ કર્યું.
ઉત્તસ્થુર્ મિહિકારમ્ભશ્યામતા વનભૂમિષુ । વિજ્ઞાનશ્રવણાદ્ અન્તશ્શીતલાશ્ શાન્તતા ઇવ
વનભૂમિ પર ધૂંધળી અંધકાર છવાઈ ગઈ, જાણે જ્ઞાન સાંભળવાથી અંદરથી ઠંડક અને શાંતિ ફેલાઈ ગઈ હોય.
બભૂવુર્ અલ્પસઞ્ચારા જના દશસુ દિક્ષ્વ્ અપિ । સાવધાનતયા શ્રોતુમ્ ઇવ સન્ત્યક્તચેષ્ટિતાઃ
દસેય દિશામાં લોકો બહુ ઓછા ફરતાં હતાં, જાણે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા માટે બધું કામકાજ છોડી દીધું હોય.
છાયા દીર્ઘત્વમ્ આજગ્મુર્ વાસિષ્ઠં વર્ણનક્રમમ્ । ઇવ શ્રોતુમ્ અશેષાણાં વસ્તૂનાં દીર્ઘકન્ધરાઃ
વસીષ્ઠજીની વિગતવાર વાતો સાંભળવાની આતુરતા એટલી હતી કે, બધાની છાયાઓ લાંબી થઈ ગઈ, જાણે એમના ગળા પણ લાંબા થઈ ગયા હોય.
પ્રતીહારઃ પુરઃ પ્રહ્વો ભૂત્વાહ વસુધાધિપમ્ । દેવ સ્નાનદ્વિજાર્ચાસુ કાલો હ્ય્ અતિગતો ભૃશમ્
એ પછી દરબારના સેવકે રાજાને નમ્રતાથી કહ્યું: 'મહારાજ, સ્નાન અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવાનો સમય બહુ જ વીતી ગયો છે.'
તતો વસિષ્ઠો ભગવાન્ સંહૃત્ય મધુરાં ગિરમ્ । અદ્ય તાવન્ મહારાજ શ્રુતમ્ એતાવદ્ અસ્તુ વઃ
પછી પૂજ્ય વસીષ્ઠજીએ પોતાની મીઠી વાત અટકાવીને કહ્યું: 'મહારાજ, આજે માટે એટલું જ સાંભળો.'
પ્રાતર્ અન્યદ્ વદિષ્યામ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૌનવાન્ અભૂત્ । ઇત્ય્ આકર્ણ્યૈવમ્ અસ્તૂક્ત્વા ભૂપતિર્ ભૂતિવૃદ્ધયે
'કાલે સવારે આગળ કહેશ,' એમ કહીને વસીષ્ઠજી મૌન થઈ ગયા. રાજાએ પણ આ સાંભળી, 'જેમ થાય તેમ' એમ કહ્યું અને સૌના કલ્યાણ માટે સહમત થયા.
પુષ્પાર્ઘ્યપાદ્યસમ્માનદક્ષિણાદાનપૂજયા । સદેવર્ષિમુનીન્ વિપ્રાન્ પૂજયામ્ આસ સાદરમ્
ફૂલ, પાદ્ય, સન્માન, દક્ષિણા અને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને તેણે દેવતાઓ, ઋષિઓ, મુનિઓ અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોને ખૂબ આદરથી પૂજ્યા.
અથોત્તસ્થૌ સભા સર્વા સરાજમુનિમણ્ડલા । કુણ્ડલાકીર્ણરશ્મ્યોઘપરિવેશાવૃતાનના
પછી આખી સભા, જેમાં રાજા, મુનિઓ અને ઋષિઓ હતા, ઊભી રહી; તેમના ચહેરા કુંડળ અને હારની ઝાંખીથી તેજસ્વી લાગતા હતા.
પરસ્પરાંસસઙ્ઘટ્ટરણત્કેયૂરકઙ્કણા । હારભારાહતસ્વર્ણપટ્ટાભોરસ્તટાન્તરા
જ્યારે તેઓ ચાલ્યા ત્યારે તેમના હાથના કંકણ અને કયૂર એકબીજાને વાગી ઊજળી ઉઠ્યા, અને હારના વજનથી કપડાંના સોનાના પાટા છાતીના કિનારે ઝગમગતા હતા.
શેખરોત્સઙ્ગવિશ્રાન્તપ્રબુદ્ધમધુપસ્વનૈઃ । સઘુઙ્ઘુમશિરોભાગા પતદ્ભિર્ ઇવ મૂર્ધજૈઃ
મસ્તક પરના શિખરમાં આરામ કરતા મધમાખીઓની મીઠી ગુંજન અને ખસતા વાળની હળવી ખડખડાટ સાથે તેમનાં માથાં પર નરમ અવાજ ગૂંજતો હતો.
કાઞ્ચનાભરણોદ્દ્યોતકનકીકૃતદિઙ્મુખાઃ । બુદ્ધિસ્થમુનિવાગર્થસંશાન્તેન્દ્રિયવૃત્તયઃ
સુવર્ણ આભૂષણોથી ઝગમગતાં, દિશાઓને પણ સોનાની જેમ તેજસ્વી બનાવતાં, ઋષિઓના ઇન્દ્રિયો સંપૂર્ણ શાંત થઈ ગઈ હતી અને તેમનું મન તથા વાણી જ્ઞાનમાં સ્થિર હતી.
જગ્મુર્ નભશ્ચરા વ્યોમ ભૂચરા ભૂમિમણ્ડલમ્ । ચક્રુર્ દિનસમાચારં સ્વં સર્વે સ્વેષુ વેશ્મસુ
આકાશમાં ફરનારાઓ આકાશમાં ગયા, જમીન પર રહેનારાઓ ધરતી પર ગયા; બધાએ પોતાના ઘરે જઈને રોજની રીત પ્રમાણે કાર્ય કર્યું.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે શ્યામા યામિની સમદૃશ્યત । જનસઙ્ઘાતનિર્મુક્તે ગૃહે બાલાઙ્ગના યથા
આ દરમિયાન, કાળી રાત આવી, જાણે ભીડથી ખાલી થયેલા ઘરમાં કોઈ યુવાન કન્યા દેખાય તેમ.
દેશાન્તરં ભાસયિતું યયૌ દિવસનાયકઃ । સર્વત્રાલોકકર્તૃત્વમ્ એવ સાત્પુરુષં વ્રતમ્
દિવસના દેવતાએ બીજું દેશ પ્રકાશિત કરવા માટે પ્રસ્થાન કર્યું; સર્વત્ર સારા માણસોનું સાચું વ્રત છે પ્રકાશ ફેલાવવું.
ઉદભૂદ્ અભિતસ્ સન્ધ્યા તારાનિકરધારિણી । ઉત્ફુલ્લકિંશુકવના વસન્તશ્રીર્ ઇવોદિતા
ચારેય બાજુ સંધ્યા ફેલાઈ, તારાઓની ઝાંખીથી શોભાયમાન હતી, જાણે ફૂલેલા કિંચુકના વનમાં વસંતની રાણી આવી હોય તેવી ભાત પાથરી હતી.
ચૂતનીપકદમ્બાગ્રગ્રામચૈત્યગૃહોદરે । નિલિલ્યિરે ખગાશ્ ચિત્તે તદા તા વૃત્તયો યથા
આમ્ર, નીપ અને કદંબના વૃક્ષોમાં તથા ગામના મંદિરના ખૂણામાં પક્ષીઓ છુપાઈ ગયા, જેમ મનની અંદર વૃત્તિઓ શાંત થઈ જાય છે.