મુહૂર્તે સુચિરં કાલમ્ અશરીરશ્ શરીરકમ્ । ચિનોતિ પશ્યત્ય્ અભ્યેતિ જીવસ્ સ્વપ્નં ભવાન્ ઇવ
એક ક્ષણમાં કે લાંબા સમય પછી પણ, શરીર વગરનું જીવ આત્મા, પોતે શરીર બનાવે છે, તેને જુએ છે અને તેમાં પ્રવેશ કરે છે, જેમ કે કોઈ સ્વપ્નમાં પ્રવેશ કરે છે.
અશ્રેષ્ઠયા વાસનયા દુષ્ટાત્મફલવાન્ અહમ્ । દુẖખવાન્ અધમો જાત ઇતિ પશ્યતિ જીવકઃ
નબળી વૃત્તિઓ અને દુષિત સ્વભાવના ફળથી, જીવ પોતાને દુઃખી અને નીચો માને છે.
પ્રધાનયા વાસનયા પ્રધાનફલવાન્ અહમ્ । જાતḫ પ્રધાન એવેતિ ચિનોત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના
મુખ્ય વૃત્તિઓ અને તેમના મુખ્ય ફળથી, જીવ પોતાને ઉચ્ચ અવસ્થામાં જન્મેલો જાણે છે અને પોતે પોતાને ઓળખે છે.
જીવ એવમ્ અદેહો ઽપિ સદેહત્વમ્ ઉપાગતઃ । દેશકાલક્રમપ્રૌઢં પરલોકં પ્રપશ્યતિ
આ રીતે, શરીર વગરનો જીવ પણ, શરીર ધારણ કરી લે છે અને સમય અને સ્થાનના ક્રમથી વિકસિત થયેલું પરલોક જોઈ શકે છે.
અયં સ પરલોકો મે ધર્મરાજનરા ઇમે । અયં નીતો ઽસ્મિ નેયો ઽયં મમેદં તત્ત્વમ્ ઈહિતમ્
આજ એ બીજું લોક છે, આ ધર્મના રાજાઓ છે, મને અહીં લાવવામાં આવ્યો છે, આને પણ લાવવામાં આવવાનું છે, આ મારું છે, અને એ જ સત્ય છે જે હું શોધતો હતો.
પરલોકભુવસ્ ત્વ્ એતાસ્ સત્યં વચ્મિ પુરાકૃતમ્ । પૃષ્ટો ઽસ્મ્ય્ અયં ધર્મભૃતા ચ્છાયેયં મમ સાક્ષિણી
આ ખરેખર પરલોકના પ્રદેશો છે, હું જે કરેલું હતું એનું સાચું બોલું છું; ધર્મના પાલકો મને પૂછે છે, અને આ મારી છાંયાં મારી સાક્ષી છે.
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચેદં કર્મ મે પુરતસ્ સ્થિતમ્ । અયં નીતો ઽસ્મિ ગચ્છામિ સ્વર્ગં નરકમ્ એવ વા
મારા સારા અને ખરાબ કર્મો મારા સામે ઊભા છે; મને અહીં લાવવામાં આવ્યો છે, હવે હું સ્વર્ગ કે નરક, જ્યાં જવું હોય ત્યાં જઈશ.
એવમ્પ્રત્યયવાઞ્ જીવો દીર્ઘં સંસૃતિવિભ્રમમ્ । સમ્પશ્યતિ ક્ષણેનૈવ સંવત્સરશતેન ચ
આવી રીતે માન્યતા ધરાવતો જીવ લાંબા સમય સુધી સંસારના ભ્રમમાં રહે છે—ક્યારેક એક ક્ષણમાં, તો ક્યારેક સો વર્ષ સુધી પણ.
એષ દુẖખમહાષણ્ડો વાસનાબીજકોટરાત્ । અહમ્ ઇત્ય્ આત્મનો વ્યક્તં દુર્જાતાદ્ ઉપજાયતે
આ દુઃખનો વિશાળ જંગલ, મનની છુપાયેલી વાસનાના બીજમાંથી, 'હું છું' એવી સ્પષ્ટ લાગણી રૂપે, દુષ્કર્મથી જન્મે છે.
નિયોજિતો ઽસ્મ્ય્ અયં દુẖખે સુખે વા યોજિતો ઽસ્મ્ય્ અયમ્ । અયં મે વત્સરો યાત ઇદં વર્ષશતં ગતમ્
હું આ દુઃખમાં મુકાયો છું, ક્યારેક સુખમાં જોડાયો છું; આ વર્ષ મારી માટે વીતી ગયું, આ સો વર્ષો પણ પસાર થઈ ગયા.
એતત્ તદ્ દુષ્કૃતં ભુક્તમ્ એતાસ્ તાસ્ સ્વર્ગસમ્પદઃ । યોન્યન્તરેષુ તિષ્ઠન્ હિ સ્થિતો ઽસ્મ્ય્ અહમ્ ઇહ દ્રુમઃ
આ એ પાપ છે જે ભોગવાયું, આ એ સ્વર્ગના સુખ છે; બીજા યોનિમાં રહીને, હવે હું અહીં વૃક્ષ રૂપે ઊભો છું.
સ્થિતાસ્મીયમ્ અહં વલ્લી સમ્પન્નો ઽસ્મીહ ષણ્ડકઃ । ગર્દભો ઽયમ્ અહં જાતશ્ શુકો ઽયમ્ અહમ્ આસ્થિતઃ
હું અહીં વલ્લી રૂપે ઊભો છું; અહીં ષંડક તરીકે પૂર્ણ થયો છું; હું ગધેડો બની જન્મ્યો છું; હું શુક તરીકે આ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે.
મર્કટો ઽસ્મીહ સમ્પન્નસ્ સમ્પન્નો ઽસ્મીહ તિત્તિરિઃ । ઋક્ષો ઽસ્મીહ વટો ઽસ્મીહ મત્સ્યો ઽસ્મીહાથ કચ્છપઃ
અહીં હું વાંદરો છું, અહીં હું તીતર છું, અહીં હું રીંછ છું, અહીં હું વટવૃક્ષ છું, અહીં હું માછલી છું અને અહીં હું કાચબો છું.
ઇહ વર્ષશતં તિર્યગ્ ઇહ વર્ષશતં તૃણમ્ । પ્રાપ્નોમિ માનુષીં જાતિં નરો ભૂયો ભવામ્ય્ અહમ્
અહીં હું સો વર્ષ પ્રાણી તરીકે રહ્યો, અહીં સો વર્ષ ઘાસપાત બની રહ્યો; પછી મને માનવ જન્મ મળ્યો અને ફરીથી હું મનુષ્ય બન્યો.
પિણ્ડદાનાદિભિર્ બન્ધુકૃત્યૈસ્ સત્પુત્રચેષ્ટિતૈઃ । ક્ષીણદુષ્કૃતસમ્પન્નો ભવામિ પુરુષો ઽધુના
સગાંઓ દ્વારા કરાયેલા પિંડદાન અને અન્ય ક્રિયાઓથી, અને સારા પુત્રના સારા કાર્યો દ્વારા, મારા બધા પાપો ક્ષય પામ્યા અને હવે હું મનુષ્ય બન્યો છું.
અયમ્ અસ્યાસ્ સ્ત્રિયા ગર્ભે માતુર્ અસ્મિ નિયોજિતઃ । ગર્ભમાસાષ્ટકે ક્ષીણે પિતુર્ જાતો ઽસ્મ્ય્ અયં ગૃહે
હું આ સ્ત્રીના ગર્ભમાં બાળક તરીકે મૂકાયો છું; જ્યારે ગર્ભના આઠ મહિના પૂરા થાય છે, ત્યારે પિતાના ઘરે જન્મ લઉં છું.
સ્થિતો ઽસ્મ્ય્ અયમ્ અહં બાલḫ પ્રાપ્તો ઽસ્મિ નવયૌવનમ્ । અયં જરામ્ અહમ્ ઇતશ્ ચિરાદ્ અયમ્ અહં મૃતઃ
અહીં હું બાળક છું, અહીં હું યુવાન થયો છું, અહીં હું વૃદ્ધ થયો છું, અને લાંબા સમય પછી અહીં હું મરી ગયો છું.
ઇત્યાદ્ય્ અનુભવઞ્ જીવો નિજવિભ્રમજર્જરઃ । ઉહ્યતે વાસનાવાત્યાપરાવર્તૈḫ પુનḫ પુનઃ
આ રીતે અને અન્ય અનેક અવસ્થાઓનો અનુભવ કરીને, આત્મા પોતાની ભ્રાંતિઓથી થકાઈને, પાછી ન ફરતી વાસનાની તોફાની લહેરોમાં વારંવાર ફસાઈ જાય છે.
વાસનાબિલકલ્લોલૈર્ વિવિધાવર્તવૃત્તિભિઃ । જીવતૃણ્યાસ્ સ્ફુરન્તીમાસ્ સંસારૈકમહાર્ણવે
સૂક્ષ્મ વાસનાઓની લહેરો અને વિવિધ વૃત્તિઓના પ્રવાહમાં, જીવ એક ઘાસના તણિયા જેવો, સંસારના વિશાળ સમુદ્રમાં હંમેશા ધ્રુજતો રહે છે.
જીવẖ ક્વચિત્ સુષુપ્તસ્થẖ ક્વચિત્ સ્થાવરતાજડઃ । ક્વચિદ્ વ્યાધિપરિમ્લાનẖ ક્વચિદ્ આધિભિર્ આતુરઃ
ક્યારેક જીવ ઊંઘમાં હોય છે, ક્યારેક વૃક્ષ જેવો નિષ્ક્રિય બને છે, ક્યારેક રોગથી સુકાઈ જાય છે, અને ક્યારેક માનસિક દુઃખથી પીડાય છે.
સુખી દુẖખી ભવો ઽભાવો નરો નાગો ઽમરો ઽસુરઃ । બકẖ કાકશ્ શુકશ્ શઙ્ખસ્ તિત્તિરિર્ હરિણો વૃષઃ
સુખી, દુઃખી, છે કે નથી, માનવ, સાપ, દેવ, દાનવ, બગલો, કાગડો, પોપટ, શંખ, ટીટોડી, હરણ કે વાછરડો—
ભવત્ય્ અભવ્યતામ્ એત્ય દુẖખાદ્ દુẖખં ભયાદ્ ભયમ્ । પતન્ન્ આપાતરમ્યેષુ રમતે ભોગભસ્મસુ
ક્યારેક યોગ્ય બની પછી અયોગ્ય બને છે, દુઃખમાંથી વધુ દુઃખમાં જાય છે, ભયમાંથી વધુ ભયમાં પડે છે, અને તાત્કાલિક આનંદમાં મગ્ન રહે છે, જે અંતે બળી જાય છે.
અશરીરો નિરાકારસ્ સઙ્કલ્પાત્મામ્બરાસ્પદઃ । પિશાચો ઽસ્મીતિ સંવિત્ત્યા ક્વચિદ્ ધત્તે પિશાચતામ્
શરીર વિના, આકાર વિના, કલ્પનાથી બનેલું, આકાશમાં વસે છે—ક્યારેક 'હું ભૂત છું' એમ માને છે અને ભૂતનું રૂપ ધારણ કરે છે.
યદ્ યત્ સર્ગે યથા રૂઢં તત્ તથા તુ નિષેવતે । જીવં સર્વાત્મકં તજ્જ્ઞમ્ અતજ્જ્ઞમ્ અપિ વાનઘ
સૃષ્ટિમાં જે જે રૂપે સ્થિર થાય છે, એ જ પ્રમાણે સ્વીકારી લે છે—એ જીવ સર્વજ્ઞ હોય કે અજ્ઞાની હોય, કે બીજું કંઈ હોય, હે નિર્દોષ.
યક્ષરક્ષḫપિશાચાદિભાવનાભ્રમભેદતઃ । જન્મનામ્ અત્ર સઙ્ખ્યાં ન કર્તું મમ સમાર્થતા
યક્ષ, રાક્ષસ કે ભૂત જેવી કલ્પનાઓના ભ્રમથી, અહીં કેટલાં જન્મ થયા છે તેની ગણતરી કરવી મારા માટે શક્ય નથી, કારણ કે એ જન્મોની કોઈ ગણતરી નથી.
પદાર્થભાવનામાત્રાદ્ અતિદુẖખપરમ્પરાઃ । અહન્તાત્મન ઉદ્યન્તિ સત્યાસત્યઘનભ્રમાઃ
માત્ર વસ્તુઓની કલ્પનાથી જ, પોતાને 'હું' માનનારા માટે અસંખ્ય અને ભારે દુઃખોની શ્રૃંખલા ઊભી થાય છે, જે સાચા અને ખોટા એવા ઘન ભ્રમોથી ભરેલી હોય છે.
એવં ખ એવ જાયન્તે ખરૂપાસ્ સંસૃતિભ્રમાઃ । ન દેશકાલાવરણં કુર્વન્ત્ય્ એતે મનાગ્ અપિ
આ રીતે, આ સંસારના ભ્રમો માત્ર આકાશમાં જ ઊભા થાય છે અને આકાશરૂપ જ હોય છે; એ કોઈ પણ રીતે દેશ કે સમયની બાંધણી લાદતા નથી, એમાં ذرાય પણ અવરોધ નથી.
અનારતં સર્ગપરમ્પરાણામ્ અરૂપિણીનામ્ અથ રૂપિણીનામ્ । જલદ્રવાનુક્રમસંસ્થિતાનાં ક્રાન્તો ઽસ્મિ ખે ખાત્મતયોદિતાનામ્
હું અનંત સર્જનશૃંખલાઓમાંથી પસાર થયો છું, જે ક્યારેક રૂપ વગરની અને ક્યારેક રૂપવાળી છે, પાણીની ધારોની જેમ વહેતી રહે છે અને આ બધું આકાશમાં આત્મારૂપે પ્રગટે છે.
યોગભૂમિકયોત્ક્રાન્તજીવિતસ્ય શરીરિણઃ । ભૂમિકાંશાનુસારેણ ક્ષીયતે પૂર્વદુષ્કૃતમ્
યોગના વિવિધ પગથિયાંમાંથી આગળ વધેલા માણસના જીવનમાં, તેના અગાઉના દુષ્કર્મોનું ફળ એના પ્રાપ્ત થયેલા સ્તર અનુસાર ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
પુરાભૂવમ્ અહં જન્તુર્ મૃતો ઽહં તત્ર બન્ધુષુ । ચિરેણેહાહમ્ ઉત્પન્ન ઇતિ પશ્યત્ય્ અસૌ તતઃ
એ માણસ એવું અનુભવે છે: 'હું પહેલાં જીવતો હતો, પછી મારા સંબંધીઓ વચ્ચે મરી ગયો, અને લાંબા સમય પછી હવે અહીં જન્મ લીધો છે.'