એતત્ તદ્ દુષ્કૃતં ભુક્તમ્ એતાસ્ તાસ્ સ્વર્ગસમ્પદઃ । યોન્યન્તરેષુ તિષ્ઠન્ હિ સ્થિતો ઽસ્મ્ય્ અહમ્ ઇહ દ્રુમઃ
આ એ પાપ છે જે ભોગવાયું, આ એ સ્વર્ગના સુખ છે; બીજા યોનિમાં રહીને, હવે હું અહીં વૃક્ષ રૂપે ઊભો છું.
સ્થિતાસ્મીયમ્ અહં વલ્લી સમ્પન્નો ઽસ્મીહ ષણ્ડકઃ । ગર્દભો ઽયમ્ અહં જાતશ્ શુકો ઽયમ્ અહમ્ આસ્થિતઃ
હું અહીં વલ્લી રૂપે ઊભો છું; અહીં ષંડક તરીકે પૂર્ણ થયો છું; હું ગધેડો બની જન્મ્યો છું; હું શુક તરીકે આ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે.
મર્કટો ઽસ્મીહ સમ્પન્નસ્ સમ્પન્નો ઽસ્મીહ તિત્તિરિઃ । ઋક્ષો ઽસ્મીહ વટો ઽસ્મીહ મત્સ્યો ઽસ્મીહાથ કચ્છપઃ
અહીં હું વાંદરો છું, અહીં હું તીતર છું, અહીં હું રીંછ છું, અહીં હું વટવૃક્ષ છું, અહીં હું માછલી છું અને અહીં હું કાચબો છું.
ઇહ વર્ષશતં તિર્યગ્ ઇહ વર્ષશતં તૃણમ્ । પ્રાપ્નોમિ માનુષીં જાતિં નરો ભૂયો ભવામ્ય્ અહમ્
અહીં હું સો વર્ષ પ્રાણી તરીકે રહ્યો, અહીં સો વર્ષ ઘાસપાત બની રહ્યો; પછી મને માનવ જન્મ મળ્યો અને ફરીથી હું મનુષ્ય બન્યો.
પિણ્ડદાનાદિભિર્ બન્ધુકૃત્યૈસ્ સત્પુત્રચેષ્ટિતૈઃ । ક્ષીણદુષ્કૃતસમ્પન્નો ભવામિ પુરુષો ઽધુના
સગાંઓ દ્વારા કરાયેલા પિંડદાન અને અન્ય ક્રિયાઓથી, અને સારા પુત્રના સારા કાર્યો દ્વારા, મારા બધા પાપો ક્ષય પામ્યા અને હવે હું મનુષ્ય બન્યો છું.
અયમ્ અસ્યાસ્ સ્ત્રિયા ગર્ભે માતુર્ અસ્મિ નિયોજિતઃ । ગર્ભમાસાષ્ટકે ક્ષીણે પિતુર્ જાતો ઽસ્મ્ય્ અયં ગૃહે
હું આ સ્ત્રીના ગર્ભમાં બાળક તરીકે મૂકાયો છું; જ્યારે ગર્ભના આઠ મહિના પૂરા થાય છે, ત્યારે પિતાના ઘરે જન્મ લઉં છું.
સ્થિતો ઽસ્મ્ય્ અયમ્ અહં બાલḫ પ્રાપ્તો ઽસ્મિ નવયૌવનમ્ । અયં જરામ્ અહમ્ ઇતશ્ ચિરાદ્ અયમ્ અહં મૃતઃ
અહીં હું બાળક છું, અહીં હું યુવાન થયો છું, અહીં હું વૃદ્ધ થયો છું, અને લાંબા સમય પછી અહીં હું મરી ગયો છું.
ઇત્યાદ્ય્ અનુભવઞ્ જીવો નિજવિભ્રમજર્જરઃ । ઉહ્યતે વાસનાવાત્યાપરાવર્તૈḫ પુનḫ પુનઃ
આ રીતે અને અન્ય અનેક અવસ્થાઓનો અનુભવ કરીને, આત્મા પોતાની ભ્રાંતિઓથી થકાઈને, પાછી ન ફરતી વાસનાની તોફાની લહેરોમાં વારંવાર ફસાઈ જાય છે.
વાસનાબિલકલ્લોલૈર્ વિવિધાવર્તવૃત્તિભિઃ । જીવતૃણ્યાસ્ સ્ફુરન્તીમાસ્ સંસારૈકમહાર્ણવે
સૂક્ષ્મ વાસનાઓની લહેરો અને વિવિધ વૃત્તિઓના પ્રવાહમાં, જીવ એક ઘાસના તણિયા જેવો, સંસારના વિશાળ સમુદ્રમાં હંમેશા ધ્રુજતો રહે છે.
જીવẖ ક્વચિત્ સુષુપ્તસ્થẖ ક્વચિત્ સ્થાવરતાજડઃ । ક્વચિદ્ વ્યાધિપરિમ્લાનẖ ક્વચિદ્ આધિભિર્ આતુરઃ
ક્યારેક જીવ ઊંઘમાં હોય છે, ક્યારેક વૃક્ષ જેવો નિષ્ક્રિય બને છે, ક્યારેક રોગથી સુકાઈ જાય છે, અને ક્યારેક માનસિક દુઃખથી પીડાય છે.
સુખી દુẖખી ભવો ઽભાવો નરો નાગો ઽમરો ઽસુરઃ । બકẖ કાકશ્ શુકશ્ શઙ્ખસ્ તિત્તિરિર્ હરિણો વૃષઃ
સુખી, દુઃખી, છે કે નથી, માનવ, સાપ, દેવ, દાનવ, બગલો, કાગડો, પોપટ, શંખ, ટીટોડી, હરણ કે વાછરડો—
ભવત્ય્ અભવ્યતામ્ એત્ય દુẖખાદ્ દુẖખં ભયાદ્ ભયમ્ । પતન્ન્ આપાતરમ્યેષુ રમતે ભોગભસ્મસુ
ક્યારેક યોગ્ય બની પછી અયોગ્ય બને છે, દુઃખમાંથી વધુ દુઃખમાં જાય છે, ભયમાંથી વધુ ભયમાં પડે છે, અને તાત્કાલિક આનંદમાં મગ્ન રહે છે, જે અંતે બળી જાય છે.
અશરીરો નિરાકારસ્ સઙ્કલ્પાત્મામ્બરાસ્પદઃ । પિશાચો ઽસ્મીતિ સંવિત્ત્યા ક્વચિદ્ ધત્તે પિશાચતામ્
શરીર વિના, આકાર વિના, કલ્પનાથી બનેલું, આકાશમાં વસે છે—ક્યારેક 'હું ભૂત છું' એમ માને છે અને ભૂતનું રૂપ ધારણ કરે છે.
યદ્ યત્ સર્ગે યથા રૂઢં તત્ તથા તુ નિષેવતે । જીવં સર્વાત્મકં તજ્જ્ઞમ્ અતજ્જ્ઞમ્ અપિ વાનઘ
સૃષ્ટિમાં જે જે રૂપે સ્થિર થાય છે, એ જ પ્રમાણે સ્વીકારી લે છે—એ જીવ સર્વજ્ઞ હોય કે અજ્ઞાની હોય, કે બીજું કંઈ હોય, હે નિર્દોષ.
યક્ષરક્ષḫપિશાચાદિભાવનાભ્રમભેદતઃ । જન્મનામ્ અત્ર સઙ્ખ્યાં ન કર્તું મમ સમાર્થતા
યક્ષ, રાક્ષસ કે ભૂત જેવી કલ્પનાઓના ભ્રમથી, અહીં કેટલાં જન્મ થયા છે તેની ગણતરી કરવી મારા માટે શક્ય નથી, કારણ કે એ જન્મોની કોઈ ગણતરી નથી.
પદાર્થભાવનામાત્રાદ્ અતિદુẖખપરમ્પરાઃ । અહન્તાત્મન ઉદ્યન્તિ સત્યાસત્યઘનભ્રમાઃ
માત્ર વસ્તુઓની કલ્પનાથી જ, પોતાને 'હું' માનનારા માટે અસંખ્ય અને ભારે દુઃખોની શ્રૃંખલા ઊભી થાય છે, જે સાચા અને ખોટા એવા ઘન ભ્રમોથી ભરેલી હોય છે.
એવં ખ એવ જાયન્તે ખરૂપાસ્ સંસૃતિભ્રમાઃ । ન દેશકાલાવરણં કુર્વન્ત્ય્ એતે મનાગ્ અપિ
આ રીતે, આ સંસારના ભ્રમો માત્ર આકાશમાં જ ઊભા થાય છે અને આકાશરૂપ જ હોય છે; એ કોઈ પણ રીતે દેશ કે સમયની બાંધણી લાદતા નથી, એમાં ذرાય પણ અવરોધ નથી.
અનારતં સર્ગપરમ્પરાણામ્ અરૂપિણીનામ્ અથ રૂપિણીનામ્ । જલદ્રવાનુક્રમસંસ્થિતાનાં ક્રાન્તો ઽસ્મિ ખે ખાત્મતયોદિતાનામ્
હું અનંત સર્જનશૃંખલાઓમાંથી પસાર થયો છું, જે ક્યારેક રૂપ વગરની અને ક્યારેક રૂપવાળી છે, પાણીની ધારોની જેમ વહેતી રહે છે અને આ બધું આકાશમાં આત્મારૂપે પ્રગટે છે.
યોગભૂમિકયોત્ક્રાન્તજીવિતસ્ય શરીરિણઃ । ભૂમિકાંશાનુસારેણ ક્ષીયતે પૂર્વદુષ્કૃતમ્
યોગના વિવિધ પગથિયાંમાંથી આગળ વધેલા માણસના જીવનમાં, તેના અગાઉના દુષ્કર્મોનું ફળ એના પ્રાપ્ત થયેલા સ્તર અનુસાર ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
પુરાભૂવમ્ અહં જન્તુર્ મૃતો ઽહં તત્ર બન્ધુષુ । ચિરેણેહાહમ્ ઉત્પન્ન ઇતિ પશ્યત્ય્ અસૌ તતઃ
એ માણસ એવું અનુભવે છે: 'હું પહેલાં જીવતો હતો, પછી મારા સંબંધીઓ વચ્ચે મરી ગયો, અને લાંબા સમય પછી હવે અહીં જન્મ લીધો છે.'
એવં ભાવનયોચ્છૂનં જાતં પશ્યતિ દેહકમ્ । સર્વાવયવસમ્પન્નં પઙ્કાદ્ ઇવ વિનિર્મિતમ્
આવી કલ્પનાથી ઊભેલા શરીરને, બધાં અંગો સાથે પૂર્ણ બનેલ, એ એવું જુએ છે જાણે કાદવમાંથી ઘડાયું હોય.
શરીરમ્ અભિસમ્પન્નં પશ્યન્ પ્રોચ્છૂનવાસનમ્ । પરલોકમ્ અથ સ્ફારં ચિનોત્ય્ આશુ ચ પશ્યતિ
જ્યારે એ સંપૂર્ણ બનેલ શરીરને જુએ છે અને અગાઉના સંસ્કારો પણ દેખાય છે, ત્યારે એ તરત જ બીજા લોકના વિશાળ ક્ષેત્રને ઓળખી અને જોઈ શકે છે.
તતẖ કતિપયં કાલં શેષં દુષ્કૃતકર્મણામ્ । ભુક્ત્વા સુકૃતભોગાય યાતિ પુણ્યવતાં પદમ્
પછી, થોડો સમય પોતાના ખરાબ કર્મોના બાકી રહેલા ફળો ભોગવીને, એ સારા કર્મોના આનંદ માટે આગળ વધે છે અને ધર્મી લોકો જેવું સ્થાન પામે છે.
તત્રોપરિ વિમાનેષુ લોકપાલપુરેષુ ચ । મેરૂપવનકુઞ્જેષુ રમતે રમણીસખઃ
ત્યાં, સ્વર્ગના મહેલો અને દેવતાઓના શહેરોમાં, તેમજ મેરુ પર્વતના બગીચા અને ઝાડીઓમાં, પોતાના પ્રિયજનની સંગતમાં આનંદ માણે છે.
મન્દારદલદોલાસુ પુન્નાગગહનેષુ ચ । પારિજાતવનાગ્રેષુ રમતે રમણીસખઃ
મંદારના પાંદડાની ઝૂલામાં, પુન્નાગના ઘન ઝાડોમાં અને પારિજાતના બગીચાની ધાર પર, પોતાના પ્રિયજન સાથે આનંદ કરે છે.
સન્તાનકવિતાનેષુ પારિભદ્રદ્રુમેષુ ચ । કલ્પપાદપકુઞ્જેષુ રમતે રમણીસખઃ
સંતાનકના છાંયાવાળા સ્થળે, પારિભદ્રના વૃક્ષોમાં અને કલ્પવૃક્ષના ઝાડીઓમાં, પોતાના પ્રિયજનની સંગતમાં આનંદ માણે છે.
યોગભૂમિગતા યે યે મ્રિયન્તે પુરુષોત્તમાઃ । તે ક્ષીણદુષ્કૃતા મત્તા રમન્તે સુરસદ્મસુ
યોગના વિવિધ અવસ્થાઓમાં સ્થિર થયેલા શ્રેષ્ઠ પુરુષો, જેમણે પોતાના બધા દુષ્કર્મો ખતમ કરી દીધા હોય છે, તેઓ જ્યારે મૃત્યુ પામે છે ત્યારે દેવલોકમાં આનંદમાં મસ્ત થઈને વિહાર કરે છે.
સ્વાસ્તીર્ણકલ્પતરુપલ્લવસંસ્તરેષુ પુષ્પાવનદ્ધમૃદુહેમલતાલયેષુ । સમ્યક્ક્રિયાસ્ સુરપુરેષુ સહાપ્સરોભિર્ વિદ્યાધરાસ્ સુરતસારસુખં રમન્તે
ઈચ્છિત ફળ આપતા વૃક્ષોના કોમળ પાંદડાંથી છવાયેલા પથારાં પર, સુગંધિત ફૂલોથી ગૂંથાયેલા સુવર્ણ મંડપોમાં, વિદ્યાધરો દેવલોકમાં અપ્સરાઓ સાથે સર્વવિધ વિધિઓ પૂર્ણ કરીને, આનંદ અને સુખમાં લીન થઈને વિહાર કરે છે.
પ્રત્યેકમ્ એવમ્ ઉદિતḫ પૃથક્સંસારષણ્ડકઃ । સસુરાસુરપાતાલલોકાન્તરધરામ્બરઃ
આ રીતે દરેક જગત અલગ-અલગ રીતે ઊભું થાય છે, જેમાં દેવો, અસુરો, પાતાળલોક અને ધરતી-આકાશનો વિશાળ વિસ્તાર સામેલ હોય છે.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યા એવમ્ એવ ગતાસ્ સ્થિતિમ્ । સઙ્કલ્પાત્માન એવેમં સર્ગસઙ્કલ્પમ્ આશ્રિતાઃ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઈન્દ્ર, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ પણ આવી જ રીતે પોતાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે, કારણ કે તેઓ સંકલ્પ સ્વરૂપ છે અને એ જ સર્જનના સંકલ્પ પર આધાર રાખે છે.