પ્રાણવાતાન્વિતો જીવગન્ધો દેહસરોરુહમ્ । પ્રવિહાય સમુડ્ડીનẖ કમ્ અપ્ય્ આકાશમ્ આગતઃ
પ્રાણની સાથે જીવની સુગંધ લઈને, તે શરીર રૂપી કમળને છોડે છે અને ઊંચે ઉડીને કોઈ અજાણી જગ્યા પર પહોંચી જાય છે.
મુહૂર્તમ્ એકં સૌષુપ્તીમ્ અવસ્થામ્ અનુતિષ્ઠતિ । દેહભારં પરિત્યજ્ય ગાઢાં નિદ્રામ્ ઉપાગતઃ
થોડી ક્ષણ માટે, તે શરીરનો ભાર છોડી, ઊંડી ઊંઘની અવસ્થામાં રહે છે.
ક્ષણાત્ પ્રબોધમ્ આયાતસ્ સતતાભ્યસ્તયા સ્વયા । આપૂર્યતે વાસનયા સરિત્ખાત ઇવામ્ભસા
થોડી જ વારમાં, પોતાની સતત અભ્યાસની આદતથી, તે જાગૃત થાય છે અને વાસનાઓથી ભરાઈ જાય છે, જેમ કે નદીનું ખાડું પાણીથી ભરાઈ જાય છે.
સંસ્મૃત્ય સ્વધિયા સાધુસ્ સ સ્વભાવનયા તયા । વ્યોમ્નિ વ્યોમવપુર્ યસ્મિંસ્ તિષ્ઠેત્ પુર્યષ્ટકાન્વિતઃ
પોતાની જ બુદ્ધિથી સ્મરણ કરીને, તે પોતાની સ્વભાવમાં સ્થિર રહે છે; આકાશમાં, આકાશ જેવા રૂપ સાથે, સૂક્ષ્મ શરીર સાથે ત્યાં જ રહે છે.
ન તુ દૂરે ન નિકટે વ્યોમ નેદં ન ચેતરત્ । કામ્ અપ્ય્ અવર્ણનાયોગ્યાં તામ્ આકાશદશાં વિદુઃ
આ આકાશ ન તો દૂર છે, ન તો નજીક છે, ન તો આ છે, ન તો બીજું કંઈ છે; જેને કોઈ પણ રીતે વર્ણવી શકાય તેમ નથી, એવી આ અવસ્થાને જ લોકો આકાશની સ્થિતિ તરીકે ઓળખે છે.
તતસ્ સ જીવો વ્યોમ્ન્ય્ અત્ર પ્રાણવાતમયાત્મકઃ । શનૈḫ પ્રાગ્ભાવમ્ આદત્તે મધૌ રસમ્ ઇવાઙ્કુરઃ
પછી એ જીવ અહીં આ આકાશમાં, જેનો સ્વરૂપ પ્રાણ અને પવનથી બનેલું છે, ધીમે ધીમે પહેલાં જેવું હતું એ સ્થિતિને પાંગરે છે, જેમ વસંતમાં અંકુર રસ શોષી લે છે.
ભાવના યા સદાભ્યસ્તા તામ્ એવ મરણાવધૌ । સ્મરઞ્ જીવો જહાતીમં ભીમં ભારં કલેવરમ્
જે ધ્યાન સતત અભ્યાસમાં રાખ્યું હતું, એ જ મૃત્યુ સમયે સ્મરણ કરીને જીવ આ ભયાનક અને ભારે શરીરને ત્યજી દે છે.
યં યં ભાવં સ્મરન્ દેહાત્ સદાભાવિતમ્ ઉત્પ્લુતઃ । તસ્યૈવ ફલમ્ આપ્નોતિ સ્વપૌરુષબલાર્જિતમ્
જે જે ભાવને કોઈ સતત વિચારતો રહ્યો છે અને શરીર છોડતી વખતે જેને સ્મરે છે, એ ભાવનું જ ફળ પોતે કમાયેલી શક્તિથી પ્રાપ્ત કરે છે.
આદેહં યત્ સદાભ્યસ્તં જીવેન તદ્ અસૌ મૃતૌ । સર્વાન્ ભાવાન્ અનાદૃત્ય સ્મરતીદં કૃતં મયા
આ શરીરમાં જીવ એ જે કંઈ સતત અભ્યાસ કર્યો હોય છે, મૃત્યુ સમયે એ બધાં બીજા સંજોગોને ભૂલીને, એ જ વાતને યાદ કરે છે – 'આ મેં કર્યું છે.'
યુદ્ધરાજ્યસુરારામપાઠરોદનવિભ્રમાન્ । સ્વકર્મફલભીતો ઽસૌ નાગ્રસ્થાન્ અપિ પશ્યતિ
પોતાના કર્મોના પરિણામથી ડરીને, એ યુદ્ધ, રાજપાટ, ભોગ, ભણતર, રડવું અને ગૂંચવણ જેવી જૂની ઘટનાઓમાં એટલો ડૂબી જાય છે કે, સામે બેઠેલા લોકોને પણ જોઈ શકતો નથી.
ય આસન્નફલો ભાવસ્ સ્વવશેનાવશેન વા । સર્વભાવોપમર્દેન સ એવાગ્રે વિલોક્યતે
પોતાની ઈચ્છાથી કે અનિચ્છાથી, જે સંજોગ ફળ આપવા માટે સૌથી નજીક હોય છે, એ જ બધી બીજી સ્થિતિઓને દબાવીને, આગળ દેખાય છે.
શુભમ્ અસ્તુ મમેદાનીં ચિરં માશુભમ્ અસ્તુ મે । આકીટામરમ્ આશૈષા ક્ષીયતે ન કદાચન
'હમણાં મને શુભ મળે, લાંબા સમય સુધી અશુભ ન આવે' – એવી આશા નાના જીવથી લઈને દેવો સુધી બધામાં રહે છે અને ક્યારેય ઓછી થતી નથી.
ક્ષીયતે ભાવનૈષાન્તẖ કેવલં વિદિતાત્મનઃ । આકાશવિશદશ્ શાન્તો જ્ઞḫ પ્રનિર્વાતિ શામ્યતિ
આ આશા માત્ર એ જ વ્યક્તિમાં ઓછી થાય છે, જે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણે છે. જેવું આકાશ સ્વચ્છ હોય છે, તેવી જ શાંતિ તેને મળે છે; એવો જાણનારો મનથી શાંત થઈને આરામ પામે છે.
જડશ્ ચેત્ તત્ પુરો ભાવાન્ મૃતૌ કાંશ્ચિન્ ન પશ્યતિ । અજડશ્ ચેત્ તદભ્યસ્તૈર્ ભાવૈર્ આક્રમ્યતે ઽવશઃ
જો મનુષ્ય મૂર્ખ હોય, તો મૃત્યુ સમયે તેને અગાઉના કોઈપણ અવસ્થાઓ દેખાતી નથી; પણ જો તે જાગૃત હોય, તો જે અવસ્થાઓનું તેણે અભ્યાસ કર્યો હોય છે, તે અવશ્ય તેને ઘેરી લે છે.
એવમ્ આકાશરૂપો ઽસૌ જીવસ્ સંવૃતવાસનઃ । તં મુહૂર્તં જડાવસ્થો યુગં યાતં પ્રપશ્યતિ
આ જીવ, જેનું સ્વરૂપ આકાશ જેવું છે અને જેને વાસનાઓ ઢાંકી લીધી છે, તે એક ક્ષણ માટે જડ અવસ્થામાં રહે છે, પણ તેને એવું લાગે છે કે આખું યુગ પસાર થઈ ગયું છે.
અભવં પ્રાગ્ અહં જન્તુર્ મૃતસ્ તત્રાસ્મિ બન્ધુષુ । યુગમ્ અત્ર પરિક્ષીણમ્ અભિપશ્યતિ સ ક્ષણાત્
તે વિચારે છે, 'હું પહેલાં નહોતો, હવે મૃત્યુ પામીને આ સંબંધીઓમાં છું,' અને એક પળમાં જ તેને લાગે છે કે અહીં આખું યુગ પૂરુ થઈ ગયું છે.
મુહૂર્ત એવ સઞ્જાતે સ જીવો યુગનિશ્ચયે । ઇહ જાતુ પ્રવૃત્તો ઽસ્મિ દેશ ઇત્ય્ અવબુધ્યતે
નક્કી કરેલા સમયે થોડો સમય પસાર થાય છે, ત્યારે એ જીવને સમજ થાય છે કે, 'હવે હું આ જગ્યાએ પ્રવૃત્ત થયો છું.'
અભવં પ્રાગ્ અહં જન્તુર્ મૃતસ્ તત્રાસ્મિ બન્ધુષુ । તતẖ કૃતા મે સ્વજનૈḫ પિણ્ડદાનાદિકાẖ ક્રિયાઃ
પહેલાં હું મારા સગાંઓ વચ્ચે મરી ગયેલો પ્રાણી હતો; પછી મારા પોતાના લોકો એ મારી માટે પિંડદાન વગેરે ક્રિયાઓ કરી હતી.
તાભિર્ લબ્ધશરીરેણ મયા સુકૃતદુષ્કૃતે । ભુક્તે ચિરતરં કાલં જાતો ઽસ્મ્ય્ અદ્યેત્થમ્ ઉત્થિતઃ
આ ક્રિયાઓથી મને શરીર મળ્યું, અને મારા સારા-ખરાબ કર્મો અનુસાર મેં લાંબા સમય સુધી ભોગવ્યું; હવે હું આવી રીતે જન્મ્યો છું.
ઇત્થં મુહૂર્ત એવાસૌ ગતે પ્રત્યયવાન્ ભવન્ । સ્વવાસનાનુસારેણ દેહમ્ આત્મનિ પશ્યતિ
આ રીતે, થોડો સમય જતાં જ એ માનવીને ખાતરી થઈ જાય છે અને પોતાની વૃત્તિ પ્રમાણે પોતાનામાં જ શરીર જોઈ લે છે.
મુહૂર્તે સુચિરં કાલમ્ અશરીરશ્ શરીરકમ્ । ચિનોતિ પશ્યત્ય્ અભ્યેતિ જીવસ્ સ્વપ્નં ભવાન્ ઇવ
એક ક્ષણમાં કે લાંબા સમય પછી પણ, શરીર વગરનું જીવ આત્મા, પોતે શરીર બનાવે છે, તેને જુએ છે અને તેમાં પ્રવેશ કરે છે, જેમ કે કોઈ સ્વપ્નમાં પ્રવેશ કરે છે.
અશ્રેષ્ઠયા વાસનયા દુષ્ટાત્મફલવાન્ અહમ્ । દુẖખવાન્ અધમો જાત ઇતિ પશ્યતિ જીવકઃ
નબળી વૃત્તિઓ અને દુષિત સ્વભાવના ફળથી, જીવ પોતાને દુઃખી અને નીચો માને છે.
પ્રધાનયા વાસનયા પ્રધાનફલવાન્ અહમ્ । જાતḫ પ્રધાન એવેતિ ચિનોત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના
મુખ્ય વૃત્તિઓ અને તેમના મુખ્ય ફળથી, જીવ પોતાને ઉચ્ચ અવસ્થામાં જન્મેલો જાણે છે અને પોતે પોતાને ઓળખે છે.
જીવ એવમ્ અદેહો ઽપિ સદેહત્વમ્ ઉપાગતઃ । દેશકાલક્રમપ્રૌઢં પરલોકં પ્રપશ્યતિ
આ રીતે, શરીર વગરનો જીવ પણ, શરીર ધારણ કરી લે છે અને સમય અને સ્થાનના ક્રમથી વિકસિત થયેલું પરલોક જોઈ શકે છે.
અયં સ પરલોકો મે ધર્મરાજનરા ઇમે । અયં નીતો ઽસ્મિ નેયો ઽયં મમેદં તત્ત્વમ્ ઈહિતમ્
આજ એ બીજું લોક છે, આ ધર્મના રાજાઓ છે, મને અહીં લાવવામાં આવ્યો છે, આને પણ લાવવામાં આવવાનું છે, આ મારું છે, અને એ જ સત્ય છે જે હું શોધતો હતો.
પરલોકભુવસ્ ત્વ્ એતાસ્ સત્યં વચ્મિ પુરાકૃતમ્ । પૃષ્ટો ઽસ્મ્ય્ અયં ધર્મભૃતા ચ્છાયેયં મમ સાક્ષિણી
આ ખરેખર પરલોકના પ્રદેશો છે, હું જે કરેલું હતું એનું સાચું બોલું છું; ધર્મના પાલકો મને પૂછે છે, અને આ મારી છાંયાં મારી સાક્ષી છે.
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચેદં કર્મ મે પુરતસ્ સ્થિતમ્ । અયં નીતો ઽસ્મિ ગચ્છામિ સ્વર્ગં નરકમ્ એવ વા
મારા સારા અને ખરાબ કર્મો મારા સામે ઊભા છે; મને અહીં લાવવામાં આવ્યો છે, હવે હું સ્વર્ગ કે નરક, જ્યાં જવું હોય ત્યાં જઈશ.
એવમ્પ્રત્યયવાઞ્ જીવો દીર્ઘં સંસૃતિવિભ્રમમ્ । સમ્પશ્યતિ ક્ષણેનૈવ સંવત્સરશતેન ચ
આવી રીતે માન્યતા ધરાવતો જીવ લાંબા સમય સુધી સંસારના ભ્રમમાં રહે છે—ક્યારેક એક ક્ષણમાં, તો ક્યારેક સો વર્ષ સુધી પણ.
એષ દુẖખમહાષણ્ડો વાસનાબીજકોટરાત્ । અહમ્ ઇત્ય્ આત્મનો વ્યક્તં દુર્જાતાદ્ ઉપજાયતે
આ દુઃખનો વિશાળ જંગલ, મનની છુપાયેલી વાસનાના બીજમાંથી, 'હું છું' એવી સ્પષ્ટ લાગણી રૂપે, દુષ્કર્મથી જન્મે છે.
નિયોજિતો ઽસ્મ્ય્ અયં દુẖખે સુખે વા યોજિતો ઽસ્મ્ય્ અયમ્ । અયં મે વત્સરો યાત ઇદં વર્ષશતં ગતમ્
હું આ દુઃખમાં મુકાયો છું, ક્યારેક સુખમાં જોડાયો છું; આ વર્ષ મારી માટે વીતી ગયું, આ સો વર્ષો પણ પસાર થઈ ગયા.