તૃતીયેયમ્ અસંસઙ્ગકારિણી ભવતારિણી । અનયોદિતયોદેતિ ભાનુભાસેવ પદ્મિની
આ ત્રીજી અવસ્થા અસંગતાને જન્મ આપે છે અને જીવનસાગરમાંથી મુક્તિ આપે છે; જ્યારે આ અવસ્થા ઉદયે છે, ત્યારે એ આગળની અવસ્થાને પણ જન્મ આપે છે, જેમ કે સૂર્યપ્રકાશમાં કમળ ખીલે છે.
વિજિત્યાવગ્રહક્ષોભદુર્દેશપ્રમુખાન્ અરીન્ । સુસિક્તમૂલા લતિકા દદાત્ય્ અવિકલં ફલમ્
ભ્રમ, ઉથલપાથલ અને અનુકૂળ ન હોય તેવા પરિસ્થિતિ જેવા શત્રુઓને જીત્યા પછી, સારી રીતે સિંચાયેલ મૂળવાળી વેલ સંપૂર્ણ રીતે ફળ આપે છે.
અસંસક્તમતિર્ મૌની મદમાત્સર્યવર્જિતઃ । વૃષ્ટશારદમેઘાભો ભવેદ્ ભવ્યસ્ ત્રિભૂમિકઃ
જેનું મન અસંગ છે, જે મૌન છે અને જેને અહંકાર કે ઈર્ષ્યા નથી, એવો ભવ્ય પુરુષ ત્રણેય અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે, જેમ શરદઋતુના વાદળો આકાશમાં શોભે છે.
વિદિતાખિલવેદ્યસ્ય શાન્તસન્દેહસન્તતેઃ । નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન
જેને બધું જાણવું છે તે જાણ્યું છે અને જેના સંશયનો પ્રવાહ શાંત થયો છે, એ માટે અહીં કર્મ કરવાથી કે ન કરવાથી કંઈ પણ મેળવવાનું નથી.
તૃતીયાં ભૂમિકાં પ્રાપ્તસ્ સામાન્યાસઙ્ગવાન્ ઇહ । વિચરત્ય્ અસમુન્નદ્ધḫ પરમ્ આકલયન્ પદમ્
ત્રીજી અવસ્થામાં પહોંચ્યા પછી, અહીં મનુષ્ય સામાન્ય રીતે સંસારના સંબંધો સાથે રહે છે, પણ અંદરથી ચિંતામુક્ત રહીને પરમ અવસ્થાનું ધ્યાન કરે છે.
શ્રેષ્ઠાસંસઙ્ગવાન્ એષ તૃતીયે ભૂમિકાપદે । ભવતિ પ્રોષિતાશેષસઙ્કલ્પકલનાસ્પદે
આ ત્રીજી અવસ્થામાં મનુષ્ય સર્વોત્તમ વૈરાગ્ય ધરાવે છે, કારણ કે તે બધા કલ્પનાઓ અને વિચારોને સંપૂર્ણપણે છોડી દે છે.
લગત્ય્ અસંસક્તમતેર્ ન કર્મફલભાવના । વારીવ પદ્મપત્ત્રસ્ય રત્નસ્યેવોપરઞ્જના
જેની બુદ્ધિ આસક્તિથી મુક્ત છે, તેને કર્મના ફળની કોઈ કલ્પના રહેતી નથી—જેમ પાણી કમળના પાંદડા પર અટકતું નથી, કે રંગ રત્ન પર ચોંટતો નથી.
નિત્યાસંસક્તયા બુદ્ધ્યા પ્રકૃતં બહિર્ આચરન્ । અન્તર્ અક્ષોભ એવાસ્તે હૃદયેનાપરાજિતઃ
સદા અસક્ત બુદ્ધિ ધરાવતા મનુષ્ય બહારથી તો સામાન્ય કાર્યો કરે છે, પણ અંદરથી અડગ અને અજેય હૃદય સાથે સ્થિર રહે છે.
એનામ્ અસંસઙ્ગદશામ્ અવાપ્ય પતત્ય્ અપીચ્છન્ન્ ઇહ સંસૃતિં નો । ઇચ્છા ચ નોદેતિ ન રામ તે ભો યોદેતિ સા સત્ત્વચમત્કૃતિર્ હિ
જે વ્યક્તિ સંપૂર્ણ અસક્તિની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે, એ પછી ભલે એ અચાનક સંસારમાં પડી જાય, તો પણ એને એમાં કોઈ ઈચ્છા રહેતી નથી, અને મનમાં કોઈ કામના ઊભી થતી નથી. હે રામ, એ છે શુદ્ધ સ્વરૂપની અદભુતતા.
મૂઢસ્યાસત્કુલોત્થસ્ય પ્રવૃત્તસ્ય નરસ્ય ચ । અપ્રાપ્તયોગસઙ્ગસ્ય કથમ્ ઉત્તરણં ભવેત્
જે માણસ મૂર્ખ છે, નીચ કુળમાં જન્મેલો છે, સંસારના કાર્યોમાં જડાયેલો છે અને યોગનો સંગ નથી મળ્યો, એ કેવી રીતે આ સંસાર સાગર પાર કરી શકે?
એકામ્ અથ દ્વિતીયાં વા તૃતીયાં ચેતરાં ચ વા । આરૂઢસ્ય મૃતસ્ય સ્યાત્ કીદૃશી ભગવન્ ગતિઃ
હે ભગવાન, કોઈ વ્યક્તિ પ્રથમ, બીજી કે ત્રીજી અવસ્થાએ, અથવા બીજી કોઈ અવસ્થાએ પહોંચી જાય અને પછી મૃત્યુ પામે, તો એની સ્થિતિ કેવી થાય?
મૂઢસ્યારૂઢદોષસ્ય તાવત્ સંસૃતિર્ આતતા । યાવજ્ જન્માન્તરશતૈશ્ કાકતાલીયયોગતઃ
જે માણસ મૂર્ખ છે અને યોગમાં આગળ વધ્યો નથી, એનું સંસારચક્ર એટલું ચાલે છે, જ્યાં સુધી અનેક જન્મોમાંથી કોઈ દુર્લભ સંયોગથી મુક્તિ પ્રાપ્ત ન થાય.
અથ વા સાધુસઙ્ગત્યા પ્રવૃત્તસ્ય નરસ્ય નો । ઉદેતિ વૈરાગ્યમતિર્ મરૌ પુષ્પલતા યથા
અથવા, જ્યારે માણસ સારા લોકોની સંગત કરે છે, ત્યારે પણ તેના મનમાં વૈરાગ્યની ભાવના ઊભી થતી નથી—જેમ રણમાં ફૂલોની વેલ કદી ઉગતી નથી.
વૈરાગ્યમતિર્ એવં સા પ્રવૃદ્ધા ભૂમિકાક્રમે । નિયોજયતિ સંસારે તટીમ્ ઇવ તરઙ્ગિણી
જ્યારે મનમાં વૈરાગ્ય વધે છે, ત્યારે તે મનુષ્યને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિના પગથિયાં પર આગળ લઈ જાય છે, જેમ નદીકાંઠો વહેતી નદીનું માર્ગદર્શન કરે છે.
કેચિજ્ જન્મમહાયોગૈર્ અપ્ય્ અલબ્ધવિચારણાઃ । અરઘટ્ટઘટીયન્ત્રમ્ ઇવોર્ધ્વાધḫપરાસ્ સ્થિતાઃ
કેટલાક લોકો અનેક જન્મ સુધી મહેનત કરે છે છતાં પણ તેમને સાચી સમજ મળતી નથી—જેમ પાણીની ચકડી ઉપર-નીચે ફરે છે પણ ક્યાંય પહોંચી શકતી નથી.
પ્રથમાં વેતરાં વાપિ યોગભૂમિં તુ યો ઽભ્યસેત્ । આયુẖક્ષયમ્ અવાપ્નોતિ પુનḫપાશ્ચાત્યજન્મને
જે કોઈ યોગના પ્રથમ કે બીજા કોઈપણ પગથિયે અભ્યાસ કરે છે, તે પોતાના આયુષ્યનો અંત પામે છે અને પછી ફરી જન્મતો નથી.
સ તમ્ અભ્યસ્તમ્ એવાન્તર્ બુદ્ધૌ પરિકરં વરમ્ । વહન્ યાતિ મૃતેḫ પાર્શ્વં યથા સ્રોતસ્ સરિદ્રયમ્
જે ઉત્તમ ગુણો અને સાધનાઓ જીવનભર અભ્યાસમાં લાવવામાં આવ્યા હોય છે, એ જ મનમાં લઈ, મનુષ્ય મૃત્યુ પછી આગળના અવસ્થામાં જાય છે; જેમ કે નદીનું વહેણ દરિયે મળે છે એમ.
તત્ર તૈશ્ શુભસઙ્કલ્પૈḫ પવિત્રકલનાત્મકઃ । તાદૃગ્ગુણમયૈર્ એવ મિત્રબન્ધુભિર્ અન્વિતઃ
ત્યાં, શુદ્ધ સંકલ્પો ધરાવતા અને એવા જ ગુણવાળા મિત્રો અને સગાઓની સાથે, મનુષ્ય પવિત્ર ગુણોથી યુક્ત બને છે.
અદીનાત્મા જગદ્ભાવાન્ અખિલાન્ અપરામૃશન્ । સંસ્મરન્ પરયા ભક્ત્યા જગત્તરણકારણમ્
મજબૂત મનવાળો, દુનિયાના તમામ અવસ્થાઓથી અસ્પૃશ્ય રહી, પરમ ભક્તિથી જગતમાંથી પાર ઉતારનાર કારણને સ્મરણ કરે છે.
સદ્વાસનામનોરૂપો વિજહાતિ શરીરકમ્ । વાતાવધૂનનાધૂતમ્ આમોદẖ કુસુમં યથા
સારા સંસ્કારો અને ઈચ્છાઓના સ્વરૂપે, એ શરીર છોડે છે; જેમ પવનથી હલનારી સુગંધિત ફૂલ છૂટી જાય છે તેમ.
પ્રાણવાતાન્વિતો જીવગન્ધો દેહસરોરુહમ્ । પ્રવિહાય સમુડ્ડીનẖ કમ્ અપ્ય્ આકાશમ્ આગતઃ
પ્રાણની સાથે જીવની સુગંધ લઈને, તે શરીર રૂપી કમળને છોડે છે અને ઊંચે ઉડીને કોઈ અજાણી જગ્યા પર પહોંચી જાય છે.
મુહૂર્તમ્ એકં સૌષુપ્તીમ્ અવસ્થામ્ અનુતિષ્ઠતિ । દેહભારં પરિત્યજ્ય ગાઢાં નિદ્રામ્ ઉપાગતઃ
થોડી ક્ષણ માટે, તે શરીરનો ભાર છોડી, ઊંડી ઊંઘની અવસ્થામાં રહે છે.
ક્ષણાત્ પ્રબોધમ્ આયાતસ્ સતતાભ્યસ્તયા સ્વયા । આપૂર્યતે વાસનયા સરિત્ખાત ઇવામ્ભસા
થોડી જ વારમાં, પોતાની સતત અભ્યાસની આદતથી, તે જાગૃત થાય છે અને વાસનાઓથી ભરાઈ જાય છે, જેમ કે નદીનું ખાડું પાણીથી ભરાઈ જાય છે.
સંસ્મૃત્ય સ્વધિયા સાધુસ્ સ સ્વભાવનયા તયા । વ્યોમ્નિ વ્યોમવપુર્ યસ્મિંસ્ તિષ્ઠેત્ પુર્યષ્ટકાન્વિતઃ
પોતાની જ બુદ્ધિથી સ્મરણ કરીને, તે પોતાની સ્વભાવમાં સ્થિર રહે છે; આકાશમાં, આકાશ જેવા રૂપ સાથે, સૂક્ષ્મ શરીર સાથે ત્યાં જ રહે છે.
ન તુ દૂરે ન નિકટે વ્યોમ નેદં ન ચેતરત્ । કામ્ અપ્ય્ અવર્ણનાયોગ્યાં તામ્ આકાશદશાં વિદુઃ
આ આકાશ ન તો દૂર છે, ન તો નજીક છે, ન તો આ છે, ન તો બીજું કંઈ છે; જેને કોઈ પણ રીતે વર્ણવી શકાય તેમ નથી, એવી આ અવસ્થાને જ લોકો આકાશની સ્થિતિ તરીકે ઓળખે છે.
તતસ્ સ જીવો વ્યોમ્ન્ય્ અત્ર પ્રાણવાતમયાત્મકઃ । શનૈḫ પ્રાગ્ભાવમ્ આદત્તે મધૌ રસમ્ ઇવાઙ્કુરઃ
પછી એ જીવ અહીં આ આકાશમાં, જેનો સ્વરૂપ પ્રાણ અને પવનથી બનેલું છે, ધીમે ધીમે પહેલાં જેવું હતું એ સ્થિતિને પાંગરે છે, જેમ વસંતમાં અંકુર રસ શોષી લે છે.
ભાવના યા સદાભ્યસ્તા તામ્ એવ મરણાવધૌ । સ્મરઞ્ જીવો જહાતીમં ભીમં ભારં કલેવરમ્
જે ધ્યાન સતત અભ્યાસમાં રાખ્યું હતું, એ જ મૃત્યુ સમયે સ્મરણ કરીને જીવ આ ભયાનક અને ભારે શરીરને ત્યજી દે છે.
યં યં ભાવં સ્મરન્ દેહાત્ સદાભાવિતમ્ ઉત્પ્લુતઃ । તસ્યૈવ ફલમ્ આપ્નોતિ સ્વપૌરુષબલાર્જિતમ્
જે જે ભાવને કોઈ સતત વિચારતો રહ્યો છે અને શરીર છોડતી વખતે જેને સ્મરે છે, એ ભાવનું જ ફળ પોતે કમાયેલી શક્તિથી પ્રાપ્ત કરે છે.
આદેહં યત્ સદાભ્યસ્તં જીવેન તદ્ અસૌ મૃતૌ । સર્વાન્ ભાવાન્ અનાદૃત્ય સ્મરતીદં કૃતં મયા
આ શરીરમાં જીવ એ જે કંઈ સતત અભ્યાસ કર્યો હોય છે, મૃત્યુ સમયે એ બધાં બીજા સંજોગોને ભૂલીને, એ જ વાતને યાદ કરે છે – 'આ મેં કર્યું છે.'
યુદ્ધરાજ્યસુરારામપાઠરોદનવિભ્રમાન્ । સ્વકર્મફલભીતો ઽસૌ નાગ્રસ્થાન્ અપિ પશ્યતિ
પોતાના કર્મોના પરિણામથી ડરીને, એ યુદ્ધ, રાજપાટ, ભોગ, ભણતર, રડવું અને ગૂંચવણ જેવી જૂની ઘટનાઓમાં એટલો ડૂબી જાય છે કે, સામે બેઠેલા લોકોને પણ જોઈ શકતો નથી.