ન સર્ગો ઽસ્તિ વિદ્ અસ્ત્ય્ અચ્છા સા ચ સત્યેવ ખોપમા । વિચ્છબ્દાર્થાકલ્પનેન તદ્ એતદ્ બુધ્યતે સ્વયમ્
અહીં સર્જન નથી, પણ શુદ્ધ જ્ઞાન છે, જે આકાશ જેવું નિર્મળ છે; અવાજ અને અર્થ ની કલ્પના છૂટી જાય ત્યારે આ સત્ય પોતે જ અનુભૂતિમાં આવે છે.
ન સર્ગસર્ગશબ્દાર્થમતિર્ અસ્તીતિ નિશ્ચયઃ । સર્ગસઙ્કલ્પસંશાન્તાવ્ આત્મનૈવાશુ બુધ્યતે
કોઈ સર્જન નથી, કે સર્જન ના અવાજ અને અર્થ ની સમજણ છે—આવો નિશ્ચય થાય છે; જ્યારે સર્જન ની કલ્પના શાંત થાય છે, ત્યારે આત્મા એ વાત તરત જ જાણી લે છે.
અસર્ગપ્રતિપત્તિર્ હિ સર્ગશબ્દાર્થવિસ્મૃતૌ । સ્ફુટીભવત્ય્ અશેષેણ શિષ્યતે યદ્ અનામ તત્
જ્યારે સર્જનના શબ્દ અને અર્થની યાદ ભૂલાઈ જાય છે, ત્યારે અસર્જનનું જ્ઞાન સ્પષ્ટ બની જાય છે; પછી જે બાકી રહે છે, એ નામરહિત અને સંપૂર્ણ છે.
વેદનં સર્ગસંવિત્તિર્ અવેદનમ્ અસર્ગકમ્ । ન વેદનાવેદનયોર્ ભેદશ્ શબ્દાદ્ ઋતે ઽસ્તિ ચ
સર્જનનું જ્ઞાન એટલે અનુભવ; અસર્જનનું જ્ઞાન એટલે અનનુભવ. અનુભવ અને અનનુભવમાં શબ્દ સિવાય બીજું કોઈ ભેદ નથી.
સર્વસ્યાનન્તરૂપત્વાત્ ક્વ ભેદẖ ક્વ ચ ભેદનમ્ । ક્વ વિસ્મૃતિર્ અતશ્ શાન્તં તૂષ્ણીમ્ એવાસનં શિવમ્
બધું અનંત સ્વરૂપનું હોવાથી, ક્યાં ભેદ છે અને ક્યાં વિભાજન છે? ક્યાં ભૂલ છે? તેથી શાંતિપૂર્વક, મૌન રહેવું એ શુભ છે.
નિરસ્તસઙ્કલ્પવિકલ્પજાલમ્ આલાનકલ્પં સુચિરોષિતં યત્ । પ્રશાન્તશાસ્ત્રાર્થવિચારસત્તમ્ અશઙ્કમ્ આદ્યં શિવમ્ અવ્યયં તત્
જે લાંબા સમયથી વિચાર અને કલ્પનાના જાળમાંથી મુક્ત છે, મહેલ જેવું સ્થિર છે, શાંતિપૂર્ણ શાસ્ત્રાર્થના વિચારમાં સ્થિર છે, શંકાવિહિન છે, એ મૂળભૂત, શુભ અને અવિનાશી છે.
ખાત્માનસ્ સકલાસ્ સર્ગાસ્ સર્ગાત્મ સકલં ચ ખમ્ । ન નભસ્સર્ગયોર્ ભેદḫ પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ
બધા સર્જનોનું મૂળ સ્વરૂપ આકાશ છે, અને સર્જનનું સાર પણ આકાશ જ છે; જેમ પવનના હલનચલનમાં અને પવનમાં કોઈ ફરક નથી, એમ આકાશ અને સર્જનમાં પણ કોઈ ભેદ નથી.
પૂરિતાનન્તગગનાḫ પ્રભા વ્યોમ્નિ ગમાગમમ્ । ન યથા રોધયન્ત્ય્ એતાસ્ તથા સર્ગાḫ પરસ્પરમ્
જે રીતે પ્રકાશની કિરણો અનંત આકાશમાં ભરાઈ જાય છે અને આવ-જાવ કરતી હોય છતાં એકબીજાને અટકાવતી નથી, એ જ રીતે સર્વ સર્જનો પણ એકબીજાને અવરોધતા નથી.
મિલન્તિ ન મિલન્ત્ય્ અન્તર્ યથૈતે પરમાણવઃ । ખે સૂક્ષ્મત્વાદ્ અલક્ષ્યત્વાત્ તથા સર્ગાḫ પરસ્પરમ્
જેમ આકાશમાં રહેલા પરમાણુઓ ખૂબ સૂક્ષ્મ અને દેખાય નહીં એવા હોવાથી ન તો મળતા છે કે ન અલગ પડે છે, એ જ રીતે સર્વ સર્જનો પણ એકબીજા સાથે સાચે મળતા કે અલગ પડતા નથી.
મનાગ્ અપિ ન ભેદો ઽસ્તિ મિલિતાનાં યથામ્ભસામ્ । તથા ચિદ્ઘનરૂપાણામ્ સર્ગાણાં શ્લિષ્યતામ્ અપિ
જેમ મળેલા પાણીમાં ذرાય પણ ભેદ રહેતો નથી, તેમ જ શુદ્ધ ચેતન સ્વરૂપ ધરાવતાં સર્વ સર્જનો ભેગા થાય ત્યારે પણ કોઈ ફરક રહેતો નથી.
નીહારાણાં વિમિશ્રાણાં લક્ષ્યન્તે નાણવો યથા । પૃથગ્ જીવૈર્ ન સર્ગાણાં લક્ષ્યન્તે જન્તવસ્ તથા
જેમ ધુમ્મસના કણો ભેળાઈ જાય છે અને અલગથી દેખાતા નથી, તેમ જ સૃષ્ટિમાં રહેલા જીવ પણ એકબીજાથી અલગ દેખાતા નથી.
યથા યાતિ સરિત્ય્ અમ્બુ મજ્જનોન્મજ્જનાબિલમ્ । તથા સ્ફુરતિ સર્ગૌઘḫ પૃથઙ્ મિશ્રશ્ ચ ચિદ્ધૃદિ
જેમ નદીનું પાણી ઘોળમાં પ્રવેશે છે અને પાછું બહાર આવે છે, તેમ જ સૃષ્ટિના પ્રવાહ પણ ચેતનાના હૃદયમાં ક્યારેક અલગ અને ક્યારેક ભેગા દેખાય છે.
અવાયવો યથામોદા મિશ્રીભૂતાḫ પરસ્પરમ્ । ન રોધકા ન પશ્યન્તિ તથા સર્ગાẖ ખરૂપિણઃ
જેમ વિવિધ સુગંધો ભળી જાય છે પણ એકબીજાને અટકાવતી નથી કે જોઈ શકતી નથી, તેમ જ આકાશ સ્વરૂપ સૃષ્ટિઓ પણ એકબીજાને અવરોધતી નથી.
આવર્તાḫ પરિવર્તન્તે યથા રજસિ રાજસાઃ । અસ્પષ્ટોગ્રાનિલે સ્ફારે તથા સર્ગાḫ પરસ્પરમ્
જેમ ધૂળ મજબૂત અને વિશાળ પવનમાં ગોળ ગોળ ફરે છે અને સ્પષ્ટ દેખાતી નથી, તેમ જ સૃષ્ટિઓ પણ એકબીજામાં ફરતી રહે છે.
સઙ્કલ્પાત્મતયાન્યોઽન્યં ન દ્રષ્ટારો ન રોધકાઃ । નભસીવ નભોભાગાસ્ સ્વપ્રભાસ્વ્ ઇવ ચ પ્રભાઃ
જેમ આકાશના ભાગો એકબીજાને જોઈ શકતા નથી કે અવરોધતા નથી, તેમ જ વિચારોના સ્વરૂપે જીવો પણ એકબીજાને જોઈ શકતા નથી કે અટકાવી શકતા નથી — જેમ પ્રકાશ પોતાની જ તેજમાં રહે છે, એમ.
કેચિન્ મિથઃ સમ્મિલિતા એકતામ્ ઉપયાન્ત્ય્ અલમ્ । નીહારેષ્વ્ ઇવ નીહારાસ્ સ્વપ્રભાસ્વ્ ઇવ ચ પ્રભાઃ
કેટલાક જીવો એકબીજા સાથે મળીને સંપૂર્ણ રીતે એકરૂપ થઈ જાય છે, જેમ ધુમ્મસ ધુમ્મસમાં ભળી જાય છે, કે જેમ પ્રકાશ પોતાની જ તેજમાં ભળી જાય છે.
કેચિન્ મિથસ્ સમ્મિલિતા અપિ ભાન્તિ વિલક્ષણાઃ । ઘૃતોદા ઇવ દુગ્ધાબ્ધૌ રત્નદીપ્તાવ્ ઇવાર્કભાઃ
કેટલાક જીવો ભલે એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય, છતાં અલગ-અલગ દેખાય છે — જેમ ઘી અને પાણી દુધના દરિયામાં અલગ દેખાય છે, કે જેમ રત્નોમાંથી પડતા સૂર્યપ્રકાશના કિરણો અલગ-અલગ તેજ આપે છે.
સવિકાસા યથા સ્વપ્ને મેરુમન્દરકોટયઃ । સંવિત્તત્ત્વે તથા સર્ગા દૃષદાદ્યન્તરેષ્વ્ અપિ
જેમ સ્વપ્નમાં મેરુ અને મંદર પર્વતોની ટોચો ખુલ્લી નજરે દેખાય છે, તેમ જ ચેતનાની વાસ્તવિકતામાં પથ્થર અને અન્ય વસ્તુઓમાં પણ સર્જન દેખાય છે.
સંવિત્ સર્વગતા શાન્તા સત્તાસામાન્યરૂપિણી । સર્ગશબ્દાર્થરહિતાસ્ સર્ગાસ્ તસ્યાẖ કિલોદરમ્
ચેતના સર્વત્ર વ્યાપેલી, શાંત અને સર્વના અસ્તિત્વરૂપ છે; 'સૃષ્ટિ' શબ્દ કે અર્થ વગરની અનેક રચનાઓ એમાં સમાયેલા છે.
સ્થલં જલં નભશ્ શૈલં પૂર્વમ્ અદ્યાધુનાખિલમ્ । સર્વં સર્વગતં શાન્તં સર્વગત્વાન્ મહાચિતેઃ
ભૂમિ, પાણી, આકાશ કે પર્વત—પહેલાં હોય કે હવે હોય, બધું જ સર્વત્ર વ્યાપેલું અને શાંત છે, કારણ કે મહાન ચેતનાનો વ્યાપ સર્વત્ર છે.
સંવિન્મયત્વાદ્ વાર્યન્તર્ અપિ સન્ત્ય્ એવ સૃષ્ટયઃ । ચિત્તાકાશાત્મિકા નોઢાḫ પ્રતિબિમ્બાન્વિતા ઇવ
ચેતનાની સ્વરૂપતાથી પાણી અને બીજા તત્વોમાં પણ રચનાઓ ખરેખર છે; પણ એ મનના આકાશમાં સ્થાયી નથી, માત્ર પ્રતિબિંબ જેવી દેખાય છે.
ભૂતપઞ્ચકસત્તાસુ સબાહ્યાભ્યાન્તરં સદા । સન્તિ સર્ગસહસ્રાણિ ન ચ સન્તિ કદાચન
પાંચ તત્વોના અસ્તિત્વમાં, બહાર અને અંદર, હંમેશા હજારો રચનાઓ છે—અને છતાં, ક્યારેય સાચે તો એ નથી જ.
સર્વત્ર સર્વદા સર્વં સાર્વં સર્વેણ સર્વથા । ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ સત્યં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મૃષા
દરેક જગ્યાએ, દરેક સમયે, દરેક વસ્તુ, દરેક રીતે — અહીં કંઈ પણ સાચું છે એવું નથી, અને કંઈ પણ ખોટું છે એવું પણ નથી.
ન ચ કિઞ્ચિન્ મૃષા નૈવ સત્યં કિઞ્ચિન્ ન મધ્યમમ્ । બૃહદ્ બ્રહ્માયતે બ્રહ્મ શાન્તમ્ અન્તવિવર્જિતમ્
કોઈ પણ વસ્તુ ખોટી નથી, કોઈ પણ વસ્તુ સાચી નથી, અને વચ્ચે કંઈ નથી; વિશાળ બ્રહ્મા તો માત્ર બ્રહ્મા જ છે — શાંત અને અનંત.
સર્વભાવોપમર્દેન ભાવḫ ફલતિ પીવરઃ । તેનાતિભાવો જયતિ શ્લિષ્ટયોર્ અપિ સર્ગયોઃ
બધી સ્થિતિઓ ઓગળી જાય ત્યારે એક પૂર્ણ સ્થિતિ ઊભી થાય છે; એથી સર્વોચ્ચ અવસ્થા બંને સર્જનોના મિલન વચ્ચે પણ વિજયી બને છે.
જીવḫ પરસ્પરાપ્રાપ્તાવ્ ઊનભાવેન સિધ્યતિ । સંસારસ્ સમભાવસ્ તુ સમતાં ગચ્છતિ દ્વયોઃ
વ્યક્તિ આત્મા પરસ્પર પૂર્ણતા ન હોવાને કારણે સ્થિર થાય છે; જ્યારે સંસાર સમાન સ્વભાવ ધરાવતો હોય ત્યારે બંનેમાં સમતા પ્રાપ્ત કરે છે.
વિલક્ષણા બૃહદ્ભાવાસ્ સમત્વાન્ મિલિતા મિથઃ । વૈલક્ષણ્યેન તિષ્ઠન્તિ નાનાવર્ણા ઇવ ત્વિષઃ
વિશાળ અને અલગ અલગ અવસ્થાઓ, સમાનતાના કારણે એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે; છતાં, પોતાની વિશિષ્ટતા વડે, એ અલગ જ રહે છે, જેમ કે વિવિધ રંગોની કિરણો અલગ અલગ દેખાય છે.
નિરર્ગલા સર્ગપરમ્પરેતિ વિજૃમ્ભતે ઽન્તḫ પરમાણુધાતોઃ । અપ્ય્ અન્તર્ અદ્રીન્દ્રશિલાન્તરે ચ વહ્નૌ જલે વાખિલવસ્તુજાતે
અનંત સર્જનશૃંખલા નિર્વિઘ્ન રીતે ફેલાયેલી છે, એ અંતિમ અણુના અંતરમાં પણ, અને પર્વતો, પથ્થરો, અગ્નિ, પાણી અને તમામ વસ્તુઓની અંદર પણ વ્યાપી છે.
સઙ્કલ્પરૂપાદ્રિનદીદિનેશદિક્કાલકલ્પસ્ફુરણાકુલાપિ । જગન્મહામણ્ડલપિણ્ડપીઠી વ્યોમોદરં ચિદ્ઘનશૂન્યધાતૌ
કલ્પના રૂપે પર્વતો, વીજળી, સૂર્ય, દિશાઓ, સમય અને યુગોની ચમકથી જગતનું મહાન મંડળ, બ્રહ્માંડનું સ્થાન, આકાશની અંદર, શુદ્ધ ચેતના અને શૂન્યના આધારમાં સ્થિર રહે છે.
નભશ્ ચ વાસ્યા ઉદરે ઽપ્ય્ અપારં સચન્દ્રતારાદ્રિદિવાકરાદિ । મિથસ્ ત્વ્ અદૃષ્ટશ્રુતશબ્દસારા કાચિન્ મિથોલબ્ધશરીરિકાપિ
આકાશ, વાયુ, સમુદ્ર, અને અંદરનું અનંત વિસ્તરણ — જેમાં ચંદ્ર, તારાઓ, પર્વતો, સૂર્ય વગેરે છે — એ બધામાંથી કેટલાકનું સત્વ નજરે, કાને કે શબ્દમાં નથી આવતું, અને કેટલાકને તો એકબીજાની સાથે સંબંધથી જ શરીર મળ્યું છે.