ભોગા વિષમસમ્ભોગા ભોગા ઇવ ફણાવતામ્ । નાહમ્ એતેષુ નૈતે મે જાગર્મ્ય્ આત્મનિ શાન્તધીઃ
ભોગો અનિશ્ચિત છે, જેમ સાપના આનંદ હોય છે; હું એમાં નથી અને એ મારા પણ નથી. મારું મન તો પોતામાં શાંત છે, કશું હલનચલન થતું નથી.
ભોગા ભવમહારોગાસ્ સમ્પદḫ પરમાપદઃ । વિયોગા એવ સંયોગા આધયો વ્યાધયો ધિયઃ
ભોગો તો જીવનનો મોટો રોગ છે; સંપત્તિ એ મહા દુઃખ છે. વિયોગ જ સંયોગ છે; દુઃખ અને રોગ તો મનના છે.
કાલẖ કવલનોદ્યુક્તસ્ સર્વભાવાન્ અસન્મયાન્ । અપ્ય્ અત્તિ વિપ્રલમ્ભેન સ્વાત્માનમ્ અપિ મોહયન્
કાળ બધું ખોટું બનેલું ગળી જવા તત્પર રહે છે; એ તો છેતરપિંડીથી પોતાને પણ ગળી જાય છે અને પોતાને જ ભ્રમમાં મૂકે છે.
અપ્ય્ અસત્યાનિ સન્તીવ નાન્તવન્ત્ય્ અન્તવન્તિ ચ । ચિદ્રત્નરશ્મિજાલાનિ જગન્ત્ય્ અગણિતાન્ય્ અહો
ખોટી વસ્તુઓ પણ હોય એવી લાગે છે, અને અંત હોય છતાં પણ અંતહીન લાગે છે; અવિનાશી ચેતનાના રત્ન જેવી અનગણિત દુનિયાઓ છે—આ આશ્ચર્યજનક છે!
વિચારેણ ન લભ્યન્તે ન સન્ત્ય્ અગ્રગતાન્ય્ અલમ્ । જાગ્રતિ સ્વપ્નદૃષ્ટાનિ પુરાણીવ સ્થિતાન્ય્ અપિ
વિચારથી એ વસ્તુઓ મળી શકતી નથી; જે આગળ વધી ગઈ છે, એ તો અસ્તિત્વમાં જ નથી. જાગૃત અવસ્થામાં સપનામાં જોઈેલી વસ્તુઓ જૂની હોય એવી જ રહે છે.
સવાતવનવલ્લીનાં છાયા ઇવ પુનḫ પુનઃ । અનારતવિલોલાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ
પવનથી હલનારી વનમાં વેલીઓની છાંયાની જેમ, એ સતત અશાંત રહે છે—ક્યારેક છે, તો ક્યારેક નથી.
અનાસ્થયેતિ ભાવાનાં યદ્ અભાવનમ્ આન્તરમ્ । નાહં કર્તા ન ભોક્તેતિ સામાન્યો ઽસાવ્ અસઙ્ગમઃ
વસ્તુઓમાં મન લગાડવાનું ન હોય, એ આંતરિક અવસ્થા વિરક્તિ કહેવાય છે. 'હું કરનાર નથી, હું ભોગવનાર પણ નથી' — આવી સામાન્ય અસક્તિ છે.
ન કર્તાસ્મિ ન ભોક્તાસ્મિ ન વક્તાસ્મિ ન યામિ ચ । પ્રસૃતેહેશ્વરેચ્છેત્થં સામાન્યૈવમ્ અસઙ્ગતિઃ
હું કરનાર નથી, હું ભોગવનાર નથી, હું બોલનાર નથી, અને હું ક્યાંય જતો પણ નથી; ભગવાનની ઈચ્છાથી આવું સામાન્ય અસક્તિ કહેવાય છે.
ઈશ્વરાર્પણયા યદ્ યત્ ક્રિયતે મુક્તવાસનમ્ । સામાન્યાસક્તિતાનામ તદ્ આહુḫ પરમં પદમ્
જે કાર્ય ભગવાનને અર્પણ કરવાની ભાવનાથી, મુક્તિરૂપ વસ્ત્ર ધારણ કરનાર વ્યક્તિ કરે છે, તેને સામાન્ય રીતે અસક્ત રહેનાર લોકો પરમ અવસ્થા કહે છે.
અસંસઙ્ગો ઽયમ્ ઉક્તસ્ તે સામાન્યો રઘુનન્દન । ઇમં શ્રેષ્ઠમ્ અસંસઙ્ગં શૃણુ શ્રુતિરસાયનમ્
હે રઘુવંશના આનંદ, તને આ સામાન્ય અસક્તિ સમજાવી છે; હવે શ્રવણરૂપ અમૃત સમાન શ્રેષ્ઠ અસક્તિ સાંભળ.
અનેન ક્રમયોગેન સંયોગેન મહાત્મનામ્ । નિયોગેન સતામ્ અન્તḫ પ્રયોગેણ સ્વસંવિદામ્
આ રીતે ધીરેધીરે આગળ વધતા, મહાન આત્માઓની સંગતથી, સજ્જનોના માર્ગદર્શનથી અને પોતાની જ સમજના ઉપયોગથી,
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન તાવદ્ અભ્યાસ ઉહ્યતે । કરામલકવદ્ યાવત્ સર્વસારો ઽનુભૂયતે
પોતાની મહેનત અને સતત પ્રયત્નથી, અભ્યાસ કરવામાં આવે છે, જ્યાં સુધી બધાનું સારું એટલું સ્પષ્ટ અનુભવે છે જેમ કે હાથમાં રાખેલું ફળ હોય.
યા યોદેતિ મનાગ્ ઇચ્છા તસ્યાસ્ તસ્યા નિપાતનાત્ । પદમ્ આસાદ્યતે સારં કયાચિન્ નાન્યયા ધિયા
જ્યારે પણ મનમાં થોડી પણ ઈચ્છા ઊભી થાય, એ ઈચ્છાને એ જ લક્ષ્ય તરફ વાળવાથી, એ જ મનથી સાર પ્રાપ્ત થાય છે, બીજાં કોઈ વિચારથી નહીં.
દૃષ્ટે સકલસીમાન્તે ત્રિજગત્કણદીપકે । સંસારસરિતḫ પારે સારે પરમકારણે
જ્યારે દૃષ્ટિની આખરી સીમા સુધી પહોંચીએ, જે ત્રણેય લોકના અણુઓને પ્રકાશિત કરે છે, ત્યારે જન્મમરણની નદીના પાર, એ સાર, એ પરમ કારણ સુધી પહોંચી જવાય છે.
નાહં કર્તેશ્વરẖ કર્તા નાસ્મિ કર્તા ન ચેશ્વરઃ । નાયમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽહમ્ અહમ્ અસ્મીતરશ્ ચ વા
હું કરનાર નથી, હું સ્વામી પણ નથી, હું કોઈ કાર્ય કરતો નથી, ને હું કોઈનું નિયંત્રણ કરતો નથી. હું આ પણ નથી, બીજું પણ નથી, અને 'હું છું' એવો ભાવ પણ નથી.
કૃત્વા દૂરતરે નૂનમ્ ઇતિ શબ્દાર્થભાવનાઃ । યન્ મૌનમ્ આસિતં શાન્તં શ્રેષ્ઠાસંસઙ્ગ ઉચ્યતે
'હું કરું છું' કે 'હું દૂર છું' જેવા દરેક શબ્દોના અર્થને એક તરફ મૂકી દેવામાં આવે ત્યારે જે મૌન અને શાંત સ્થિતિ રહે છે, તેને સર્વોત્તમ વૈરાગ્ય કહેવામાં આવે છે.
યન્ નાન્તર્ નામ્બરે નાધો નોર્ધ્વે નાશાસુ નાવનૌ । ન પદાર્થે નાપદાર્થે ન જડે ન ચ ચેતને
જે અંદર નથી, આકાશમાં નથી, નીચે કે ઉપર નથી, દિશાઓમાં નથી, સાગરમાં નથી, વસ્તુઓમાં કે અવસ્તુમાં નથી, જડમાં કે ચેતનામાં પણ નથી,
આસિતં ભાસનં શાન્તમ્ અવાસનમ્ અભાવનમ્ । અનાદ્યન્તમ્ અજં કાન્તં તચ્ છ્રેષ્ઠાસઙ્ગ ઉચ્યતે
જે સ્થિતિ પ્રકાશમય છે, શાંત છે, આધારરહિત છે, કલ્પનાવિહિન છે, જેને neither આરંભ છે કે અંત છે, જન્મે નહિ એવી છે, અને પ્રિય છે—એ જ સર્વોત્તમ વૈરાગ્ય કહેવાય છે.
અચિત્તચેતનાનન્દં સર્વભાવાન્તરાસનમ્ । યદ્ વસન્તાદિરસવત્ તચ્ છ્રેષ્ઠાસઙ્ગ ઉચ્યતે
જેમાં મન, ચેતના કે આનંદ નથી, જે સર્વ જીવોમાં અંદર બેઠેલું છે — જેમ વસંત અને બીજાં ઋતુઓનો રસ હોય છે એમ — એ જ સર્વોત્તમ વૈરાગ્ય કહેવાય છે.
અનિમજ્જનમ્ અર્થેષુ ભાવનાભાવનં હૃદિ । અવેદનં સુખાદીનામ્ અસંસઙ્ગં પરં વિદુઃ
વિષયોમાં ડૂબી ન જવું, મનમાં કલ્પના કે ભાવના ન રહેવી, અને સુખ-દુઃખની લાગણી ન થવી — આ સર્વોચ્ચ વૈરાગ્ય કહેવાય છે.
કર્મસ્વ્ અર્થેષુ ચિન્તાસુ વાસનાસ્વ્ આત્મતાસુ ચ । અવેદનમ્ અમગ્નત્વં શ્રેષ્ઠાસંસઙ્ગ ઉચ્યતે
કર્મોમાં, વિષયોમાં, વિચારોમાં, વાસનાઓમાં કે પોતાનામાં પણ જે મન લગાડાતું નથી અને જેમાં ડૂબાણ થતું નથી — એ જ શ્રેષ્ઠ વૈરાગ્ય કહેવાય છે.
અજ્ઞાનપઙ્કપીઠાયાં જ્ઞપ્તિભૂમૌ સ્વભાવતઃ । કાકતાલીયયોગાદ્ વાક્ષયાદ્ વા સર્વકર્મણામ્
જ્ઞાનની ભૂમિ, જે સ્વભાવથી અજ્ઞાનના કાદવથી ઉપર છે, ત્યાં કાગળના પાંદડાં પર કાગડો બેઠો હોય એમ કે માત્ર જોવાથી બધાં કર્મો થાય છે.
સંવિજ્જલવિલાસાયાં વિશદ્દેહમૃણાલકઃ । જાતો હૃદયસદ્વાપ્યાં ચિન્તાશફરિકાન્વિતઃ
ચેતનાની રમણમાં, જેનું શુદ્ધ શરીર કમળના ડાંઠ જેવું છે, જે હૃદયની સાચી સરોવરથી જન્મેલો છે, તેને વિચારો નાનાં માછલીઓની જેમ સાથે રહે છે.
સન્તોષામોદમધુરસ્ સત્કાર્યામલપલ્લવઃ । ચિત્તનાલાગ્રસંલીનો ઽવિઘ્નકણ્ટકસઙ્કટઃ
સંતોષની સુગંધથી મીઠો, સારા કર્મોના નિષ્કળંક પાંદડાવાળો, મનના ડાંઠના ટોચે લીન, તે અવરોધના કાંટાળાં જાળમાં ફસાય છે.
વિવેકપદ્મો રૂઢો ઽન્તર્ વિચારાર્કવિકાસિતઃ । ફલં ફલત્ય્ અસંસઙ્ગં તૃતીયાં ભૂમિકાં ગતઃ
વિવેકનું કમળ અંદર મજબૂત રીતે ઊગેલું છે અને વિચારના સૂર્યથી ખીલેલું છે; તે અસંગતાનું ફળ આપે છે અને ત્રીજી અવસ્થાએ પહોંચે છે.
અસંસક્તમના મૌની મુનિર્ મદબહિષ્કૃતઃ । ભવત્ય્ અવિદ્યમાનાભસ્ તૃતીયાં ભૂમિકામ્ ઇતઃ
અસંગત મનવાળો, મૌન રહેતો, મદથી મુક્ત ઋષિ, ત્રીજી અવસ્થાએ પહોંચીને જાણે અસ્તિત્વવિહિન થઈ જાય છે.
સમવાયાદ્ વિશુદ્ધાનાં સમત્વાદ્ ધર્મકર્મણામ્ । કાકતાલીયયોગેન પ્રથમોદેતિ ભૂમિકા
જ્યારે શુદ્ધ ગુણો અને કર્મો સમાન થાય છે, અને અચાનક crow અને ખજુરના ફળ જેવી સંયોગથી, ત્યારે પ્રથમ અવસ્થા ઊભી થાય છે.
ભૂમિḫ પ્રોદિતમાત્રાન્તર્ અમૃતાઙ્કુરિકૈવ સા । વિવેકેનામ્બુસેકેન રક્ષ્યા પાલ્યાતિ ધીમતા
આ અવસ્થા જ્યારે ઊભી થાય છે, ત્યારે તે અમૃતના અંકુર જેવી હોય છે; તેને સમજના પાણીથી બુદ્ધિશાળી માણસે સાચવી અને પોષવી જોઈએ.
યેનાંશેનોલ્લસત્ય્ એષા વિચારેણોદયં નયેત્ । તમ્ એવાનુદિનં યત્નાત્ કૃષીવલ ઇવાઙ્કુરમ્
જે રીતે એ થોડું પ્રકાશિત થવા લાગે છે, એ રીતે વિચાર દ્વારા તેને પૂર્ણપણે વિકસાવવી જોઈએ, અને ખેડૂત જેમ અંકુરને રોજે રોજ મહેનતથી ઉછેરે છે, તેમ સતત પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
એષા હિ પરિમૃષ્ટાન્તર્ અન્યાસાં પ્રસવૈકભૂઃ । પત્ત્રાણામ્ અઙ્કુર ઇવ તદ્રૂઢો ઽન્યાસુ રોહતિ
આ અંદરથી શુદ્ધ થાય પછી, બીજીઓની ઉત્પત્તિ માટે એકમાત્ર આધાર બની જાય છે; જેમ અંકુરમાંથી પાંદડા ઊગે છે, તેમ આ પક્કી થાય પછી બીજું બધું પણ તેમાંથી વિકસે છે.